التیام موقت بر بحران بنزین/ پتروشیمی‌ها به کمک کشور آمدند؟

به گزارش «نفت ما»، ایران در چند دهه اخیر -جز در بازه کوتاه سال‌های ۱۳۹۷ تا سال ۱۴۰۰- بخش قابل‌توجهی از بنزین مصرفی خود را از طریق واردات تامین کرده است؛ به‌گونه‌ای که براساس آمارهای اعلامی تنها در سال گذشته حدود ۱۲ درصد بنزین مصرفی کشور از طریق واردات تامین و در‌همین راستا روزانه ۱۳ میلیون لیتر بنزین وارد کشور شده است؛ ارقامی که به‌گفته برخی مسئولان هزینه ارزی حدود سه میلیارد دلاری به‌دنبال داشته است. البته برخی نیز این هزینه را با احتساب ریفورمیت و افزودنی‌ها تا شش میلیارد دلار تخمین زده‌اند. این در حالی است که براساس برخی مستندات، در سال ۱۳۹۹ با راه‌اندازی پارس جنوبی بنزین به نخستین کالای صادراتی کشور تبدیل شده بود.

در هر حال شرایط در سال‌های اخیر به‌گونه‌ای بود که سیاست‌گذار چاره‌ای جز واردات بنزین برای پوشش ناترازی نداشت، اما به‌نظر می‌رسد در سال جاری، به‌ویژه در ماه‌های اخیر شرایط دیگری در حوزه این سوخت استراتژیک رقم خورده و اکنون مسئولان از بی‌نیازی کشور به واردات بنزین خبر می‌دهند؛ به‌گونه‌ای که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، در هشتمین جلسه شورای اطلاع‌رسانی دولت اعلام کرد صرفه‌جویی قابل‌توجهی در حوزه بنزین انجام شده و کشور از واردات این فرآورده بی‌نیاز شده است.

وی اظهار کرد: اکنون کشور از واردات بنزین بی‌نیاز شده است؛ در غیر این صورت باید ۱۲ میلیارد دلار برای تامین آن هزینه می‌کردیم. رئیس‌جمهور این اتفاق را به صرفه‌جویی و مدیریت مصرف پیوند زده و وعده داده است درآمد حاصل از افزایش قیمت سوخت به مردم پرداخت شود.

این بی‌نیازی پایدار نخواهد بود باوجود اظهارات مسئولان مبنی بر بی‌نیازی از واردات بنزین برخی کارشناسان به‌درستی این ادعا، به دیده تردید می‌نگرند و بر این باورند اتفاق خاصی در زمینه مصرف بنزین از یک سو و قاچاق سوخت ازسوی دیگر رخ نداده که در نتیجه آن شاهد دستاوردی به‌نام بی‌نیازی از واردات به بنزین باشیم؛ با این حال برخی دیگر از کارشناسان نگاه خوشبینانه‌تری دارند و به‌اصطلاح اصل را بر صحت ادعای مطرح‌شده می‌گذارند، اما در عین حال تاکید دارند این اتفاق نتیجه سیاست‌گذاری‌های سنجیده و درست نیست، بلکه شرایط ویژه کشور به‌لحاظ اقتصادی چنین وضعیتی را رقم زده است.

سید هاشم اورعی، استاد دانشگاه و کارشناس حوزه انرژی در شمار همین کارشناسان جای می‌گیرد و بر این باور است که بی‌نیازی بنزین در نتیجه عوامل گوناگونی که همه آنها مسکن‌هایی موقتی هستند رقم خورده و نباید به پایداری این وضعیت چندان خوشبین بود.

این کارشناس حوزه انرژی در ابتدای گفت‌وگو با نفت ما اظهار کرد: پیش از اصلاحات قیمتی اخیر در حوزه بنزین اعلام شده بود که روزانه ۱۴ میلیون لیتر کسری بنزین در کشور داریم که این کسری با واردات تامین می‌شد، اما به‌نظر می‌رسد اکنون این کسری به صفر رسیده و نیازی به واردات بنزین وجود ندارد. وی در تشریح عوامل شکل‌گیری وضعیتی تحت عنوان بی‌نیازی کشور به واردات بنزین بیان کرد: مسائل گوناگونی سبب شده‌اند که اکنون کشور نیازی به واردات بنزین نداشته باشد که موخرترین آنها افزایش قیمت بنزین غیرسهمیه‌ای به ۱۰ هزار تومان در هر لیتر است؛ به‌گونه‌ای که اعلام شده با تحقق این رشد نرخ، مصرف بنزین حدود سه درصد کاهش یافته است.

شیفت مصرف از بنزین به سی‌ان‌جی این کارشناس حوزه انرژی افزایش تمایل مصرف سوخت‌های جایگزین مانند سی‌ان‌جی را دیگر عامل کاهش مصرف بنزین دانست و توضیح داد: شاید افزایش انگیزه جایگزین کردن بنزین با سی‌ان‌جی را که براساس آمار حدود ۱۲ درصد رشد داشته، هم بتوان تا حدودی به رشد نرخ بنزین نسبت داد، اما در هر صورت همین شیفت مصرف در نهایت سبب شد نیاز به بنزین و متعاقب آن واردات این فرآورده کاهش پیدا کند.

