گازهای مشعل در صنعت نفت ایران؛ ثروتی که میسوزد یا فرصتی برای درآمدزایی؟

تازهترین گزارش بانک جهانی نشان میدهد حجم گازهای مشعل در جهان در سال ۲۰۲۵ به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسید؛ رقمی که ارزش اقتصادی آن حدود ۵۴ میلیارد دلار برآورد شده است. ایران نیز در میان کشورهای دارای چالش جدی در زمینه سوزاندن گاز و انتشار متان قرار دارد. پست گازهای مشعل در صنعت نفت ایران؛ ثروتی که میسوزد یا فرصتی برای درآمدزایی؟ اولین بار در تجارت نیوز ظاهر شد.
به گزارش تجارت نیوز، در بسیاری از میدانهای نفتی، همراه با استخراج نفت خام، گاز طبیعی نیز از مخزن خارج میشود. این گاز که «گاز همراه نفت» نام دارد، در صورت فراهمبودن تجهیزات جمعآوری و فرآورش میتواند به محصولی قابل فروش تبدیل شود. با این حال، هنگامی که ظرفیت انتقال یا فرآورش کافی وجود نداشته باشد، بخشی از آن در مشعلها سوزانده میشود.
سوزاندن گاز در برخی شرایط عملیاتی و اضطراری برای حفظ ایمنی تأسیسات ضروری است؛ بنابراین، نمیتوان تمام موارد مشعلسوزی را بهطور کامل حذف کرد. مسئله اصلی، تداوم سوزاندن گاز در شرایطی است که امکان جمعآوری و استفاده اقتصادی از آن وجود دارد.
برای ایران، این موضوع فقط به کاهش آلودگی محدود نمیشود. گاز همراه میتواند خوراک واحدهای فرآورش گاز و پتروشیمی، سوخت نیروگاهها یا منبع تأمین انرژی برای تأسیسات نفتی باشد. در شرایطی که تأمین پایدار انرژی برای بخشهای مختلف اقتصاد اهمیت دارد، سوزاندن گازی که قابلیت استفاده دارد، به معنای از دست رفتن بخشی از ارزش منابع استخراجشده است.
از طرف دیگر، جمعآوری این گازها به سرمایهگذاری در خطوط لوله، ایستگاههای تقویت فشار، تجهیزات جداسازی و شیرینسازی و گاهی واحدهای کوچک تولید برق نیاز دارد. به همین دلیل، پرسش اصلی این است که ارزش گاز بازیابیشده تا چه اندازه میتواند هزینه این تجهیزات و مخارج بهرهبرداری را جبران کند و چه موانعی مانع اجرای سریعتر پروژهها میشود.
آمار جهانی ۲۰۲۶؛ ۱۶۷ میلیارد مترمکعب گاز در یک سال سوخته است
طبق گزارش «ردیابی جهانی گازهای مشعل ۲۰۲۶» بانک جهانی، حجم گاز سوزاندهشده در مشعلهای نفت و گاز در سال ۲۰۲۵ به ۱۶۷ میلیارد مترمکعب رسید. این رقم سومین افزایش سالانه متوالی را نشان میدهد و بالاترین سطح ثبتشده از سال ۲۰۱۹ است.
بانک جهانی ارزش اقتصادی گاز سوزاندهشده در سال ۲۰۲۵ را حدود ۵۴ میلیارد دلار برآورد کرده است. این رقم ارزش تخمینی گاز هدررفته در سطح جهان است و نباید آن را با درآمدی که بهطور قطعی از جمعآوری همه این گازها حاصل میشود، یکسان دانست. کیفیت گاز، هزینه انتقال و فرآورش، فاصله تا بازار و قیمت فروش تعیین میکنند چه مقدار از این ارزش بالقوه قابل تحقق است.
همین گزارش، سرمایهگذاری اولیه مورد نیاز برای حذف مشعلسوزی روتین در سطح جهان را حدود ۷۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد میکند. این رقم نشان میدهد که با وجود ارزش بالای گاز، تبدیل تمام منابع پراکنده به محصول قابل استفاده به زیرساخت و سرمایه قابلتوجهی نیاز دارد.
بانک جهانی تأکید میکند که فناوریهای لازم برای جمعآوری و استفاده از گازهای همراه در بسیاری از موارد در دسترس هستند؛ اما نبود خطوط انتقال، محدودیت بازار مصرف، دشواری تأمین مالی و ضعف مقررات اجرایی مانع پیشرفت سریعتر میشود. تجربه کشورهای موفق نیز نشان میدهد که سرمایهگذاری زیرساختی و اجرای پیوسته سیاستهای کاهش مشعلسوزی میتواند نتایج ملموسی به همراه داشته باشد.
جایگاه ایران؛ مسئلهای فراتر از سوزاندن گاز همراه
گزارش «ردیابی جهانی متان ۲۰۲۶» آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که ایران همچنان با چالش قابلتوجه انتشار متان در بخش نفت و گاز روبهروست. بر اساس این گزارش، شدت انتشار متان در فعالیتهای بالادستی نفت و گاز ایران، الجزایر و لیبی حدود سه تا پنج برابر کشورهای کمانتشارتر منطقه، از جمله عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی، برآورد شده است.
همچنین ماهوارهها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۳۰ رویداد انتشار مرتبط با نفت و گاز را در ایران شناسایی کردند. این عدد به رویدادهای انتشار قابلتشخیص از ماهواره مربوط است و نباید آن را معادل تعداد مشعلها، تعداد حوادث یا حجم گاز سوزاندهشده در نظر گرفت.
آژانس بینالمللی انرژی گزارش میدهد که ایران، عراق و الجزایر در مجموع حدود ۱۰ درصد نفت جهان را تولید میکنند، اما نزدیک به ۴۰ درصد حجم جهانی مشعلسوزی و انتشار متان مرتبط با آن را به خود اختصاص میدهند. طبق همین گزارش، بسیاری از مشعلها در این کشورها بهصورت مستمر فعالیت میکنند و شمار زیادی از آنها در فاصله کمتر از ۲۰ کیلومتری خطوط لوله موجود قرار دارند.
این نزدیکی به زیرساختهای انتقال، در برخی مناطق امکان جمعآوری گاز را افزایش میدهد؛ هرچند وجود خط لوله بهتنهایی برای اجرای پروژه کافی نیست. ظرفیت آزاد شبکه، فشار گاز، ترکیب شیمیایی، کیفیت خوراک، هزینه اتصال و وجود خریدار یا مصرفکننده پایدار باید بررسی شود.
آژانس بینالمللی انرژی همچنین هشدار میدهد که تحریمها دسترسی ایران به برخی تجهیزات کلیدی و فناوریهای مورد نیاز برای کاهش انتشار متان را دشوار کردهاند. این محدودیت میتواند هزینه تأمین تجهیزات، تعمیرات و انتقال فناوری را افزایش دهد و زمان اجرای پروژهها را طولانیتر کند.
ارزش اقتصادی گازهای مشعل چقدر است؟
ارزش گاز همراه به این بستگی دارد که پس از جمعآوری چه کاربردی برای آن در نظر گرفته شود. گاز دارای ترکیبات قابلاستفاده برای صنایع پتروشیمی میتواند به خوراک تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل شود. در مناطق دور از شبکه انتقال نیز، تولید برق در محل یا تأمین سوخت تأسیسات نفتی ممکن است از گزینههای عملیتر باشد.
با این حال، ارزش گاز خام با درآمد خالص پروژه تفاوت دارد. بخشی از گاز ممکن است به دلیل وجود ترکیبات گوگردی یا سایر ناخالصیها به شیرینسازی و فرآورش نیاز داشته باشد. علاوه بر این، جمعآوری گاز از چند میدان پراکنده، نصب کمپرسور، احداث خطوط لوله و اتصال به تأسیسات موجود هزینههایی ایجاد میکند که باید از درآمد فروش یا ارزش سوخت جایگزینشده کسر شوند.
برای نشاندادن ابعاد اقتصادی، میتوان یک محاسبه فرضی انجام داد. اگر یک پروژه روزانه یک میلیون مترمکعب گاز قابل فروش جمعآوری کند و ارزش خالص فروش آن پس از هزینههای متغیر، بهطور فرضی، ۱۰ سنت به ازای هر مترمکعب باشد، ارزش خالص سالانه آن در صورت فعالیت ۳۶۵ روزه به حدود ۳۶٫۵ میلیون دلار میرسد.
این رقم صرفاً یک سناریوی محاسباتی است، نه برآورد درآمد یک پروژه واقعی در ایران. برای رسیدن به چنین نتیجهای باید مقدار گاز قابل فروش، ترکیب آن، قیمت واقعی فروش، هزینه فرآورش، هزینه انتقال، مخارج سرمایهای و میزان توقفهای عملیاتی مشخص باشند. اگر پروژه به تعمیرات گسترده یا سرمایهگذاری اولیه بسیار بالا نیاز داشته باشد، درآمد سالانه بهتنهایی برای قضاوت درباره سودآوری کافی نیست.
در مقابل، اگر گاز جمعآوریشده جایگزین سوختی شود که تأمین آن برای یک نیروگاه یا واحد صنعتی هزینه بالایی دارد، منفعت پروژه ممکن است از ارزش فروش مستقیم گاز بیشتر باشد. به همین دلیل، ارزیابی اقتصادی باید میان فروش گاز، استفاده بهعنوان خوراک صنعتی، تولید برق و تزریق مجدد به مخزن مقایسه انجام دهد.
هزینه جمعآوری و فرآورش؛ چرا همه پروژهها به یک اندازه سودآور نیستند؟
مهمترین عامل در تعیین هزینه بازیابی گازهای مشعل، شرایط محل تولید است. در یک میدان نزدیک به خطوط لوله و تأسیسات فرآورش، ممکن است بخش بزرگی از زیرساخت مورد نیاز از قبل موجود باشد. در چنین شرایطی، هزینه اتصال و جمعآوری میتواند کمتر از پروژهای باشد که به احداث مسیر انتقال جدید یا نصب تجهیزات فرآورش اختصاصی نیاز دارد.
در میدانهای پراکنده یا تأسیسات فراساحلی، انتقال تجهیزات و نگهداری آنها دشوارتر است. فشار پایین گاز، تغییرات ترکیب شیمیایی و نوسان مقدار تولید نیز میتواند بر انتخاب فناوری و ظرفیت اقتصادی پروژه اثر بگذارد.
راهکارها نیز متفاوتاند. در پروژههای بزرگ، جمعآوری گاز و انتقال آن به واحدهای فرآورش مرکزی میتواند امکان بهرهبرداری از مقیاس اقتصادی را فراهم کند. در پروژههای کوچکتر، کمپرسورهای مناسب، واحدهای فرآورش متحرک یا تولید برق در محل ممکن است عملیتر باشند. البته انتخاب هر راهکار باید بر پایه مشخصات واقعی گاز و نیاز بازار انجام شود.
مطالعهای درباره ارزیابی فنی و اقتصادی گازهای مشعل ایران که در سال ۲۰۲۳ در نشریه Process Safety and Environmental Protection منتشر شد، چند مسیر استفاده از گاز بازیابیشده را بررسی کرده است. این پژوهش برای برخی سناریوهای تولید خوراک صنعتی، نرخ بازده ۱۲۰ تا ۲۵۰ درصد و دوره بازگشت سرمایه ۰٫۴ تا ۱٫۲ سال را گزارش میکند؛ برای سناریوهای تولید برق نیز نرخ بازده ۱۵ تا ۴۰ درصد و دوره بازگشت ۲٫۵ تا ۶٫۵ سال ذکر شده است.
این ارقام نتایج مدلهای همان مطالعهاند و نباید بهعنوان نرخ بازده تضمینشده یا دوره بازگشت قطعی پروژههای امروز ایران استفاده شوند. قیمتهای مورد استفاده در مدل، شرایط تأمین مالی، دسترسی به تجهیزات و وضعیت بازار میتوانند با شرایط سال ۱۴۰۵ تفاوت داشته باشند. با این حال، پژوهش یادشده نشان میدهد که انتخاب بازار مصرف و روش استفاده از گاز میتواند نتیجه اقتصادی پروژه را بهطور اساسی تغییر دهد.
پروژههای جمعآوری گاز در ایران؛ حرکت به سمت استفاده اقتصادی
در ایران نیز طرحهایی برای جمعآوری گازهای مشعل و استفاده از آنها در حال اجراست. در ۹ فوریه ۲۰۲۶، خبرگزاری تسنیم از افتتاح مرحله نخست طرح توسعه میدان گازی توس و تأسیسات جمعآوری و تقویت فشار گازهای مشعل دهلران خبر داد. در این مراسم، رئیسجمهور بر تسریع اجرای طرحهای جمعآوری گازهای همراه و استفاده از درآمد حاصل برای توسعه مناطق میزبان تأکید کرد.
اهمیت این پروژهها تنها به مقدار گاز جمعآوریشده محدود نمیشود. ایجاد ظرفیت فرآورش و انتقال میتواند امکان استفاده از گاز را در صنایع پاییندستی فراهم کند و بخشی از منابعی را که پیشتر سوزانده میشدند، به جریان اقتصادی بازگرداند. با این حال، برای ارزیابی نتیجه واقعی پروژهها باید ظرفیت اسمی و عملیاتی، میزان گاز تحویلی، مقدار مشعلسوزی کاهشیافته و درآمد حاصل از فروش یا مصرف گاز بهصورت جداگانه بررسی شود.
در تیرماه ۱۴۰۵ نیز شبکه تخصصی ایراناویلگس از شتابگرفتن برنامه جمعآوری گازهای همراه با استناد به اظهارات رسمی شرکت ملی نفت ایران گزارش داد. این تحولات نشاندهنده ادامه توجه به موضوع است، اما برای قضاوت درباره میزان موفقیت برنامه ملی باید آمار تجمیعی و قابلمقایسه عملکرد پروژهها منتشر شود.
چرا سرمایهگذاری برای حذف مشعلسوزی کند پیش میرود؟
یکی از موانع اصلی، فاصله میان محل تولید گاز و محل مصرف آن است. ممکن است یک میدان نفتی گاز قابلتوجهی تولید کند، اما در نزدیکی آن ظرفیت کافی برای فرآورش، انتقال یا مصرف وجود نداشته باشد. در این شرایط، حتی اگر ارزش بالقوه گاز بالا باشد، سرمایهگذار باید هزینه ایجاد زنجیره کامل جمعآوری تا فروش را بپردازد.
تأمین مالی نیز اهمیت زیادی دارد. پروژههای جمعآوری گاز ممکن است به سرمایهگذاری اولیه سنگین نیاز داشته باشند، درحالیکه بازگشت سرمایه به قیمت فروش گاز، قرارداد خرید تضمینی، مدت بهرهبرداری و پایداری تولید میدان وابسته است. اگر خریدار مشخصی برای گاز وجود نداشته باشد یا قرارداد فروش نتواند ریسکهای بازار را پوشش دهد، تأمین مالی پروژه دشوارتر میشود.
در ایران، محدودیتهای ناشی از تحریمها نیز میتواند دسترسی به برخی تجهیزات تخصصی، خدمات فنی و منابع مالی خارجی را محدود کند. در کنار آن، تعدد دستگاههای تصمیمگیر، فرایندهای قراردادی و نبود شفافیت کافی درباره شرایط اقتصادی بعضی پروژهها ممکن است زمان تصمیمگیری را افزایش دهد.
از سوی دیگر، همه گازهای مشعل از نظر اقتصادی ارزش یکسانی ندارند. برخی جریانها حجم بالا و کیفیت مناسبی دارند و به شبکه انتقال نزدیکاند؛ اما برخی دیگر پراکنده، کمفشار یا دارای ناخالصیهای بیشتر هستند. در گروه دوم، هزینه جمعآوری و فرآورش ممکن است بخش بزرگی از ارزش محصول نهایی را مصرف کند.
