تولید رقم جدید کلزا با هدف کاهش وابستگی به واردات روغن/هشدار درباره وابستگی غذایی در جنگ

معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری با هشدار درباره وابستگی بالای کشور به واردات نهادههای دامی و روغن خوراکی، از تولید و ارزیابی یک رقم تراریخته کلزا خبر داد که با رشد بیشتر در شرایط کمبود فسفات و افزایش میزان و کیفیت روغن، میتواند در کاهش وابستگی کشور به واردات روغن مؤثر باشد.
به گزارش ایسنا، محمدعلی ملبوبی امروز در همایش «نقش دانشگاهها و پژوهشگاههای کشور در تابآوری ملی» با اشاره به ارتباط امنیت غذایی و تابآوری ملی اظهار کرد: هرچه تابآوری ما کمتر باشد، بحرانها بیشتر خواهند بود. امنیت غذایی نیز یکی از مؤلفههای اصلی امنیت ملی است و سه عنصر مهم دارد که یکی از آنها دسترسی به غذای کافی و سالم است.
وی با اشاره به اینکه ایران از نظر امنیت غذایی در گروه کشورهای با وضعیت متوسط قرار میگیرد، افزود: در شرایطی که فشار اقتصادی وجود دارد، این فشار میتواند به فشار غذایی تبدیل شود. بنابراین باید امنیت غذایی را از این منظر هم بررسی کنیم که کشور تا چه اندازه در تأمین نیازهای غذایی خود تابآوری دارد.
ملبوبی با اشاره به وابستگی کشور به واردات برخی محصولات و نهادههای مورد نیاز تولید غذا گفت: در تأمین نهادههای دامی و روغن خوراکی، وابستگی وارداتی بالایی داریم. برای مثال، بخش عمده ذرت و سویای مورد نیاز کشور از طریق واردات تأمین میشود. در حوزه روغن خوراکی نیز میزان وابستگی به واردات بسیار بالا است و اگر روغن در دسترس نباشد، همین مسئله میتواند به ایجاد بحران منجر شود.
امنیت غذایی جهان تحت تأثیر تولید چند کشور است
معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری با مقایسه میزان تولید برخی محصولات کشاورزی در ایران و کشورهای دیگر اظهار کرد: بر اساس دادههایی که از سال ۲۰۲۱ بررسی کردهام، تولید ذرت در ایران حدود ۳۰۰ هزار تن است، در حالی که نیاز کشور به این محصول بین هفت تا ۱۰ میلیون تن برآورد میشود. تولید سویا نیز حدود ۲۰۰ هزار تن است، در حالی که نیاز کشور به آن بین یک تا چهار میلیون تن است.
وی ادامه داد: در مقابل، روسیه بهعنوان بزرگترین کشور جهان حدود ۱۵ میلیون تن ذرت تولید میکند و میزان تولید ذرت در آمریکا به حدود ۳۹۰ میلیون تن میرسد که بخش قابل توجهی از آن صادر میشود. آمریکا در تولید سویا نیز جایگاه مهمی دارد و از ۱۲۱ میلیون تن تولید خود، حدود ۵۷ میلیون تن را صادر میکند.
ملبوبی با بیان اینکه بخش عمده تولید جهانی برخی محصولات کشاورزی در اختیار تعداد محدودی از کشورها است، گفت: در حوزه محصولات تراریخته نیز چند کشور از جمله آمریکا، برزیل، آرژانتین و کانادا سهم عمده تولید را در اختیار دارند. این کشورها عمدتاً ارقام تراریخته محصولات کشاورزی را کشت میکنند و بخش بزرگی از تولید جهانی این محصولات در اختیار آنها است.
وی با اشاره به سطح زیر کشت محصولات تراریخته در جهان افزود: در میان این محصولات، سویا بیشترین سهم را دارد و پس از آن ذرت، پنبه و کلزا قرار میگیرند. سطح زیر کشت محصولات تراریخته در جهان به حدود ۵۱۰ میلیون هکتار رسیده است؛ در حالی که کل سطح زیر کشت کشور ما حدود ۱۲ میلیون هکتار است.
