آموزش بازار و واژه‌نامه
راهنماهای کوتاه برای شروع و ۴۷ اصطلاح پرکاربرد بورس، طلا، نفت، اقتصاد کلان و رمزارز — به زبان ساده.
راهنماها
حباب سکه چیست و چطور حساب می‌شود؟ارزش ذاتی سکه امامی از روی انس جهانی و دلار، تفاوت آن با قیمت بازار و اینکه حباب بالا یا منفی چه معنایی دارد.تقویم اقتصادی را چطور بخوانیم؟اهمیت رویدادها، معنی عدد واقعی، پیش‌بینی و قبلی، و اینکه چرا گزارش‌هایی مثل NFP و تورم آمریکا دلار و طلا را تکان می‌دهند.قیمت جهانی نفت چطور بر بازار ایران اثر می‌گذارد؟از برنت و اوپک‌پلاس تا درآمد ارزی، بودجه، دلار آزاد و سهام پالایشی و پتروشیمی — مسیرهای اثر نفت بر اقتصاد ایران.شروع سرمایه‌گذاری در بورس تهراناز ثبت‌نام سجام و کد بورسی تا اولین خرید، دامنه‌ی نوسان، صف‌ها، صندوق‌ها و اشتباه‌های رایج تازه‌واردها.مدیریت ریسک برای معامله‌گراناندازه‌ی هر معامله، حد ضرر، نسبت سود به زیان، خطر اهرم و ثبت معاملات — اصولی که حساب را زنده نگه می‌دارد.تورم و حفظ ارزش پول: دلار، طلا یا بورس؟بازده واقعی چیست، هر دارایی در برابر تورم چه رفتاری دارد و چرا تنوع و خرید پله‌ای از حدس زدن بهترین دارایی مهم‌تر است.رمزارز و تتر: نکته‌های امنیتی پیش از خریدنگهداری در صرافی یا کیف پول شخصی، کلید خصوصی، کلاهبرداری‌های رایج و ریسک‌های تتر برای کاربران ایرانی.
واژه‌نامه
مفاهیم پایه‌ی بازار
- اسپرد (فاصله‌ی خرید و فروش)Bid-Ask Spread
- فاصله‌ی بهترین قیمت پیشنهادی خرید با بهترین قیمت پیشنهادی فروش. اسپرد کم یعنی بازار پرمعامله و هزینه‌ی ورود و خروج پایین؛ در صرافی‌ها همان فاصله‌ی نرخ خرید و فروش است. نرخ خرید و فروش صرافی‌ها ←
- نوسانVolatility
- میزان بالا و پایین رفتن قیمت در یک دوره. نوسان زیاد یعنی فرصت سود بیشتر و ریسک بیشتر؛ معمولاً با انحراف معیار بازده‌ها اندازه گرفته می‌شود.
- نقدشوندگیLiquidity
- اینکه یک دارایی را چقدر سریع و بدون افت محسوس قیمت می‌توان فروخت. دلار و سکه در بازار تهران نقدشوندگی بالایی دارند؛ ملک و خودرو کمتر.
- ارزش بازارMarket Capitalization
- قیمت هر سهم ضرب در تعداد کل سهام یک شرکت؛ معیار اندازه‌ی شرکت از نگاه بازار. برای رمزارزها هم قیمت ضرب در عرضه‌ی در گردش است.
- حباب قیمتPrice Bubble
- اختلاف قیمت بازار با ارزش ذاتی دارایی. حباب سکه یعنی قیمت سکه منهای ارزش طلای خالص آن بر پایه‌ی انس جهانی و دلار؛ حباب مثبت بالا یعنی خریدار برای انتظار آینده هزینه‌ی اضافه می‌پردازد. محاسبه‌ی حباب سکه ←
- بازار نقد و آتیSpot / Futures
- در بازار نقد کالا یا دارایی همین حالا تحویل می‌شود؛ در قرارداد آتی خرید و فروش امروز بسته می‌شود ولی تحویل و تسویه در تاریخ مشخصی در آینده است. قیمت جهانی نفت و طلا معمولاً از قرارداد آتی نزدیک گزارش می‌شود.
- کندل (شمع ژاپنی)Candlestick / OHLC
- نمایش قیمت هر دوره با چهار عدد: باز شدن، بیشترین، کمترین و بسته شدن. بدنه‌ی سبز یعنی قیمت پایانی بالاتر از قیمت آغاز بوده و قرمز برعکس. نمودار نمادها ←
- معیار مقایسه (بنچمارک)Benchmark
- دارایی یا شاخصی که بازده سرمایه‌گذاری با آن سنجیده می‌شود. در ایران معمولاً بازده پرتفوی را با دلار آزاد، سکه یا شاخص کل بورس مقایسه می‌کنند تا معلوم شود از تورم جلو افتاده یا نه. پرتفوی من ←
بورس ایران
- شاخص کل بورسTEDPIX
- میانگین وزنی ارزش بازار همه‌ی شرکت‌های بورس تهران؛ نماینده‌ی جهت کلی بازار سهام. شاخص هم‌وزن همه‌ی شرکت‌ها را یکسان حساب می‌کند و حال سهم‌های کوچک‌تر را بهتر نشان می‌دهد.
- نمادTicker
- نام کوتاه معاملاتی هر شرکت یا صندوق، مثل «فولاد» یا «شپنا». قیمت و اطلاعیه‌های هر شرکت با نماد آن پیدا می‌شود. غربالگر نمادها ←
- دامنه‌ی نوسانDaily Price Limit
- بیشترین تغییر مجاز قیمت یک سهم در یک روز نسبت به قیمت پایانی روز قبل، که سازمان بورس تعیین می‌کند. رسیدن قیمت به سقف یا کف دامنه معمولاً به صف خرید یا فروش می‌انجامد.
- صف خرید و صف فروشBuy/Sell Queue
- وقتی قیمت به سقف دامنه برسد و خریداران بیشتر از فروشندگان باشند صف خرید تشکیل می‌شود؛ در کف دامنه برعکس. حجم صف نشانه‌ی شدت تقاضا یا عرضه است.
- نسبت قیمت به سود (P/E)Price-to-Earnings
- قیمت سهم تقسیم بر سود هر سهم. P/E پایین‌تر یعنی سهم نسبت به سودش ارزان‌تر است، ولی باید آن را با هم‌گروهی‌ها و رشد سود آینده سنجید.
- کدالCodal
- سامانه‌ی جامع اطلاع‌رسانی ناشران؛ جایی که شرکت‌های بورسی صورت‌های مالی، گزارش ماهانه‌ی فعالیت، مجامع و افزایش سرمایه را منتشر می‌کنند. آخرین اطلاعیه‌های کدال ←
- ورود و خروج پول حقیقیRetail Money Flow
- تفاوت ارزش خرید و فروش اشخاص حقیقی (افراد) با حقوقی (شرکت‌ها و صندوق‌ها). ورود پول حقیقی معمولاً نشانه‌ی خوش‌بینی معامله‌گران خرد است.
- صندوق قابل معامله (ETF)Exchange-Traded Fund
- صندوق سرمایه‌گذاری که واحدهایش مثل سهم در بورس خرید و فروش می‌شود؛ مثل صندوق‌های طلا، درآمد ثابت یا سهامی. راهی ساده برای سرمایه‌گذاری بدون انتخاب تک‌سهم.
- عرضه‌ی اولیهIPO
- نخستین فروش سهام یک شرکت به عموم در بورس یا فرابورس. در ایران معمولاً با سقف خرید برای هر کد معاملاتی انجام می‌شود.
- بورس کالاIran Mercantile Exchange
- بورسی که فولاد، پتروشیمی، فرآورده‌های نفتی، محصولات کشاورزی و گواهی سپرده‌ی سکه و شمش طلا در آن معامله می‌شود.
طلا، سکه و ارز
- انسTroy Ounce
- واحد جهانی وزن فلزات گران‌بها برابر ۳۱٫۱۰۳۵ گرم. قیمت جهانی طلا و نقره به دلار برای هر انس اعلام می‌شود. قیمت طلا و سکه ←
- مثقالMesghal
- واحد سنتی وزن برابر ۴٫۶۰۸ گرم. در بازار تهران «قیمت مثقال» معمولاً برای طلای آب‌شده‌ی ۱۷ عیار (۷۰۵) اعلام می‌شود و مبنای معاملات عمده‌ی طلاست.