به همین دلیل، سیاست مؤثر برای کاهش مشعلسوزی باید همزمان بر اولویتبندی پروژههای اقتصادی، توسعه زیرساخت مشترک، قراردادهای شفاف خرید گاز و تأمین مالی قابل اتکا تمرکز کند. تجربه جهانی نشان میدهد که صرف اعلام هدف کاهش مشعلسوزی، بدون فراهمکردن زیرساخت و مشوقهای لازم، برای تغییر پایدار کافی نیست.
کاهش مشعلسوزی چه منفعت زیستمحیطی دارد؟
سوزاندن گاز همراه علاوه بر هدررفت انرژی، انتشار دیاکسیدکربن و آلایندههای دیگر را به همراه دارد. اگر احتراق ناقص باشد، بخشی از متان نیز ممکن است بهصورت نسوخته وارد جو شود. متان در کوتاهمدت قدرت گرمایش بیشتری از دیاکسیدکربن دارد؛ بنابراین، کاهش انتشار آن میتواند نقش مهمی در کاهش اثرات اقلیمی فعالیتهای نفت و گاز ایفا کند.
با این حال، جمعآوری گاز به معنای حذف تمام انتشار نیست. فشردهسازی، فرآورش و انتقال گاز نیز انرژی مصرف میکنند و در صورت نشت از خطوط یا تجهیزات، بخشی از متان ممکن است به جو وارد شود. بنابراین، پروژه موفق باید علاوه بر کاهش حجم گاز سوزاندهشده، میزان نشت در کل زنجیره را نیز کنترل کند.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش ۲۰۲۶ خود بر اهمیت توسعه پایش، اندازهگیری و تعمیر نشتها تأکید میکند. استفاده از ابزارهای ماهوارهای، سنجشهای میدانی و برنامههای منظم شناسایی و تعمیر نشت میتواند به تشخیص منابع انتشار کمک کند. در این چارچوب، جمعآوری گازهای مشعل باید بخشی از برنامه جامع مدیریت متان باشد، نه تنها اقدام صنعت برای کاهش انتشار.
ثروتی که فقط با زیرساخت به درآمد تبدیل میشود
گازهای مشعل در صنعت نفت ایران میتوانند منبعی برای درآمدزایی، تأمین خوراک پتروشیمی، تولید برق و کاهش هدررفت انرژی باشند. آمار جهانی سال ۲۰۲۵، با ۱۶۷ میلیارد مترمکعب گاز سوزاندهشده و ارزش تخمینی ۵۴ میلیارد دلاری، ابعاد اقتصادی این مسئله را نشان میدهد. گزارشهای بینالمللی نیز حاکی از آناند که ایران در زمینه مشعلسوزی و انتشار متان با چالش مهمی روبهروست.
با این حال، ارزش بالقوه گاز را نباید با درآمد قطعی قابلتحقق اشتباه گرفت. میزان گاز قابل جمعآوری، کیفیت آن، فاصله تا زیرساخت، هزینه فرآورش و قیمت فروش تعیین میکنند که هر پروژه چه میزان سودآوری خواهد داشت. برای بعضی میدانها، اتصال به شبکه و فروش گاز میتواند راهکاری اقتصادی باشد؛ در برخی دیگر، تولید برق در محل یا استفاده صنعتی ممکن است نتیجه بهتری داشته باشد.
در نهایت، کاهش مشعلسوزی زمانی از یک هدف زیستمحیطی به برنامهای اقتصادی تبدیل میشود که پروژهها بر اساس دادههای واقعی اولویتبندی شوند، سرمایهگذاری بهموقع انجام گیرد و برای گاز بازیابیشده بازار مصرف پایدار وجود داشته باشد. انتشار آمار شفاف درباره عملکرد طرحها نیز به ارزیابی میزان پیشرفت و اعتماد سرمایهگذاران کمک میکند.
خبرهای مشابهی در منابع دیگر هست، ولی داور خودکار هنوز همخوانیشان را بررسی نکرده است.
همین رویداد در منابع دیگر:
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: تجارتنیوز