کرمانشاه چگونه میزبان دومین پالایشگاه قدیمی ایران شد؟

به گزارش «نفت ما»، تاریخ نفت ایران به پیدایش اولین پالایشگاه‌ها گره خورده است. در این میان پالایشگاه کرمانشاه که قلب تپنده فرآورده‌های نفتی غرب کشور است، از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. درواقع همه‌چیز از یک امتیاز نفتی در دوران مظفرالدین شاه قاجار آغاز شد. در سال ۱۲۸۰ خورشیدی، شاه قاجار حق استخراج و بهره‌برداری از نفت سراسر ایران، به جز پنج استان شمالی، را به ویلیام ناکس دارسی انگلیسی واگذار کرد. با همین امتیاز، مته حفاری برای نخستین بار در خاک خاورمیانه چرخید و نام ایران به عنوان خاستگاه نخستین صنعت نفت منطقه در تاریخ جهان ثبت شد.

کرمانشاه خواستگاه پیدایش نفت در ایران اولین عملیات اکتشاف در قصر شیرین و چاه سرخ انجام شد، اما نتیجه چندان رضایت‌بخش نبود. حفاری در این مناطق اگرچه وجود نفت را ثابت کرد، بازده چاه‌ها آن‌قدر نبود که ادامه کار را توجیه کند. به همین دلیل دستگاه‌های حفاری به نواحی جنوبی‌تر، حوالی شوشتر، منتقل شدند. کارشناسان به نتیجه کار در آن منطقه خوش‌بین بودند، اما مشکل اصلی کمبود سرمایه بود؛ دارسی تا اواخر ۱۹۰۴ حدود ۲۲۵ هزار لیره خرج کرده بود که در آن زمان مبلغی هنگفت به حساب می‌آمد.

سرانجام در سال ۱۲۸۷، نفت از نخستین چاه مسجد سلیمان فوران کرد و با این کشف، احداث پالایشگاه آبادان در سال ۱۲۹۲ آغاز شد. اما داستان پالایشگاه کرمانشاه، دومین پالایشگاه کشور، مسیر جداگانه‌ای داشت. در سال ۱۳۰۱، گروه‌های حفاری دوباره به منطقه مرزی استان کرمانشاه بازگشتند و استخراج نفت در مرز قصر شیرین آغاز شد. با بیرون آمدن نفت، آن منطقه «میدان نفتی نفت شاه» نام گرفت که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به «میدان نفتی نفت شهر» تغییر نام یافت.

وجود نفت در این منطقه احداث پالایشگاه نفت را ضرورت بخشید. برای همین، در نهایت پالایش نفت کرمانشاه که در سال ۱۳۰۱ تاسیس شد، در ۱۸ مهر ۱۳۱۴ به‌طور رسمی و با ظرفیت ۴۲۰۰ بشکه در روز به بهره‌برداری اصلی رسید. این پالایشگاه دومین پالایشگاه قدیمی ایران پس از آبادان است و امروز با ظرفیت اسمی ۲۵ هزار بشکه و عملیاتی ۳۰ هزار بشکه در روز، کوچک‌ترین واحد پالایشی کشور به شمار می‌آید.

خوراک و محصولات پالایش نفت کرمانشاه خوراک این پالایشگاه در حال حاضر مخلوطی از نفت خام سنگین جنوب و نفت خام سبک است که از میدان نفت‌شهر تامین می‌شود. واحدهای فرایندی آن شامل تقطیر در اتمسفر با ظرفیت طراحی ۱۵ هزار بشکه در روز، مراکس نفتای سبک با ظرفیت ۱۰۵۰ بشکه، تبدیل کاتالیستی و تصفیه نفتا هرکدام با ظرفیت ۲۸۰۰ بشکه، واحد گاز مایع با ۸۰۰ بشکه و واحد پنتان با ۸۵۰ بشکه می‌شود.

تولیدات این مجتمع پالایشی شامل بنزین، گاز مایع، نفت سفید، نفت گاز و نفت کوره است. علاوه بر این، پالایشگاه کرمانشاه به عنوان تنها واحد پالایشی کشور، پنتان و نرمال هگزان نیز تولید می‌کند که به مجتمع‌های پتروشیمی ارسال می‌شود. محصولات ویژه آن نیز پنتان، هگزان، حلال ۴۱۰، حلال ۴۰۲، نفتای سبک، نرمال بوتان، بلندینگ نفتا و نفتای سنگین را در بر می‌گیرد.

دوران سخت جنگ تحمیلی هشت ساله پالایشگاه نفت کرمانشاه در زمان جنگ ۸ ساله ایران و عراق چندین بار مورد حمله هوایی نیروهای عراق قرار گرفت. این حملات در چهارم مهر ۱۳۵۹ ساعت ۱۷:۰۰، دوم مرداد ۱۳۶۵ ساعت ۱۴:۳۰، هشت آبان ۱۳۶۵ ساعت ۷:۰۵، دوم آذر ۱۳۶۵ ساعت ۱۱:۳۰، سوم دی ۱۳۶۵ ساعت ۱۶:۳۰، ۲۴ آبان ۱۳۶۶ ساعت ۱۳:۰۰ و ۱۵ اسفند ۱۳۶۶ ساعت ۱۶:۰۰ انجام شد. با وجود آسیب‌های ناشی از این حملات پالایشگاه کرمانشاه به خاطر اهمیت استراتژیک خود هیچگاه تعطیل نشد. در این بمباران‌ها آسیب‌های جدی به تأسیسات پالایشگاه وارد شد که برای جبران آن پالایشگاه کرمانشاه پنج بار مورد بازسازی قرار گرفت. همچنین در بمباران دوم مرداد ۱۳۶۵ هفت نفر از کارکنان پالایشگاه کشته شدند.

به دلیل استراتژیک بودن این پالایشگاه در تامین نیاز سوخت مناطق غرب کشور، خط لوله جدید افرینه-کرمانشاه با قطر ۱۶ اینچ و به طول ۱۷۲ کیلومتر احداث شد و نفت خام اهواز-آسماری و سرکان-ماله‌کوه به پالایشگاه منتقل شد. این خط لوله در آبان‌ماه ۱۳۶۲ برای تصفیه نفت خام سنگین جنوب مورد بهره‌برداری قرار گرفت. همراه با تغییر خوراک، اقداماتی برای افزایش تولید نیز صورت گرفت و ظرفیت پالایشی مجتمع به ۳۰ هزار بشکه در روز افزایش یافت.

واگذاری پالایش نفت کرمانشاه به بخش خصوصی در میانه دهه نود، پالایشگاه کرمانشاه همچنان در مالکیت دولت بود، اما در جریان خصوصی‌سازی، واگذاری این مجموعه با حاشیه‌های زیادی همراه شد؛ از بحث اهلیت خریدار تا شیوه تامین مالی معامله. این موضوع برای مدتی پالایشگاه را به یکی از پرونده‌های پرحاشیه صنعت نفت تبدیل کرد. در نهایت، پالایشگاه به بخش خصوصی واگذار شد و اکنون تحت مالکیت پترو ستاره فلات فعالیت می‌کند و بیش از ۶۰ درصد از نیازهای استان به حامل‌های انرژی را تامین می‌کند.