واکاوی ادعای «عدم واردات بنزین» از نگاه هاشم اورعی | امکان واردات بنزین نداریم، نه اینکه بی‌نیاز شده باشیم

به گزارش اقتصادنیوز، اظهارات اخیر مسعود پزشکیان درباره بی‌نیازی ایران از واردات بنزین، در حالی مطرح شده که پیش‌تر از کسری روزانه حدود ۱۴ میلیون لیتر در تأمین این فرآورده خبر داده شده بود. هم‌زمان، گزارش‌ها از کاهش مصرف سوخت و افزایش مصرف سی‌ان‌جی حکایت دارند؛ تغییراتی که این پرسش را مطرح می‌کند که آیا ناترازی بنزین واقعاً برطرف شده یا راهکارهای موقت، بخشی از شکاف میان تولید و مصرف را پوشانده‌اند؟

اقتصادنیوز: یک تحلیلگر حوزه انرژی می‌گوید: متأسفانه پیش‌بینی می‌شود که ما با چیزی حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب کمبود گاز در اوج سرما مواجه باشیم. ۴۰۰ میلیون مترمکعب یعنی تقریباً ۵۰ درصدِ تقاضا؛ به عبارت دیگر، میزان کسری ما در وهله اول ناترازی نیست، بلکه کسری و بحران است.

هاشم اورعی، تحلیلگر ارشد حوزه انرژی و رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران، در گفت‌وگو با اقتصادنیوز با تشریح دلایل توقف واردات، سهم افزایش قیمت در کاهش تقاضا، نقش ذخایر و پتروشیمی‌ها در تأمین بنزین و محدودیت‌های جایگزینی سی‌ان‌جی، توضیح داد که چرا بی‌نیازی از واردات لزوماً به معنای رفع ناترازی نیست و تداوم این وضعیت بدون اصلاحات ساختاری چه پیامدهایی برای آینده تأمین سوخت کشور خواهد داشت.

واقعیت عدم واردات بنزین: امکان واردات نداریم، نه اینکه نخواهیم

رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران در این رابطه گفت: بیان اینکه کشور از واردات بنزین بی‌نیاز شده تعبیری دقیق نیست، بلکه واقعیت آن است که در شرایط کنونی امکان و توانایی واردات بنزین برای ما وجود ندارد.

وی افزود: این موضوع ناشی از یک تصمیم انتخابی نبوده، بلکه معلول محدودیت‌های ساختاری است؛ زیرا پیش از این واردات از طریق امارات انجام می‌شد که به دلیل مخاطراتی همچون مسائل مربوط به تنگّّه هرمز محدود گردیده، و واردات از روسیه نیز به دلیل مشکلات داخلی آن کشور و همچنین عدم تمکن مالی و کسری منابع ارزی ما غیرممکن شده است. بنابراین در حال حاضر عملاً امکان واردات بنزین برای کشور فراهم نیست.

راهکارهای مقطعی جبران کسری ۱۴ میلیون لیتری

اورعی با طرح این پرسش که کسری روزانه ۱۴ میلیون لیتر بنزین چگونه طی یک شب جبران شده است، تصریح کرد: این کسری به‌طور خودکار از بین نرفته، بلکه مجموعه‌ای از ۴ یا ۵ عامل موقت دست‌به‌دست هم داده‌اند تا مشکل را در مقطع فعلی بپوشانند.

او در تشریح این عوامل گفت: نخستین عامل، افزایش نرخ سهمیه سوم بنزین از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان بود که بر اساس اعلام رسمی مسئولان، منجر به کاهش ۳ درصدی تقاضا شده است. البته تغییرات قیمتی معمولاً اثرات درازمدت و چندساله ندارند و پس از چند هفته یا چند ماه، تقاضا مجدداً به سطح قبلی بازمی‌گردد، اما در کوتاه‌مدت باعث افت مقطعی شده است.

