کتاب سرخ مائو کنار رفت؛ بازگشت ایدئولوژی با روش‌های نرم «شی جین پینگ»/ ایدئولوژی نرم، مردم چین را برای سیاست های تندروانه آماده کرده است

گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: این مطلب نوشته کُنراد شاترز (Konrad Szatters) — ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۵ در وب‌سایت و پلتفرم تحلیلی «ناظران چین در مرکز و شرق اروپا» (China Observers in Central and Eastern Europe - به اختصار: CHOICE) منتشر شده است که به بررسی تحول عمیق در ابزارهای اعمال ایدئولوژی در چین می‌پردازد؛ جایی که روش‌های خشن و پرهیاهوی دوران مائو تسه‌تونگ و استفاده از «کتاب سرخ»، جای خود را به سیستم‌های خاموش، فراگیر و مبتنی بر فناوری‌های نوین داده است. رهبری فعلی چین با بهره‌گیری از اپلیکیشن‌های موبایلی و مدل‌های زبانی بزرگ هوش مصنوعی، ایدئولوژی رسمی حزب را به شکلی نامحسوس در تار و پود زندگی روزمره شهروندان تنیده و به امری قابل سنجش تبدیل کرده است. این مهندسی الگوریتمی و شکل‌گیری اتاق‌های پژواک دیجیتال، صرفاً یک پدیده کنترل داخلی نیست؛ بلکه با ایجاد ناسیونالیسمی سرسخت، مواضع چین را در مناقشات حساس به‌ویژه مسئله تایوان متحول می‌کند. نویسنده هشدار می‌دهد که این روند، جامعه چین را برای حمایت از سیاست‌های تندروانه آماده ساخته و مدل‌های سنتی و عقلانی تحلیلگران غربی در پیش‌بینی رفتار پکن را ناکارآمد می‌سازد. با این وجود مقاله سرشار از نگاه ایدولوژیک و سیاه سفیدی در باره چین است، و مطالب درست را باید از جهت گیری های ایدئولوژیک جدا کرد. کُنراد شاترز تحلیل‌گر مسائل چین در مرکز AMO است و بر گفتمان سیاسی و سیاست خارجی چین تمرکز دارد. او همچنین به عنوان پژوهشگر ارشد در حوزه دیپلماسی میراث اوکراین در چین در دانشگاه کانتربری در نیوزیلند فعالیت می‌کند. او پیش‌تر تجربه‌های کاری خود را در کالج اروپا در ناتولین، آکادمی دیپلماتیک لهستان و سفارت لهستان در پکن به دست آورده است. این مطلب را در ادامه می خوانید:

در چینِ امروز، دیگر خبری از راهپیمایی خیابانیِ ایدئولوژی نیست؛ بلکه ایدئولوژی به شکلی نامحسوس و روان از طریق الگوریتم‌ها، برنامه‌های کاربردی موبایل و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی به زندگی روزمره شهروندان نفوذ می‌کند. آنچه با انقلابِ شعارها و کتابچه‌های سرخ مائو تسه‌تونگ آغاز شد، اکنون به سیستم خاموش و فراگیر شی جین‌پینگ برای تقویت مداوم ایدئولوژی تکامل یافته است. پیامدهای این تحول ممکن است سیاست خارجی چین ــ به‌ویژه در قبال تایوان ــ را تحت تأثیر قرار دهد و ابعادی فراتر از مرزهای این کشور پیدا کند.

در چینِ مائو تسه‌تونگ (۱۹۷۶–۱۹۴۹)، اجرای اصول ایدئولوژیک در قالب کتابچه جیبی کوچکی با عنوان «نقل‌قول‌هایی از رئیس مائو تسه‌تونگ» انجام می‌شد که عموماً به نام «کتاب کوچک سرخ» شناخته می‌شود. این کتاب صرفاً نمادی از انقلاب فرهنگی (۱۹۷۶–۱۹۶۶) نبود، بلکه ابزاری (به معنای واقعی کلمه) برای بقای بسیاری از چینی‌ها و نشانه‌ای از تسلیم در برابر رژیم مائو به شمار می‌رفت. حمل کردن آن، نقل‌قول کردن از آن و زیستن بر اساس آموزه‌های آن اغلب تنها راه مصون ماندن در میان خشونت گارد سرخ و تصفیه‌های سیاسی بود.

نزدیک به شصت سال بعد، پس از دهه‌ها توسعه اقتصادی عمل‌گرایانه‌تر، شی جین‌پینگ در حال سازماندهی بازگشتی محکم به سوی ایدئولوژی همه‌جاحاضر است ــ و این کار را با استفاده از به‌روزترین ابزارهای موجود انجام می‌دهد. علاوه بر این، تکامل ابزارهای اعمال ایدئولوژی در چین بازتاب‌دهنده تغییر گسترده‌تر این کشور از یک ملت توسعه‌نیافته و روستایی به جامعه‌ای آینده‌نگر و فوق‌متصل است که در آن فناوری، بسیار بیشتر از هر جامعه غربی، جزء جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره محسوب می‌شود.