وابستگی به واردات فقط یک مسئله اقتصادی نیست
ملبوبی با تأکید بر اینکه وابستگی به واردات محصولات و نهادههای کشاورزی صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست، گفت: وقتی جنگ اتفاق میافتد و تابآوری کشور به چالش کشیده میشود، این وابستگی میتواند به مسئلهای جدی تبدیل شود. برای مثال، در غزه طی حدود دو سال گذشته دسترسی به آب، غذا، دارو، برق و گاز محدود شده است و یکی از نخستین اقداماتی که در زمان حمله انجام میشود، قطع آب است.
وی ادامه داد: ما هم در معرض چنین خطراتی هستیم؛ چون برای تأمین روغن، گوشت، شکر و لبنیات به واردات و نهادههایی وابستهایم که در تولید آنها نقش دارند. ذرت و سویا را که مستقیماً مصرف نمیکنیم، بلکه این محصولات خوراک گاو، گوسفند و مرغ هستند و در نهایت به گوشت سفید، گوشت قرمز و لبنیات تبدیل میشوند.
معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری با اشاره به وابستگی کشور به واردات کودهای کشاورزی بهویژه کود فسفاته، اظهار کرد: در حوزه نهادههای گیاهی نیز با مشکل مواجهیم. حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد کود فسفاته مورد نیاز کشور وارداتی است. این در حالی است که در جهان نیز منابع قابل استحصال فسفات محدودند و بر اساس برخی مدلسازیها، در آینده با بحران تأمین این ماده مواجه خواهیم شد. بنابراین باید از همین حالا برای این مسئله فکری کنیم.
شناسایی ژنهایی برای استفاده بهتر گیاه از فسفر خاک
ملبوبی با اشاره به فعالیت پژوهشگاه در زمینه کاهش نیاز گیاهان به کود فسفاته، گفت: ما روی ژنهایی کار کردیم که میتوانند به گیاه در شرایط کمبود فسفات کمک کنند. این ژنها فسفر موجود در خاک را آزاد میکنند تا گیاه بتواند آن را جذب کند. این فرایند میتواند به افزایش رشد و بازدهی گیاه منجر شود.
وی افزود: این ژنها را شناسایی کردیم و پس از چند دهه کار پژوهشی، آنها را به گیاهانی مانند توتون و کلزا منتقل کردیم. نتایج نشان داد گیاهان تراریخته در مقایسه با گیاهان غیرتراریخته رشد بیشتری دارند.
ملبوبی با اشاره به کار روی رقم کلزای جدید توضیح داد: این رقم جدید عملکرد و سازگاری خوبی دارد، به خشکی و برخی بیماریهای قارچی مقاوم است و قابلیت کشت در مناطق سرد و معتدل را دارد.
وی ادامه داد: علاوه بر ژن مورد نظر، سازه ژنتیکی دیگری نیز برای فرایند تراریختی به گیاه منتقل شده است. درباره مقاومت به علفکش نیز در منابع علمی گزارشهایی وجود دارد، اما این ویژگی هنوز در کار ما به اثبات نرسیده و در حال بررسی آن هستیم.
افزایش رشد و گلدهی در گیاهان تراریخته
معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری با تشریح مراحل آزمایش این گیاهان گفت: سازههای ژنی را به گیاه منتقل کردیم و پس از باززایی، گیاهان را در مراحل مختلف در گلخانه و اخیراً در مزرعه ارزیابی کردیم.
وی افزود: نشان دادیم که گیاه، پروتئین فسفاتاز را ترشح میکند و این موضوع موجب افزایش رشد میشود. گیاهان تراریخته همچنین زودتر به گل میروند و تعداد گلهای بیشتری تولید میکنند. برای مثال، در یکی از نتایج، گیاه تراریخته ۲۴ روز زودتر از گیاه غیرتراریخته به گلدهی رسید.
ملبوبی با اشاره به ارزیابی نسلهای مختلف این گیاهان اظهار کرد: از نسلهای اول و دوم، شاخصهای مختلف رشدی و بیوشیمیایی را بررسی کردیم؛ زیرا در واقع متابولیسم گیاه را تغییر داده بودیم. آزمایشهای متعددی در محیط کشت آزمایشگاهی و گلدان انجام شد و در شرایط مختلف، از جمله شرایط کمبود فسفات، رشد گیاهان بررسی شد.
