کاهش محسوس جمعیت پرندگان هورالعظیم/ هشدار فشار توسعه نفتی و کمآبی تالاب

هورالعظیم در خوزستان با بیش از ۱۲۰ هزار هکتار، از مهمترین ایستگاههای مهاجرت پرندگان آبزی در غرب آسیاست اما سرشماری زمستانه امسال نشان میدهد جمعیت پرندگان این تالاب از ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه در سال گذشته به ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه کاهش یافته است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان، با اشاره به ثبت ۳۷۹ گونه پرنده و حضور ۲۳ گونه در فهرست سرخ IUCN، توسعه نفتی، خشکی و کاهش حقابه، آلودگیها، سگهای ولگرد و شکار غیرمجاز را از تهدیدهای اصلی این زیستگاه عنوان میکند.
به گفته وی، توسعه میادین نفت در تالاب مشروط به دریافت خسارات مطابق آییننامه قانون تالابها و ارزشگذاری اقتصادی، اجرای طرح جامع نجاتبخشی و احیا، ارزیابی توان اکولوژیک و تعیین ظرفیت برد، بازنگری مطالعات میدان نفتی سهراب و انجام ارزیابی استراتژیک (SEA) برای کل میادین نفت و منطقه شده است. موسی مدحجی در گفتوگو با ایسنا با تشریح وضعیت تالاب هورالعظیم اظهار کرد: هورالعظیم یک اکوسیستم آبی بینالنهرین با مساحت بیش از ۱۲۰ هزار هکتار است که به عنوان یکی از مهمترین ایستگاههای استراحت و تغذیه در مسیر مهاجرت پرندگان آبزی و کنارآبزی در غرب آسیا عمل میکند.
وی افزود: تاکنون بیش از ۳۷۹ گونه پرنده در این تالاب ثبت شده است که نشاندهنده تنوع زیستگاهی قابل توجه آن شامل پهنههای آبی، نیزارها و زمینهای گلی است. ۲۳ گونه از این تعداد در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارند.
مدحجی گفت: در سرشماری زمستانه اخیر نیز ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه پرنده در هورالعظیم سرشماری شد که بیشترین جمعیت را میان همه تالابهای استان خوزستان به خود اختصاص داد. جامعه پرندگان عمدتا شامل گونههای وابسته به آب است و خانواده مرغابیان (Anatidae) غالب ترکیب جمعیتی را تشکیل میدهد.
افت جمعیت و وضعیت گونههای شاخص
وی با اشاره به تغییرات جمعیتی پرندگان تالاب هورالعظیم بیان کرد: مقایسه آمار سرشماری، نشاندهنده افت محسوس جمعیت کل از ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه در سال گذشته به ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه در سال جاری است که بیانگر فشارهای فزاینده بر زیستگاه در سطح حوضه آبریز و مسیرهای مهاجرتی است. هورالعظیم در تلاقی سه کریدور اصلی مهاجرت پرندگان سیبری، اروپای شرقی و آفریقا قرار دارد.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان عنوان کرد: اکراس آفریقایی (Sacred Ibis) به عنوان گونهای با جمعیت بسیار نادر در هورالعظیم، به دلیل تخریب زیستگاه و کاهش حقابه تالاب در معرض خطر و تهدید قرار دارد و در تابستانها در این تالاب زادآوری میکند. اردک مرمری (Marbled Duck) نیز به عنوان گونهای به شدت وابسته به سلامت تالاب، حضور پایداری دارد و زادآوری آن ثبت شده است.
تأثیر توسعه نفتی، سگهای بلاصاحب و آلودگیها
وی تصریح کرد: استقرار تأسیسات نفتی مانند میادین پنجگانه و چاههای نفت در تالاب و جادههای دسترسی، منجر به قطعهقطعه شدن زیستگاه و تغییر در سیستم هیدرولوژی و توپوگرافی بستر و کاهش امنیت آن شده است. برداشت از آب تالاب، خاکریزیها و ساخت پدهای نفتی نیز شوری آب را افزایش داده است.
مدحجی ادامه داد: همچنین آلودگی نوری ناشی از نورافکنها و آلودگی صوتی ناشی از حفاری و تردد، الگوهای طبیعی استراحت و لانهگزینی پرندگان را مختل میکند.
وی درباره تاثیر وجود سگهای بلاصاحب بر زیست پرندگان هورالعظیم بیان کرد: نگهداری، غذارسانی و حمله سگهای رهاشده وابسته به کمپهای نفتی به کلونیهای زادآوری فلامینگوی بزرگ، منجر به تخریب ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه و از بین رفتن جوجهها و ترک کلونی شده است. این، نمونه بارزی از تأثیر گونههای مهاجم وابسته به فعالیتهای انسانی بر موفقیت زادآوری گونههای حساس است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان درباره آلودگی آب هورالعظیم هم گفت: ورود آلایندهها و کاهش کیفیت آب، همراه با کاهش اکسیژن محلول به ویژه پس از آتشسوزیها، خاکریزی و ساختوساز و تخلیه کندههای حفاری و پسابها در گذشته و ساخت دکلها و خطوط برق متعدد، به طور مستقیم بر جمعیت ماهیها و در نتیجه بر دسترسی پرندگان ماهیخوار و مهاجر به منابع غذایی تأثیر منفی میگذارد.
وی بیان کرد: خشکی تالاب به ویژه در بخش عراقی، عامل اصلی آتشسوزیهای گسترده در نیزارهای هورالعظیم است و تنها در یک مورد، ۲۲ هزار هکتار در آتش سوخت. این آتشسوزیها علاوه بر تخریب مستقیم زیستگاههای لانهگزینی و استراحت، منجر به کاهش شدید اکسیژن آب و مرگ ماهیها میشوند و زنجیره غذایی پرندگان آبزی را مختل میکنند. دود ناشی از حریق نیز به عنوان یک عامل تنشزا برای سلامت پرندگان و دیگر جانداران عمل میکند.
مدحجی ادامه داد: کاهش تأمین حقآبه زیستمحیطی و خشکسالیهای پیدرپی از عوامل اصلی افت جمعیت پرندگان مهاجر است. کاهش سطح آب و خشک شدن پهنههای آبی، ظرفیت برد تالاب را برای پذیرش جمعیتهای زمستانگذر کاهش میدهد و به طور مستقیم بر ترکیب گونهای و فراوانی پرندگان تأثیر میگذارد. در این شرایط، گونههاییکه به عمق مشخصی از آب برای تغذیه نیاز دارند، مانند برخی مرغابیان و غواصها، بیش از سایرین آسیب میبینند.
گونههای دارای اولویت حفاظتی و شکار غیرمجاز
وی بیان کرد: جمعیتهای متعددی از گونههای دارای اولویت حفاظتی در تالاب حضور دارند؛ گونههای شاخص شامل اردک مرمری (EN)، سسک نیزار خوزی، پلیکان سفید، اردک بلوطی، باکلان مارگردن و اکراس آفریقایی هستند. پایشها نشان میدهد برخی از این گونهها مانند اردک مرمری در تالاب زادآوری موفق داشتهاند که بر اهمیت حفاظتی هورالعظیم به عنوان یک زیستگاه زادآوری و نه تنها یک ایستگاه مهاجرتی تأکید میکند.
مدحجی ادامه داد: شکار غیرمجاز با استفاده از سازههای ثابت به نام محمیه (دامگاه)، یکی از تهدیدات جدی و فصلی است که عمدتاً همزمان با فصل مهاجرت در پاییز و زمستان تشدید میشود. اقدامات کنترلی شامل گشتهای میدانی، کمین، تخریب محمیهها در مواردی ۸ تا ۲۵ سازه در یک عملیات و ضبط ادوات است؛ با این حال تداوم این تخلفات نشاندهنده سودآوری بالای شکار غیرمجاز و نیاز به استراتژیهای پایدارتر برای کاهش انگیزههای اقتصادی آن است.