از «کتاب سرخ» مائو تسه‌تونگ تا نظام الگوریتمی شی جین‌پینگ

شست و شوی مغزی مائو به شکل یک نمایش پرسرعت و خشن طراحی شده بود. گارد سرخ، تحقیر عمومی، جلسات خودانتقادی و کیش شخصیت همه‌جاحاضر، ایدئولوژی را پر سر و صدا، مرئی و غیرقابل‌گریز کرده بود. پس از مرگ مائو، دنگ شیائوپینگ تمرکز کشور را به سمت نوسازی اقتصادی تغییر داد و ایدئولوژی را به حاشیه راند. این رویکرد برای دهه‌ها سیاست‌های چین را تعریف کرد و تنها با به قدرت رسیدن شی جین‌پینگ در سال ۲۰۱۲ تغییر یافت.

شی، ایدئولوژی را البته در اشکال جدید، به هسته اصلی زندگی سیاسی بازگرداند. برای مثال، در سال ۲۰۱۹، حزب کمونیست چین (CCP) اپلیکیشن موبایلی به نام «شوئه شی چیانگ‌گو» (学习强国) را راه‌اندازی کرد. نام این اپلیکیشن به معنای تحت‌اللفظی «کشور بزرگ را مطالعه کن» است، اما با کلمه «مطالعه» یا همان «شوئه شی» (学习) و نام شی جین‌پینگ (习近平) نیز بازی می‌کند که می‌توان آن را به صورت «کشور قدرتمند شی را مطالعه کن» نیز تفسیر کرد. لوگوی این اپلیکیشن از همان خطاطیِ کلمه «مطالعه» بهره می‌برد که در شعار معروف مائو یعنی «خوب درس بخوانید و هر روز پیشرفت کنید» (好好学习،天天向上) دیده می‌شود و به شکلی نمادین، ادعای شی برای ادامه میراث ایدئولوژیک مائو را بازتاب می‌دهد.

اگرچه این اپلیکیشن در ظاهر داوطلبانه است، اما در بسیاری از محیط‌های کاری، مدارس و دانشگاه‌ها به‌شدت تشویق می‌شود و گاه حتی اجباری است. برای نخستین بار در تاریخ چین، ایدئولوژی رسمی در مقیاسی وسیع به امری قابل سنجش و اندازه‌گیری تبدیل شده است.

اما شی و حزب کمونیست به این مقدار اکتفا نکرده‌اند. در سال ۲۰۲۴، مقامات از توسعه یک مدل زبانی بزرگ مبتنی بر هوش مصنوعی خبر دادند که بر روی «اندیشه شی جین‌پینگ» آموزش دیده است. پیش‌بینی می‌شود که این مدل پس از انتشار عمومی، در مدارس، دوره‌های آموزشی حزب و حتی شاید در فعالیت‌های روزمره مورد استفاده قرار گیرد. این مدل با ارائه پاسخ‌هایی مبتنی بر ایدئولوژی رسمی، می‌تواند به یک اتاق پژواکِ مبتنی بر هوش مصنوعی تبدیل شود که هدف آن عادی‌سازی آرامِ دکترین حزب و تعمیق هم‌رنگی و تبعیت در سراسر جامعه چین است.

اما چرا این موضوع برای سیاست خارجی چین اهمیت دارد؟ زیرا قصد حزب کمونیست چین برای استفاده از هوش مصنوعی و جهت و شکل دهی به باورها و ارزش‌ها، صرفاً یک نمایش سیاسی داخلی نیست؛ بلکه بخشی از پرورش ناسیونالیسمی عمیقاً ایدئولوژیک است که می‌تواند مواضع چین را در برابر سازش، به‌ویژه در مسائل حساسی مانند تایوان، سرسختانه‌تر کند.

تایوان همواره برای روایت‌های حزب کمونیست چین در خصوص اتحاد مجدد ملی و رستگاری تاریخی، محوری بوده است. با این حال، تحت رهبری شی جین‌پینگ، این مسئله به عنوان عنصر کاملاً بنیادینِ «احیای بزرگ» چین بازتعریف شده است که قرار است تا سال ۲۰۴۹ تکمیل شود. در این راستا، فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند توسط حزب به کار گرفته شوند تا این دیدگاه را تثبیت کنند که بازگشت تایوان اجتناب‌ناپذیر، غیرقابل مذاکره و برای احیای جایگاه «برحق» چین به عنوان یک ابرقدرت جهانی ضروری است. تا به امروز، حزب کمونیست این ایده‌ها را بدون بسیج آشکار حمایت عمومی برای رویارویی نظامی ترویج کرده است.