اورعی با تاکید بر اینکه کاهش مصرف ناشی از رشد نرخ پدیده‌ای موقتی است، افزود: در‌همه دوره‌ها سیاست رشد نرخ در‌همان ابتدای اجرا تاثیر کوتاه‌مدتی داشته‌، اما با‌گذشت زمان دوباره مصرف به حالت عادی بازگشته است.

این کارشناس در اشاره به دیگر عامل احتمالی عدم نیاز به واردات بنزین گفت: مسئله مهم دیگری که شاید تاثیری در خور در وضعیت تازه حوزه بنزین داشته این است که با انسداد مسیر صادراتی، بخشی از ظرفیت‌ تولید پتروشیمی‌ها هم به تولید بنزین اختصاص یافت و همین رشد تولید کمکی بوده برای کاهش نیاز به واردات.

استفاده اندک از ذخایر استراتژیک نیز دیگر عاملی بود که اورعی در تشریح عوامل بی‌نیازی از واردات بنزین به آن اشاره و تاکید کرد: مولفه‌های یادشده هر کدام به نسبتی متفاوت در شکل‌گیری شرایط کنونی نقش داشته‌اند، اما نکته اصلی این است که تاثیرگذاری هیچ یک از اینها پایدار و همیشگی نخواهد بود؛ بر این اساس سیاست‌گذار نباید دلخوش به وضعیت کنونی باشد و بهتر است با استفاده از فرصت ایجادشده همزمان در بخش‌های دیگر اصلاحاتی را آغاز کند.

محل نشت بنزین وی با اشاره به محل نشت بنزین در اکوسیستم اقتصادی ایران توضیح داد: دو محل مصرف مهم بنزین خودروها و قاچاق هستند که سیاست‌گذار اگر به دنبال اقدامی با تاثیرات پایدار است باید این مشکلات را برطرف کند؛ یعنی از یک سو با سیاست‌های تنبیه و تشویق، خودروساز را به ارتقای کیفیت تولید خودرو به‌ویژه در زمینه مصرف سوخت مجبور و فاصله دوبرابری مصرف سوخت خودروهای داخلی با خودروهای متعارف جهانی را کمتر کند و از سوی دیگر با انجام اقداماتی جلوی قاچاق این فرآورده را بگیرد.

نظارت سفت و سخت در مرزها اورعی در ادامه با تاکید بر اینکه جلوگیری از قاچاق از دو مسیر افزایش قیمت و نظارت سفت و سخت در مرزها می‌گذرد، افزود: فاصله قیمتی بنزین در ایران با همین کالا در کشورهای اطراف انگیزه قاچاق این محصول را افزایش داده است؛ بر همین اساس کاهش این فاصله قیمتی با افزایش نرخ بسیار زیاد بنزین در کشور ما راهکاری است که باید به اجرا دربیاید، اما شکی هم وجود ندارد که هر افزایش جدیدی می‌تواند آسیب بسیاری به بدنه بیشتری از جامعه وارد کند. با این توضیح می‌توان گفت تنها راه در دسترس کنونی نظارت سفت و سخت در مرزها است. البته این نکته زمانی نافذ خواهد بود که قاچاق در معنای واقعی آن شکل بگیرد، نه خروج حساب‌شده و هماهنگ.(!)

این کارشناس حوزه انرژی در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه نمی‌توان هیچ بخشی از بی‌نیازی به واردات بنزین را به کاهش قاچاق این فرآورده نسبت داد؟ گفت: باتوجه به اینکه آمار و ارقامی از این مسئله منتشر نشده بعید است توفیقی از این ناحیه حاصل شده باشد و عواملی که به آنها اشاره شد نقش پررنگ‌تری در بی‌نیازی از واردات بنزین داشته‌اند.

وی توسعه خودروهای هیبریدی را دیگر راهکار کاهش مصرف بنزین و تثبیت شرایط موجود دانست و افزود: یکی از دلایل تمایل مردم به استفاده از خودروهای شخصی سیستم و ناوگان حمل‌ونقل عمومی نامطلوب است که برای رفع این مشکل باید تمهیداتی در راستای توسعه همه‌جانبه و پرسرعت این بخش اندیشیده شود.

این کارشناس حوزه انرژی در پایان با اشاره به نکته‌ای تصریح کرد: چیزی که به‌اجبار شرایط به دست آید را نباید دستاورد نام‌گذاری کرد، زیرا دستاورد محصول سیاست‌گذاری منطقی است، اما آنچه اکنون در حوزه بنزین رقم خورده محصول سیاست‌گذاری نیست، بلکه اجبار شرایطی چون نبود امکان واردات بنزین از روسیه و امارات است.