وی افزود: دومین عامل، اعلام افزایش ۱۲ درصدی مصرف گاز طبیعی فشرده (CNG) در ناوگان خودرویی کشور است که نشان می‌دهد بخشی از تقاضا به سمت مصرف CNG سوق یافته است.

استفاده از ذخایر استراتژیک و تغییر ماموریت پتروشیمی‌ها

تحلیلگر حوزه انرژی خاطرنشان کرد: با این حال، مجموع کاهش ۳ درصدی تقاضا و رشد ۱۲ درصدی مصرف CNG نتوانسته و نمی‌تواند تمام کسری ۱۴ میلیون لیتری را جذب کند. به احتمال زیاد، بخش دیگری از این کسری همچنان - اما کمتر از گذشته - از محل منابع و ذخایر استراتژیک بنزین کشور تامین می‌شود.

وی با اشاره به وضعیت تولید داخلی ادامه داد: پیش از این، روزانه ۱۱۲ میلیون لیتر بنزین در پالایشگاه‌ها تولید می‌شد و علاوه بر آن، روزانه ۹ میلیون لیتر نیز با دستور به واحدهای پتروشیمی جهت توقف تولید سایر محصولات و جایگزینی آن با تولید بنزین تامین می‌گردید.

اورعی اضافه کرد: در حال حاضر به دلیل چالش‌های جدی در صادرات سایر فرآورده‌های پتروشیمی و از دست رفتن فرصت‌های صادراتی (به‌ویژه از مسیرهای جنوبی)، فضایی ایجاد شده است که ظرفیت پتروشیمی‌ها مجدداً به سمت تولید بنزین هدایت شود؛ گرچه این اقدام با هزینه از دست رفتن درآمدهای ارزی همراه است، اما مجتمع‌های پتروشیمی تا جای ممکن ظرفیت تولید خود را افزایش داده‌اند.

مُسکن‌های کوتاه‌مدت در برابر ناترازی مزمن

رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران با تاکید بر اینکه این اقدامات ناترازی سوخت را درمان نکرده است، اظهار داشت: تمامی این عوامل توانسته‌اند مشکل را به‌صورت موقت و برای چند ماه پوشش دهند، اما اگر بپرسید آیا ناترازی بنزین برطرف شده است، پاسخ قطعاً «خیر» است. این موارد تنها قرص‌های مسکن کوچکی هستند و ما باید از مهلت محدود یک تا چند ماهه پیش‌رو استفاده کرده و به سمت مدیریت واقعی تقاضا حرکت کنیم؛ کاری که تاکنون هیچ اقدامی برای آن انجام نداده‌ایم.

وی در تشریح مفهوم مدیریت تقاضا بیان کرد: بیش از ۹۰ درصد بنزین کشور تنها در دو بخش مصرف می‌شود: یکی باک خودروها و دیگری قاچاق سوخت.

اصلاح صنعت خودرو و توسعه حمل‌ونقل عمومی

اورعی درباره بخش خودرو تصریح کرد: برای اصلاح مصرف در بخش خودرو باید اقدامات کلیدی انجام شود؛ نخست، ارتقای کیفیت و راندمان مصرف سوخت در صنعت خودرو است. اگرچه بازدهی این اقدام یک‌شبه میسر نیست و پاسخ‌دهی آن به دو، سه یا چهار سال زمان نیاز دارد، اما فرایند افزایش بهره‌وری باید از همین امروز آغاز شود؛ زیرا فاصله ما با استانداردهای جهانی بسیار زیاد است.

وی افزود: در حال حاضر متوسط مصرف خودروهای داخلی حدود ۱۰ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر است (در حالی که آمارها پیش‌تر ارقام بالاتری را نشان می‌داد)، اما متوسط مصرف جهانی به سمت ۲.۵ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر حرکت می‌کند و در خودروهای هیبریدی این رقم بسیار مطلوب‌تر است. بنابراین، اصلاح راندمان خودروهای داخلی، توسعه خودروهای برقی و گسترش چشمگیر شبکه حمل‌ونقل عمومی درون‌شهری و بین‌شهری الزامی اجتناب‌ناپذیر است.

