«چنار» بهترین درخت برای اقلیم «نصف‌جهان»؛ کمبود آب و بودجه بهانه مناسبی برای نابودی درختان نیست!
کارشناسان معتقدند که برخلاف نظر برخی مسئولان شهری اصفهان، همچنان چنار، بهترین درخت برای اقلیم نصف جهان است؛ جایی که جایگزینی یک درخت صدساله و رسیدن درخت جدید به شرایطی مشابه، دست‌کم ۲۰۰ سال زمان می‌برد و ارزش مادی چنین درختی نیز حداقل ۱۵ هزار دلار برآورد می‌شود، بنابراین کمبود بودجه بهانه‌ای مناسب برای نبود توجه صحیح به زوال فراگیر آنها و عدم به کارگیری روشهای محافظتی درست از این درختان نیست.
فاطمه کازرونی: چنارهای کهنسال اصفهان، تنها درختانی در حاشیه خیابان‌ها نیستند؛ آنها بخشی از هویت تاریخی و طبیعی شهر و سرمایه‌ای ارزشمند برای تأمین سایه و آسایش اقلیمی شهروندان به شمار می‌روند؛ با این حال، خشکی زاینده‌رود، کمبود منابع آب، آفات و مشکلات نگهداری از جمله نحوه آبیاری نادرست پیمانکاران شهرداری، بستن مسیر آبیاری توسط سیمان و آجر و غیره در سال‌های اخیر بقای بسیاری از این درختان را با تهدید مواجه کرده است.
در قسمت نخست گفت‌وگوی تفصیلی با دکتر نیکبخت استاد دانشگاه صنعتی اصفهان، عوامل مؤثر بر زوال چنارهای اصفهان، آفت خطرناک درختان عباس‌آباد، ناکارآمدی برخی روشهای مبارزه با آفات و ضرورت استفاده از راهکارهای علمی برای نجات درختان بررسی شد.
در ادامه این گفت‌وگو، دکتر نیکبخت با تأکید بر جایگاه چنار در فضای سبز اصفهان، خشکی زاینده‌رود را یکی از عوامل عمده از بین رفتن درختان شهر می‌داند اما معتقد است کمبود آب و بودجه به هیچ عنوان نمی‌تواند توجیه قابل قبولی برای کوتاهی در حفاظت از این درختان کهن نصف جهان باشد.
به گفته این استاد دانشگاه، اصفهان برای آبیاری کامل درختان خود سالانه به حدود ۶۰ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد، در حالی که کمتر از ۳۰ میلیون مترمکعب آب در اختیار دارد. او همچنین هشدار می‌دهد که جایگزینی یک درخت صدساله و رسیدن درخت جدید به شرایطی مشابه، دست‌کم ۲۰۰ سال زمان می‌برد و ارزش مادی چنین درختی نیز حداقل ۱۵ هزار دلار برآورد می‌شود.
نیکبخت در این بخش از گفت‌وگو، ضمن تشریح معیارهای علمی تشخیص درختان خطرساز و ضرورت استفاده از تجهیزات تخصصی برای بررسی پوسیدگی داخلی، بر اهمیت حفظ درختان سایه‌انداز در مناطق مرکزی شهر تأکید می‌کند.
وی همچنین از دستاورد پژوهش ده‌ساله دانشگاه صنعتی اصفهان برای شناسایی چنارهای مقاوم‌تر به خشکی و تنش‌های محیطی سخن می‌گوید؛ پژوهشی که به اعتقاد او هنوز حمایت کافی برای تکثیر و استفاده گسترده از نتایج آن صورت نگرفته است.
ادامه گفت و گوی ما با دکتر علی نیکبخت؛ استاد دانشگاه، مدیر گروه پژوهشی مهندسی فضای سبز شهری، دانشیار گروه علوم باغبانی و معاون پژوهشی دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان را دنبال کنید:
خبرآنلاین: آقای دکتر از دیدگاه شما آیا کمبود بودجه می‌تواند توجیه قابل قبولی برای استفاده نکردن شهرداری اصفهان از روش مؤثرتر مبارزه با آفت باشد؟ هزینه پیشگیری و درمان درختان در مقایسه با هزینه از دست دادن و جایگزینی یک چنار بالغ چقدر اهمیت دارد؟!
دکتر نیکبخت: به نظر من، به هیچ عنوان کمبود بودجه نمی‌تواند توجیه قابل قبولی برای این موضوع باشد.
ما اکنون حتی در همین شرایط دشوار مالی می‌بینیم که پروژه‌های عمرانی مختلفی در شهر افتتاح می‌شوند؛ البته اعتقاد داریم که آن پروژه‌ها نیز ضروری هستند و بی‌شک به بهبود کیفیت زندگی شهروندان کمک قابل توجهی می‌کنند
باید این موضوع را در نظر داشته باشیم که وقتی درختان تنومند و بزرگی مانند چنارهای خیابان عباس‌آباد، خیابان آذر، خیابان سپه، چهارباغ، مسجد سید و ناژوان از بین می‌روند، دیگر قابل جایگزینی نیستند.
ما برآورد کرده‌ایم که اگر یک درخت صدساله را از دست بدهیم و بخواهیم در شرایط فعلی درخت دیگری را جایگزین آن کنیم، حتی در صورت فراهم‌بودن تمام شرایط، دست‌کم ۲۰۰ سال زمان لازم است تا درخت جدید به شرایطی مشابه درخت صدساله فعلی برسد.
اگر بخواهیم از نظر اعداد و ارقام درباره ارزش این درختان صحبت کنیم، ارزش مادی یک درخت صدساله دست‌کم ۱۵ هزار دلار است. این رقم شامل هزینه کاشت، نگهداری و تمام اقداماتی است که برای رسیدن درخت به سن صدسالگی انجام شده است.
بنابراین، درختان ما از نظر ارزش‌گذاری مادی نیز بسیار ارزشمند هستند.
البته ارزش آنها فقط به جنبه مادی محدود نمی‌شود؛ این درختان از نظر معنوی، هویتی نیز فضایی که ایجاد می‌کنند و نقشی که در سیمای شهر دارند نیز اهمیت فراوانی دارند به نوعی که بخشی از هویت اصفهان محسوب می‌شوند وبه هیچ عنوان نمی‌توان این درختان را با گونه‌های دیگر جایگزین کرد.
این یک اشتباه بزرگ است که تصور کنیم اگر درختان کهنسال از بین بروند، می‌توانیم به دلیل کمبود بودجه یا کمبود منابع آب، درختان دیگری بکاریم و مشکل را حل کنیم. کمبود آب واقعیتی انکارناپذیر است اما گونه‌های دیگر به هیچ عنوان نمی‌توانند اثری را که درختان کهنسال در فضای سبز شهری ایجاد می‌کنند، جبران کنند.
بنابراین، به نظر من تحت هیچ شرایطی نباید درختان شهر را به حال خود رها کنیم.
اتفاقی که متأسفانه در منطقه ناژوان افتاده و تعداد زیادی از درختان از بین رفته‌اند، حاصل مجموعه‌ای از عوامل بوده است؛ هم مسائل مالی، هم کمبود منابع آب و هم اشکالاتی که در امر نگهداری وجود داشته است. نباید اجازه دهیم چنین اتفاقی در سایر قسمت‌های شهر نیز تکرار شود.
خبرآنلاین: در سال‌های گذشته تعداد زیادی از چنارهای اصفهان به دلیل خشک‌شدن قطع شده‌اند. از نظر شما چه سهمی از این اتفاق ناشی از کم‌آبی بوده و چه سهمی می‌تواند به آبیاری نادرست، عملیات عمرانی، آسیب ریشه، هرس، پیمانکاری ضعیف، آفات و بیماری‌ها مربوط باشد؟
دکتر نیکبخت: در اصفهان تعداد زیادی از چنارها متأسفانه از بین رفته‌اند. یکی از دلایل عمده این اتفاق، خشک‌شدن زاینده‌رود بوده است و در این موضوع هیچ شکی وجود ندارد؛ تا جایی که من اطلاع دارم، در حال حاضر اصفهان کمتر از نیمی از نیاز آبی خود برای آبیاری درختان را در اختیار دارد.
اگر به اعداد و ارقام مراجعه کنیم، اصفهان برای آبیاری کامل درختان خود در سال نزدیک به ۶۰ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد، اما به نظر می‌رسد کمتر از ۳۰ میلیون مترمکعب آب در دسترس باشد.
بنابراین، ما همین اکنون با مشکل جدی آب روبه‌رو هستیم.
مشکلات مالی نیز قطعاً در این وضعیت تأثیرگذار هستند. اما آیا باید دست روی دست بگذاریم و بگوییم چون آب وجود ندارد یا منابع آبی محدود است، پس اجازه بدهیم درختان ما از بین بروند؟
همان‌طور که برای مشکلات ناشی از کمبود آب باید راهکار پیدا کنیم، لازم است روشهای جدیدتری را نیز به کار بگیریم. خوشبختانه روش‌هایی برای کاهش میزان از بین رفتن درختان در فضای سبز شهری وجود دارند که در دسترس هستند.
این موضوع مستقیماً به برنامه‌ریزی و نحوه تخصیص بودجه در شهر بازمی‌گردد. همه ما می‌دانیم که امسال دشواری‌های مالی زیادی وجود دارد، اما نگهداری درختان باید از این محدودیت‌ها مستثنا باشد.
برخی خدمات شهری، مانند آتش‌نشانی، از جمله مواردی هستند که نمی‌توان تحت هیچ شرایطی آنها را تعطیل کرد. به اعتقاد من، حفاظت و نگهداری درختان نیز از همین دسته است و نباید اجازه دهیم کمبود بودجه و منابع، آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
خبرآنلاین: برای تصمیم‌گیری درباره قطع یک چنار، چه معیارهای علمی باید وجود داشته باشد؟ آیا صرف مشاهده پوسیدگی یا حتی نتیجه یک دستگاه اسکن می‌تواند به‌تنهایی مجوز علمی برای قطع یک درخت باشد؟
دکتر نیکبخت: در گذشته شاید منتظر می‌ماندند تا درخت کاملاً خشک یا پوسیده شود و بعد آن را قطع کنند اما متأسفانه اتفاقی که در شهر رخ می‌داد این بود که در اثر وزش بادهای شدید، درختانی که از داخل پوسیده شده بودند سقوط می‌کردند. در اصفهان حتی مواردی از جراحات بسیار شدید و خسارت به اموال مردم، از جمله خودروها، در پی سقوط این درختان داشته‌ایم.