وی ادامه داد: شاخصهایی مانند وزن تر و خشک اندام هوایی، وزن ریشه، میزان فسفر اندام هوایی و فسفات آزاد داخل سلول اندازهگیری شد. بر اساس مجموعهای از این شاخصها، رخدادهای برتر را انتخاب کردیم و در نهایت به ۶ رخداد رسیدیم که برای بررسیهای بیشتر انتخاب شدند.
ملبوبی با اشاره به نتایج بهدستآمده از این ۶ رخداد گفت: رشد گیاهان منتخب بیشتر بود و میزان روغن و فسفات آزاد داخل سلولی آنها نیز افزایش داشت. این گیاهان از نظر برخی صفات زراعی، از جمله ارتفاع، زمان گلدهی و تعداد غلافها نیز وضعیت بهتری داشتند. در یکی از رخدادها تعداد غلافها به حدود ۳.۶ برابر و وزن دانهها به حدود یکونیم برابر گیاه غیرتراریخته رسید. البته این نتایج مربوط به آزمایشهای گلخانهای است و بررسیهای مزرعهای نیز در حال انجام است.
تغییر در ترکیب اسیدهای چرب روغن کلزا
وی با اشاره به بررسی کیفیت روغن تولیدی این گیاهان، اظهار کرد: در بررسی پروفایل اسیدهای چرب مشاهده کردیم که میزان اسید اولئیک در گیاهان منتخب افزایش یافته است. در حالی که این میزان در گیاه غیرتراریخته حدود ۵۸ درصد بود، در بیشتر رخدادهای منتخب به بیش از ۷۰ درصد رسید.
ملبوبی افزود: این تغییر از نظر کیفیت روغن اهمیت دارد و میتواند روغن کلزا را از نظر ترکیب اسیدهای چرب به روغن زیتون نزدیکتر کند. بنابراین هم از نظر کمیت و هم از نظر کیفیت روغن، نتایج امیدوارکنندهای به دست آمده است.
وی با اشاره به نتایج آزمایشهای مزرعهای گفت: در شرایط کمبود فسفات، گیاهان غیرتراریخته رشد مناسبی نداشتند و برخی از آنها از بین رفتند، اما گیاهان تراریخته زنده ماندند، رشد کردند و به گلدهی رسیدند. این گیاهان بنیه قویتر و فتوسنتز بهتری داشتند و تعداد گل و غلاف بیشتری تولید کردند. ارتفاع برخی از آنها نیز به حدود دو متر رسید، در حالی که ارتفاع گیاه معمولی حدود یک تا یکونیم متر است.
معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری با بیان اینکه بذرهای حاصل از آزمایش مزرعهای در حال بررسی هستند، گفت: نتایج اولیه از نظر پروفایل اسیدهای چرب امیدوارکننده است و با دادههایی که در گلخانه به دست آوردیم، همخوانی دارد.
گلایه از کمبود حمایت و دسترسی به زمین برای کشت آزمایشی
ملبوبی در جمعبندی با اشاره به هدف این طرح اظهار کرد: ما در شرایطی که با بحران روغن و تابآوری پایین در این حوزه مواجهیم، تلاش کردهایم با استفاده از یک رقم کلزا و افزودن این صفات، گیاهی را تولید کنیم که بتواند از فسفات موجود در خاک بهتر استفاده کند. این رقم تحمل به شوری نیز دارد و میزان و کیفیت روغن آن افزایش یافته است؛ البته برخی ویژگیها از جمله تحمل به علفکش، هنوز نیازمند بررسی و اثبات است.
وی با اشاره به محدودیتهای حمایتی این طرح گفت: این کار بهصورت مشترک میان پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری و پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی انجام شده است. ما حمایت آنچنانی، جز حمایت ستاد زیستفناوری دریافت نمیکنیم و حتی برای در اختیار گرفتن زمین جهت کشت آزمایشی هم با مشکل مواجهیم. خودمان راهی پیدا میکنیم و زمین را برای کشت در اختیار میگیریم.
ملبوبی تأکید کرد: دادههایی که ارائه شد، حاصل تلاش بسیار زیاد من و همکارانم است. امیدوارم روزی بتوانیم از نظر تأمین روغن در کشور به خودکفایی برسیم.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایسنا