اقتصاد ایران زیر بار خودروهای پرمصرف

مصرف فزاینده سوخت در ناوگان خودروهای کشور، فقط مسألهای در حوزه تأمین انرژی نیست؛ وقتی خودروها برای پیمودن مسافتی یکسان، سوخت بیشتری مصرف میکنند، منابع ملی با بهرهوری کمتری به خدمت حملونقل درمیآیند و هزینه این ناکارآمدی در جایگاههای سوخت، پالایشگاهها و هوای شهرها توزیع میشود.
به گزارش اقتصادآنلاین، در اقتصاد حملونقل ایران، بنزین را معمولا با لیتر اندازه میگیرند، پالایشگاهها از میزان تولید میگویند، شرکت پخش از حجم توزیع و سیاستگذاران از فاصله عرضه و تقاضا. اما متغیری که کمتر در این محاسبات دیده میشود، میزان خدمتی است که از هر لیتر سوخت دریافت میکنیم. خودرویی که برای پیمودن مسافتی مشخص، دو برابر خودرویی دیگر بنزین مصرف میکند، همان خدمت حملونقل را با بهرهوری پایینتری ارائه میدهد. وقتی این تفاوت در مقیاس چندین میلیون خودرو محاسبه شود، دیگر با یک ویژگی فنی روبهرو نیستیم، بلکه مسأله به یکی از چالشهای اقتصاد انرژی کشور تبدیل میشود.
براساس آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان صنعت پالایش و پخش، متوسط مصرف روزانه بنزین کشور از حدود ۹۸میلیون لیتر در سال ۱۴۰۱، به حدود ۱۲۳میلیون لیتر در سال ۱۴۰۳ و ۱۲۹میلیون لیتر در سال ۱۴۰۴ رسیده است. رشد تعداد خودروها، افزایش تردد، توسعه شهرها و تغییر الگوی سفر از عوامل این روند هستند، اما نمیتوان نقش بهرهوری پایین بخشی از ناوگان را در آن نادیده گرفت. افزایش مصرف سوخت نیز لزوما به معنای افزایش متناسب خدمات حملونقل نیست؛ بخشی از منابع کشور صرف جبران ناکارآمدی خودروهایی میشود که برای جابهجایی مشابه، بنزین بیشتری میسوزانند.
بنزین ارزان، اما نه حملونقل کمهزینه
یکی از ویژگیهای اقتصاد سوخت در ایران، فاصله میان قیمت پرداختی مصرفکننده و هزینه واقعی تأمین بنزین است. یارانه سوخت باعث شده است قیمت درجشده روی تابلوی جایگاه، تصویر کاملی از ارزش اقتصادی منابع مصرفشده ارائه نکند. در چنین شرایطی، مصرفکننده هنگام انتخاب خودرو یا میزان استفاده از آن، الزاما با تمام هزینههایی که مصرف سوخت به اقتصاد تحمیل میکند مواجه نیست. این وضعیت بر انتخابهای بازار نیز اثر میگذارد. وقتی اختلاف هزینه مصرف سوخت میان خودروهای کممصرف و پرمصرف در محاسبات روزمره خانوار چندان محسوس نباشد، انگیزه اقتصادی برای پرداخت هزینه بیشتر بهمنظور خرید فناوریهای کممصرف تضعیف میشود. البته قیمت سوخت تنها عامل تعیینکننده نیست؛ محدودیت عرضه محصولات متنوع، سطح درآمد خانوار و شرایط بازار نیز در این انتخاب نقش دارند. با اینحال، نظام قیمتگذاری انرژی در ایران سیگنال روشنی درباره ارزش بهرهوری سوخت به مصرفکننده منتقل نمیکند.
از سوی دیگر، تأمین بنزین هزینه مشخصی دارد. اگر مصرف از ظرفیت تولید داخلی فراتر برود، واردات و استفاده از منابع ارزی برای جبران کسری ضرورت پیدا میکند. حتی تأمین کامل نیاز از محل تولید داخلی نیز به ظرفیت پالایشی، نفت خام، تجهیزات، سرمایهگذاری و هزینههای عملیاتی وابسته است. بنابراین، مصرف غیربهینه فقط هزینه بیشتری برای مالک خودرو ایجاد نمیکند، بلکه بخشی از منابع اقتصادی کشور را نیز بدون ایجاد ارزش متناسب به خود اختصاص میدهد.
بنزین باکیفیت معجزه نمیکند!
کیفیت سوخت در بحث مصرف و آلایندگی خودروها اهمیت دارد؛ ترکیب و استاندارد بنزین بر عملکرد موتور، کیفیت احتراق و کارایی سامانههای کنترل آلایندگی اثر میگذارد. استفاده از سوخت نامتناسب با فناوری موتور نیز میتواند بخشی از ظرفیت فنی خودرو را بلااستفاده بگذارد و عملکرد تجهیزات کنترل آلایندگی را تحت تأثیر قرار دهد.
در ایران، تفاوت کیفیت بنزین عرضهشده در مناطق مختلف و محدودیت تأمین مستمر سوخت با استانداردهای بالاتر، از موضوعات مورد بحث صنعت پالایش و حملونقل بوده است. با اینحال، تقلیل مسأله مصرف و آلودگی به کیفیت بنزین، سادهسازی موضوع است، حتی بهترین سوخت نیز نمیتواند ضعفهای بنیادی یک موتور کمبازده یا فناوری قدیمی را جبران کند.
کیفیت سوخت و فناوری خودرو باید متناسب با یکدیگر ارتقا پیدا کنند. نمیتوان از پالایشگاه انتظار داشت ناکارآمدی ناوگان را جبران کند؛ همانطور که ارتقای فناوری خودرو نیز ضرورت تولید و عرضه سوخت استاندارد را از میان نمیبرد. به بیان دیگر، اصلاح یکی بدون توجه به دیگری، پاسخ کاملی به مسأله مصرف و آلایندگی نخواهد بود.
هزینهای که از اگزوز خودروها بیرون میآید
اقتصاد مصرف سوخت به هزینه تأمین بنزین محدود نمیشود؛ بخشی از هزینه واقعی هر لیتر سوخت در هوایی ظاهر میشود که شهروندان تنفس میکنند. احتراق سوخت در موتور خودروها با انتشار آلایندههایی مانند اکسیدهای نیتروژن، مونوکسیدکربن و هیدروکربنهای نسوخته همراه است. در کنار آنها، ذرات معلق ناشی از فرسایش لاستیک و لنت ترمز نیز در آلودگی هوای شهری نقش دارند. خودروهای سواری، موتورسیکلتها، ناوگان حملونقل عمومی و وسایل نقلیه باری، همگی متناسب با نوع سوخت، فناوری موتور، سن و میزان تردد، آثار متفاوتی بر کیفیت هوا میگذارند.
در سیاهه انتشار شهر تهران، منابع متحرک از جمله گروههای مهم انتشار آلایندهها محسوب میشوند، هرچند سهم آنها در تولید آلایندههای مختلف یکسان نیست. هزینه اقتصادی این وضعیت نیز بهسادگی قابل محاسبه نیست. بیماریهای تنفسی و قلبی، افزایش مراجعات درمانی، کاهش بهرهوری نیروی کار و محدودیت فعالیتهای اقتصادی در روزهای آلوده، بخشی از تبعات آن هستند. به این ترتیب، بخشی از هزینه مصرف سوخت نه توسط مالک خودرو، بلکه توسط سایر شهروندان و نظام سلامت پرداخت میشود.
از این منظر، خودرو پرمصرف فقط خودرویی نیست که هزینه بیشتری به مالک تحمیل میکند؛ اگر فناوری آن با استانداردهای روز فاصله داشته باشد، ممکن است سهم بیشتری نیز در هزینههای اجتماعی ناشی از آلودگی هوا داشته باشد. این بخش از صورتحساب مصرف سوخت، در قیمت درجشده روی تابلوی جایگاه دیده نمیشود.
افزایش تولید بنزین یا کاهش نیاز به آن؟
در سالهای اخیر، افزایش ظرفیت پالایش و بهبود کیفیت فرآوردههای نفتی ازجمله راهکارهای مورد توجه برای پاسخگویی به تقاضای سوخت بوده است. البته توسعه پالایشگاهها و ارتقای واحدهای موجود برای امنیت انرژی کشور اهمیت دارد، اما این مسیر زمانی به نتیجه اقتصادی مطلوب میرسد که با مدیریت مصرف همراه باشد.
سرمایهگذاری پالایشی زمانبر و پرهزینه است و منابع موردنیاز آن باید از میان اولویتهای متعدد اقتصادی تأمین شود. از سوی دیگر، وابستگی فزاینده حملونقل به بنزین، کشور را در برابر نوسانات تأمین سوخت و محدودیتهای تجاری آسیبپذیرتر میکند. در چنین شرایطی، کاهش نیاز به بنزین از طریق افزایش بهرهوری ناوگان، هم فشار بر منابع تأمین سوخت را کم میکند و هم امکان استفاده کارآمدتر از ظرفیت پالایشی را فراهم میآورد.