ناکارآمدی افزایش جزئی قیمت در مهار قاچاق

او در ادامه به موضوع قاچاق بنزین پرداخت و گفت: افزایش نرخ سهمیه سوم از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان هرگز مانع قاچاق سوخت نمی‌شود؛ چرا که به دلایل اقتصادی، وقتی قیمت بنزین در آن سوی مرزها بین ۵۰ هزار تا ۱۵۰ هزار تومان (معادل حدود ۶۰ سنت) است، چنین تغییرات جزئی نمی‌تواند انگیزه قاچاق را از بین ببرد، حتی اگر تمام بنزین با نرخ سوم عرضه شود.

اورعی درباره کاهش مصرف پس از اصلاح قیمت توضیح داد: افت اولیه مصرف سوخت رفتاری کاملاً موقت و شوک‌آور است. مردم بنزین را برای مصرف شخصی استفاده نمی‌کنند بلکه آن را در وسایل نقلیه خود برای اشتغال و رفت‌وآمد می‌ریزند؛ بنابراین پس از چند هفته، مصرف‌کنندگان به قیمت جدید عادت کرده یا هزینه اضافی را (مثلاً در تاکسی‌های اینترنتی) به گیرنده نهایی خدمات منتقل می‌کنند و میزان مصرف مجدداً به مسیر قبلی بازمی‌گردد.

تمثیل بیمار تصادفی و ضرورت جراحی ساختاری

رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران در پاسخ به این پرسش که آیا بی‌نیازی از واردات در بلندمدت پایدار و قابل اتکا است، تاکید کرد: به هیچ وجه پایدار نیست؛ زیرا ما هیچ سیاست جامع و بلندمدتی تدوین نکرده‌ایم.

وی وضعیت فعلی را به یک بیمار تصادفی تشبیه کرد و گفت: شرایط موجود مانند بیماری است که دچار خونریزی داخلی شده و ما به جای انتقال او به اتاق عمل و جراحی، تنها در راهرو جلوی خونریزی را گرفته‌ایم. جراحی واقعی شامل اصلاح ساختاری تقاضا، بهبود کیفیت خودروها، کاهش مسافت‌های غیرضروری و ساماندهی ترافیک است که متاسفانه هیچ سیاست‌گذاری بلندمدت و دائمی در این زمینه‌ها دیده نمی‌شود.

انتقاد از سیاست‌های قیمتی و چشم‌انداز تورمی

وی با نقد نحوه قیمت‌گذاری بنزین تصریح کرد: اقدامات قیمتی انجام‌شده «خیلی کم و خیلی دیر» بوده است. شش ماه زمان صرف تصمیم‌گیری شد و در نهایت تنها حدود ۱۵ درصد از کل مصرف که مازاد بر سهمیه سوم است، مشمول نرخ ۱۰ هزار تومانی گردید. در حالی که قیمت واقعی بنزین با محاسبه نرخ ۶۰ سنتی حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تومان است، افزایش قیمت از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه حتی وضعیت را ثابت هم نگه‌نمی‌دارد.

اورعی با اشاره به نرخ تورم در کشور افزود: زمانی که تورم کشور حدود ۸۰ درصد (و در برخی اقلام بالای ۱۰۰ درصد) است، قیمت بنزین باید سالانه نزدیک به دو برابر شود تا صرفاً ارزش واقعی آن ثابت بماند؛ اما ما حتی قادر به حفظ این نسبت هم نیستیم و اوضاع خراب‌تر می‌شود.

هاشم اورعی در پایان گفت‌وگو با اقتصادنیوز خاطرنشان کرد: با روش‌هایی که در آن سعی می‌شود همه را راضی نگه دارند، واقعیت‌ها بیان نشود و همه‌چیز خوب جلوه داده شود، قطعا مسئله بنزین حل نخواهد شد؛ بلکه با ادامه این روند، اوضاع در آینده نه تنها درست نمی‌شود، بلکه به مراتب خراب‌تر و پیچیده‌تر خواهد شد.