- عیار طلاKarat / Fineness
- سهم طلای خالص در آلیاژ. طلای ۲۴ عیار تقریباً خالص است و طلای ۱۸ عیار (۷۵۰ در هزار) رایج‌ترین عیار زیورآلات در ایران است. محاسبه‌ی قیمت طلا ←
- سکه امامی (طرح جدید)Emami Coin
- سکه‌ی تمام بانک مرکزی با وزن ۸٫۱۳۳ گرم و عیار ۹۰۰ (حدود ۷٫۳۲ گرم طلای خالص). پرمعامله‌ترین سکه‌ی بازار و مبنای محاسبه‌ی حباب سکه.
- سکه طرح قدیم (قبل از ۸۶)Bahar Azadi (pre-2007)
- سکه‌های بهار آزادی ضرب پیش از سال ۱۳۸۶ — همان که در بازار «سکه سال ۸۲» یا «سکه قدیم» هم می‌گویند. وزن و عیار با طرح جدید یکی است ولی قیمتش جداگانه معامله و اعلام می‌شود.
- سکه گرمیGram Coin
- سکه‌ی کوچک حدوداً یک‌گرمی با عیار ۹۰۰ که بیشتر برای هدیه خریده می‌شود؛ به نسبت وزن، حباب و اجرت آن از سکه‌ی تمام بیشتر است.
- اجرت ساختMaking Fee
- هزینه‌ی ساخت زیورآلات که جدا از ارزش طلا گرفته می‌شود و هنگام فروش برنمی‌گردد. برای سرمایه‌گذاری، طلای آبشده یا سکه هزینه‌ی کمتری دارد.
- گواهی سپرده‌ی سکهCoin Deposit Certificate
- ورقه‌ی بهاداری در بورس کالا که پشتوانه‌ی آن سکه‌ی واقعی در خزانه است؛ بدون نگهداری فیزیکی سکه می‌توان آن را خرید و فروخت.
- نرخ اسکناس و حوالهCash vs Transfer Rate
- صرافی‌ها برای ارز نقد (اسکناس) و انتقال بانکی (حواله) نرخ جداگانه می‌دهند. نرخ حواله برای پرداخت خارجی و نرخ اسکناس برای خرید ارز نقد است. نرخ صرافی‌ها ←
نفت و انرژی
- نفت برنتBrent Crude
- نفت شاخص دریای شمال و مرجع قیمت‌گذاری بیشتر نفت جهان، از جمله نفت خاورمیانه. قیمت آن در بورس ICE به دلار برای هر بشکه معامله می‌شود. داشبورد انرژی ←
- نفت WTIWest Texas Intermediate
- نفت شاخص آمریکا با تحویل در کاشینگ اوکلاهما که در بورس نایمکس معامله می‌شود؛ معمولاً چند دلار ارزان‌تر از برنت است. داشبورد انرژی ←
- اوپک پلاسOPEC+
- ائتلاف کشورهای عضو اوپک و تولیدکنندگان دیگر مثل روسیه که درباره‌ی سقف تولید تصمیم می‌گیرند. خبر کاهش یا افزایش تولید آن‌ها از مهم‌ترین محرک‌های قیمت نفت است.
- کرک اسپردCrack Spread
- اختلاف ارزش فرآورده‌ها (بنزین و گازوئیل) با قیمت نفت خام؛ تقریبی از حاشیه‌ی سود پالایشگاه. کرک ۳-۲-۱ یعنی از سه بشکه نفت، دو بشکه بنزین و یک بشکه گازوئیل. کرک اسپرد زنده ←
- کانتانگو و بک‌وردیشنContango / Backwardation
- در کانتانگو قرارداد آتی دورتر گران‌تر از نزدیک است (بازار پرعرضه)؛ در بک‌وردیشن برعکس، که معمولاً نشان کمبود عرضه‌ی فوری است.
- گزارش ذخایر نفت آمریکا (EIA)EIA Weekly Petroleum Status
- گزارش هفتگی اداره‌ی اطلاعات انرژی آمریکا، معمولاً چهارشنبه‌ها، درباره‌ی تغییر ذخایر نفت خام، بنزین و تقطیری. کاهش غیرمنتظره‌ی ذخایر معمولاً قیمت را بالا می‌برد. تقویم اقتصادی ←
- هنری هابHenry Hub
- مرجع قیمت گاز طبیعی آمریکا در لوئیزیانا؛ قیمت آن به دلار برای هر میلیون BTU اعلام می‌شود.