این هدف تنها از مسیر اصلاح موتورهای احتراق داخلی محقق نمیشود. بهینهسازی مصرف خودروهای بنزینی، توسعه حملونقل عمومی، نوسازی ناوگان و استفاده از فناوریهای هیبرید، همگی میتوانند در کاهش مصرف سوخت مؤثر باشند. در کنار این راهکارها، توسعه گزینههای متفاوت برای تأمین نیروی محرکه نیز اهمیت پیدا میکند.
از اصلاح موتور تا تغییر منطق حرکت
خودروسازان جهان طی سالهای گذشته، در کنار بهینهسازی موتورهای احتراق داخلی، به سمت توسعه سامانههای هیبرید و تمامبرقی حرکت کردهاند. این تغییر فقط پاسخی به الزامات زیستمحیطی نیست؛ رقابت بر سر بهرهوری انرژی، هزینه استفاده، فناوری و آینده بازار خودرو نیز در شکلگیری آن نقش دارد.
خودروهای هیبرید با ترکیب موتور بنزینی و موتور الکتریکی، بخشی از انرژی تلفشده در فرآیند حرکت و ترمزگیری را بازیابی میکنند و میتوانند مصرف سوخت را کاهش دهند. در خودروهای پلاگینهیبرید، امکان پیمایش بخشی از مسیر با اتکا به انرژی ذخیرهشده در باتری نیز وجود دارد. خودروهای تمامبرقی یک گام فراتر میروند و برای حرکت، به احتراق بنزین در خودرو وابسته نیستند.
البته برقیشدن خودرو به معنای حذف تمام آثار زیستمحیطی آن نیست. تولید باتری، استخراج مواد اولیه، شیوه تأمین برق و سرنوشت باتری در پایان عمر مفید، همگی در ارزیابی چرخه عمر این محصولات اهمیت دارند. با اینحال، حذف آلایندگی ناشی از اگزوز در محل تردد، بهویژه در شهرهای پرتراکم، مزیتی بسیار مهم و قابلتوجه است.
این تحول برای صنعت خودرو ایران، علاوه بر کاهش وابستگی مستقیم حملونقل به بنزین، میتواند فرصتی صنعتی نیز باشد. توسعه محصولات هیبرید و تمامبرقی در داخل کشور، زمینه شکلگیری ظرفیتهای تازه در طراحی قوای محرکه، سامانههای الکترونیکی، باتری و مدیریت انرژی را فراهم میکند. البته تحقق چنین ظرفیتی به سرمایهگذاری بلندمدت، دسترسی به فناوری و شکلگیری زنجیره تأمین نیاز دارد؛ مسیری که با تغییر نشان تجاری یا جایگزینی یک موتور با موتور الکتریکی طی نمیشود.
بر این اساس، پرسش اقتصاد حملونقل ایران نباید فقط این باشد که برای تأمین بنزین موردنیاز سال آینده چه میزان ظرفیت تولید یا واردات لازم است. مسأله مهمتر، کیفیت ناوگانی است که قرار است این سوخت را مصرف کند؛ ناوگانی که میتواند با فناوری کارآمدتر، همان خدمت حملونقل را با مصرف منابع کمتر ارائه دهد.
خبرهای مشابهی در منابع دیگر هست، ولی داور خودکار هنوز همخوانیشان را بررسی نکرده است.
همین رویداد در منابع دیگر:
- تصمیمهای پرحاشیه بنزینی؛ جای خالی سیاست جامع و سخنگوی واحد
- چرا اصلاح ناترازی با محدودیت مصرفکننده آغاز میشود؟
- بیشترین میزان انحراف مصرف بنزین مربوط به کارت سوخت جایگاه است / استفاده از کارتهای بانکی در جایگاهها مصرف بنزین را واقعیتر میکند
- با گران کردن میتوان مصرف بنزین را کنترل کرد؟
- آشفتهسازی روان مردم در موضوع حساس بنزین / عارف به سقاب درباره «ضرورت هماهنگی در اطلاعرسانی» هشدار داد
- قاتلان خاموش هوای پاک؛ خودروهای فرسوده همچنان جولان میدهند
منبع: اقتصادآنلاین