با این وجود، با توجه به کنترل تقریباً کامل حزب بر زیرساخت‌های دیجیتال و ابزارهای الگوریتمی شکل‌دهنده گفتمان عمومی، این روایت‌ها می‌توانند به سرعت و به شکلی دراماتیک تغییر یابند و در صورت اقتضای شرایط سیاسی، خصمانه‌تر یا حتی آشکارا رویارویانه شوند.

ریسک ژئوپلیتیک دقیقا در همین نقطه نهفته است: در جامعه‌ای که در آن اطاعت پاداش می‌گیرد، مخالفت‌ها فیلتر می‌شوند و روایت‌های حزب در تار و پود زندگی روزمره شهروندان تنیده شده است، این‌گونه مغزشویی ایدئولوژیک ممکن است تحمیلی به نظر نرسد؛ بلکه کاملاً طبیعی جلوه کند. با گذشت زمان، عادی‌سازیِ مبتنی بر هوش مصنوعی در قبال نگرش‌های فزاینده خصمانه ــ مثلاً در مورد تایوان ــ می‌تواند جامعه‌ای را پرورش دهد که نه تنها پذیرای سیاست‌های تندروانه است، بلکه از نظر روانی برای حمایت از آن‌ها در صورت شکست راه‌حل‌های دیپلماتیک آماده شده است.

فراتر از کنشگر عقلانی؟

آنچه مغزشویی الگوریتمی چین را پرپیامد می‌کند، پتانسیل آن در بازتعریف درک از رفتارِ دولت-حزب، به‌ویژه در میان ناظران غربی است. به طور سنتی، تحلیل‌گران نیت‌های چین را از طریق شاخص‌های عقلانی مانند رشد اقتصادی، مقیاس توسعه نظامی و محتوای گفتمان رسمی آن ارزیابی می‌کردند. اما اگر احساسات عمومی به طور مداوم توسط تقویت‌کننده‌های ایدئولوژیکِ هدایت‌شده با هوش مصنوعی بازشکل‌گیرند و به‌طور نامحسوس در زندگی روزمره رمزگذاری شوند، آن شاخص‌ها ممکن است اعتبار کمتری پیدا کنند.

به عبارت دیگر، چین می‌تواند به شکلی چشمگیر غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر شود. با افزایش فشار ایدئولوژیک و پتانسیل اتاق‌های پژواک دیجیتال در عادی‌سازی تفکر خصمانه، محاسبات عقلانی که تحلیل‌گران غربی مدت‌ها به آن اتکا کرده بودند، ممکن است فروپاشد.

تهاجم روسیه به اوکراین پیش‌زمینه‌ای تأمل‌برانگیز ارائه می‌دهد. پیش از ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، بسیاری از متخصصان غربی این احتمال را به عنوان امری بیش از حد غیرعقلانی رد می‌کردند و پیش‌بینی می‌کردند که حمله روسیه از نظر اقتصادی ویرانگر، از نظر اجتماعی بی‌ثبات‌کننده و از نظر دیپلماتیک انزواآور خواهد بود. با این حال، این اتفاق افتاد. دولتی که در حباب ایدئولوژیک خود فعالیت می‌کند و کمترین نظارت درونی بر ساختارهای قدرت و روایت‌هایش وجود دارد، می‌تواند به گونه‌ای عمل کند که از نظر بیرونی غیرعقلانی به نظر برسد، اما از درون کاملاً توجیه‌پذیر احساس شود.

اینکه آیا چین مسیر مشابهی را در قبال تایوان دنبال خواهد کرد یا خیر، هنوز مشخص نیست. با این حال، در سیستمی که باورها و احساسات به صورت الگوریتمی مهندسی شده و مخالفت‌ها فیلتر می‌شوند، این یک اشتباه خواهد بود که فرض کنیم پکن همیشه بر اساس مفاهیم متعارفِ منطق، استراتژی یا عقلانیت عمل خواهد کرد. جهان باید خود را برای سناریویی آماده کند که در آن ایدئولوژی ــ و نه تحلیل سنتی هزینه-فایده ــ تصمیم‌گیری‌ها را هدایت می‌کند؛ سناریویی که در آن شوک ژئوپلیتیک بعدی از سوی رهبری سرچشمه می‌گیرد که به واسطه اتاق پژواکِ خودش تقویت شده است؛ اتاق پژواکی که به صورت دیجیتالی مهندسی، به طور الگوریتمی تقویت و توسط جمعیتی شستشوی مغزی داده‌شده حمایت شده است.