تحلیل تکنیکال
- میانگین متحرکMoving Average (SMA/EMA)
- میانگین قیمت پایانی چند دوره‌ی اخیر که با هر دوره‌ی تازه جابه‌جا می‌شود. SMA همه‌ی دوره‌ها را هم‌وزن می‌گیرد و EMA به قیمت‌های تازه‌تر وزن بیشتری می‌دهد؛ میانگین ۵۰ و ۲۰۰ روزه پرکاربردترین‌اند.
- شاخص قدرت نسبی (RSI)Relative Strength Index
- نوسان‌نمایی بین ۰ تا ۱۰۰ که شدت رشد و افت اخیر را می‌سنجد؛ بالای ۷۰ را معمولاً اشباع خرید و زیر ۳۰ را اشباع فروش می‌دانند.
- باند بولینگرBollinger Bands
- میانگین متحرک ۲۰ دوره با دو باند به فاصله‌ی دو انحراف معیار بالا و پایین آن. باز شدن باندها یعنی نوسان بیشتر و جمع شدنشان اغلب پیش از یک حرکت بزرگ دیده می‌شود.
- حمایت و مقاومتSupport / Resistance
- سطح‌هایی که قیمت در گذشته بارها از آن‌ها برگشته است: حمایت در پایین (تقاضا زیاد) و مقاومت در بالا (عرضه زیاد). شکستن قاطع آن‌ها نشانه‌ی ادامه‌ی حرکت است.
- روندTrend
- جهت کلی حرکت قیمت: صعودی (سقف‌ها و کف‌های بالاتر)، نزولی یا خنثی. بیشتر راهبردهای معاملاتی هم‌جهت شدن با روند غالب را توصیه می‌کنند.
اقتصاد کلان
- تورمInflation
- رشد عمومی سطح قیمت‌ها در یک دوره. تورم نقطه‌به‌نقطه قیمت‌ها را با همان ماه سال قبل مقایسه می‌کند و تورم سالانه میانگین ۱۲ ماه را با ۱۲ ماه قبل. شاخص‌های کلان ایران ←
- شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI)Consumer Price Index
- قیمت سبد ثابتی از کالا و خدمات خانوارها که هر ماه سنجیده می‌شود و پایه‌ی محاسبه‌ی تورم است؛ در آمریکا انتشار آن از پرنوسان‌ترین رویدادهای تقویم است. تقویم اقتصادی ←
- نرخ بهره‌ی فدرال رزروFed Funds Rate
- نرخ بهره‌ی کلیدی بانک مرکزی آمریکا. افزایش آن معمولاً دلار را تقویت و طلا و دارایی‌های پرریسک را تضعیف می‌کند؛ کاهشش برعکس.
- اشتغال غیرکشاورزی (NFP)Non-Farm Payrolls
- تعداد شغل‌های ایجادشده در آمریکا در ماه گذشته، معمولاً اولین جمعه‌ی هر ماه. عدد قوی‌تر از انتظار معمولاً دلار را بالا و طلا را پایین می‌برد. تقویم اقتصادی ←
- شاخص دلارUS Dollar Index (DXY)
- ارزش دلار آمریکا در برابر سبدی از شش ارز اصلی (بیشترین وزن با یورو). رابطه‌ی آن با قیمت جهانی طلا و نفت معمولاً معکوس است.
- نقدینگیMoney Supply (M2)
- مجموع پول و شبه‌پول در اقتصاد. رشد سریع نقدینگی در ایران در بلندمدت مهم‌ترین عامل تورم و افزایش قیمت دلار، سکه و ملک بوده است. شاخص‌های کلان ایران ←
رمزارز
- تتر (USDT)Tether
- رمزارز باثباتی که قرار است همیشه هم‌ارزش یک دلار آمریکا بماند. قیمت تومانی تتر در صرافی‌های داخلی از دماسنج‌های لحظه‌ای بازار دلار است. قیمت رمزارزها ←
- جفت‌ارزTrading Pair
- دو دارایی که در برابر هم معامله می‌شوند، مثل BTC/USDT: قیمت یک بیت‌کوین به تتر. در صرافی‌های داخلی جفت‌های تومانی (BTC/IRT) هم رایج است.