تیلاپیا و اثر آبشاری بر پرندگان
وی درباره ارتباطات اکوسیستمی در هورالعظیم گفت: گونه مهاجم تیلاپیا به دلیل همهچیزخواری و رقابت شدید با گونههای بومی، ساختار جامعه ماهیان تالاب را به هم زده است. این تغییر میتواند از دو جنبه بر پرندگان ماهیخوار تأثیر بگذارد؛ نخست کاهش دسترسی به طعمههای بومی و مناسب از نظر اندازه و ارزش غذایی و دوم تغییر در ترکیب و فراوانی گونههای طعمه.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان اضافه کرد: این پدیده، نمونهای از اثر آبشاری در اکوسیستم آبی است که در نهایت، پویایی جمعیت شکارچیان سطح بالا یعنی پرندگان را تحت تأثیر قرار میدهد.
ابزارهای نوین پایش
مدحجی گفت: استفاده از پهپادهای تصویربرداری به عنوان ابزاری نوین و مکمل در سرشماریها است. این فناوری، دقت آماربرداری را به ویژه برای گونههای غیرقابل دسترس یا مخفیکار افزایش داده و امکان پایش ۲۸ ایستگاه استانی را در یک دوره فراهم کرده است.
وی افزود: علاوه بر پهپاد، پایش ماهوارهای کانونهای حریق با شناسایی بیش از ۳ هزار نقطه حریق و لایروبی آبراههها برای بهبود گردش آب از دیگر اقدامات فنی برای مدیریت و پایش تالاب هستند. این ابزارها به تصمیمگیری مبتنی بر داده کمک شایانی میکنند.
راهکارها؛ گردشگری پایدار و مشارکت جوامع محلی
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان گفت: تدوین برنامه جامع توسعه گردشگری پایدار با محوریت پرندهنگری، جایگزینی اقتصادی برای شکار غیرمجاز است. این رویکرد نیازمند زیرساختهای مناسب شامل مسیرهای امن و راهنماهای آموزشدیده و بازاریابی هدفمند است. در این باره، برج پرندهنگری ساخته و مجوز یک طرح گردشگری در تالاب هورالعظیم صادر شده است.
وی عنوان کرد: مشارکت جوامع محلی در پایش و سرشماری، عاملی برای جمعآوری دادههای علمی، افزایش آگاهی و حس مالکیت نسبت به تالاب و تقویت نظارت اجتماعی بر فعالیتهای غیرمجاز، است. همچنین ایجاد فرصتهای معیشتی پایدار وابسته به سلامت تالاب مانند گردشگری و صنایع دستی کلید اصلی این مشارکت است.
طرح جامع مدیریت و احیا و شرطهای توسعه نفتی
مدحجی گفت: شرح خدمات طرح جامع مدیریت و احیا برای هورالعظیم تهیه و برای تدوین و اجرا به وزارت نفت ارسال شده است. این طرح با مشارکت دانشگاهها و با هدف نجاتبخشی، احیا، مدیریت و پوشش کل پهنه تالاب و همچنین مدیریت آتشسوزیها و تأمین نیاز آبی تهیه شده است. نشستهای همافزایی با حضور ذیمدان مختلف شامل صنعت نفت، جوامع محلی و تشکلهای مردمی برگزار شده است تا برنامه جامع حفاظت و احیا با در نظر گرفتن همه ابعاد تدوین شود. آینده تالاب به اجرای مؤثر این طرح و تأمین پایدار حقابه گره خورده است.
وی ادامه داد: توسعه میادین نفت در تالاب، مشروط به دریافت خسارات مطابق آییننامه قانون تالابها، دریافت خسارات وارده مطابق مطالعات ارزشگذاری اقتصادی تالاب، انجام مطالعات و اجرای طرح جامع نجاتبخشی و حفاظت و احیای هورالعظیم شده است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان اضافه کرد: همچنین ارزیابی توان اکولوژیک و توان تابآوری تالاب و تعیین ظرفیت برد زیستگاه، بازنگری مطالعات میدان نفتی سهراب و انجام مطالعات ارزیابی استراتژیک (SEA) برای کل میادین نفت و منطقه الزامی است.
منبع: ایسنا