بنابراین، موضوع تشخیص خطر و تصمیم‌گیری درباره قطع درخت اهمیت زیادی دارد.
اینکه صرفاً از طریق مشاهده چشمی تصمیم‌گیری شود و کارشناسان درخت را ببینند و بعد درباره قطع آن نظر بدهند، کافی نیست.
البته قطع درخت سازوکارهای خاص خودش را دارد و طبق قانون، یک هیئت برای بررسی موضوع وجود دارد که فکر می‌کنم یک قاضی نیز در آن حضور دارد و تصمیم‌گیری با وجود سازوکار قانونی و دستور قضایی انجام می‌شود.
در کنار این موارد، روشهای علمی نیز وجود دارند. خوشبختانه دستگاه‌هایی در دسترس هستند که داخل درخت را اسکن می‌کنند و پوسیدگی‌های داخلی را تشخیص می‌دهند.
گاهی ممکن است ظاهر درخت کاملاً سالم باشد، اما درون آن پوسیده و دچار مشکل شده باشد. این تجهیزات در ایران وجود دارند، اما چندان در دسترس نیستند. اگر شهرداری‌های مختلف کشور به این دستگاه‌ها دسترسی داشته باشند، بسیار مناسب خواهد بود.
البته این موضوع به آن معنا نیست که صرفاً نتیجه اسکن باید ملاک تصمیم‌گیری قرار بگیرد.
این دستگاه‌ها تصاویر بسیار دقیقی ارائه می‌دهند که باید در کنار نظر کارشناس و سایر علائم، از جمله وجود آفت یا بیماری در تنه درخت و شکستگی‌هایی که ممکن است در آن ایجاد شده باشد، بررسی شوند و مجموع این مستندات باید مبنای تصمیم‌گیری درباره قطع یا حفظ درخت قرار بگیرد.
موضوع دقیقاً مانند شرایط پزشکی انسان است. ممکن است فردی از ظاهر کاملاً سالمی برخوردار باشد، اما با انجام سی‌تی‌اسکن مشخص شود یکی از اندام‌های داخلی بدن او دچار مشکل است.
بنابراین، این تجهیزات در صورت دسترسی می‌توانند کمک بسیار مهمی به کارشناسان شهرداری بکنند تا تشخیص دهند کدام درخت احتمال سقوط دارد و در واقع جزو درختان خطرساز محسوب می‌شود.
خبرآنلاین: با توجه به نتایج پژوهشی که درباره درختان چنار تهران و اصفهان مطرح شده، آیا واقعاً چنار گونه نامناسبی برای اصفهان است؟ در انتخاب گونه جایگزین، آیا فقط مصرف آب باید معیار باشد یا عوامل دیگری مانند سایه‌اندازی، کاهش دمای محیط، ارتفاع، سطح برگ، طول عمر و سازگاری با اقلیم نیز باید محاسبه شوند؟
دکتر نیکبخت: ببینید، با توجه به تحقیقاتی که انجام شده است، به جرئت می‌توانم بگویم پژوهش‌هایی که در اصفهان درباره چنار صورت گرفته، از تمام تحقیقاتی که در سایر مراکز پژوهشی و شهرداری‌های کشور درباره این درخت انجام شده، گسترده‌تر بوده است.
هیچ شهر و هیچ مجموعه‌ای به اندازه شهر اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان، که متعلق به همین شهر و مردم آن است، درباره درخت چنار تحقیق نکرده است.
واقعیت این است که بعضی گونه‌های درختی قابل جایگزینی نیستند؛ مانند چنار، درختان انار و درختان سرو.
این موضوع هم به بحث هویتی این درختان مربوط می‌شود، هم به کارکردهای اکولوژیک آنها و هم به مسئله سایه‌اندازی.
شما دقیقاً درست می‌گویید؛ ما در اقلیمی زندگی می‌کنیم که در بیشتر مناطق کشور، سالانه بیش از ۳۳۰ تا ۳۴۰ روز آفتابی داریم. بنابراین، یکی از نیازهای اساسی زندگی در شهرهای ما وجود سایه است؛ سایه‌ای که درختان برای شهروندان فراهم می‌کنند.
درست است که این درختان مصرف آب دارند، اما از سوی دیگر، موضوعی به نام «آسایش اقلیمی» مطرح است.
درختان با ایجاد سایه، خنک‌کردن شهر و افزایش رطوبت هوا به تأمین آسایش اقلیمی کمک می‌کنند. این‌ها از مؤلفه‌های اصلی آسایش اقلیمی هستند و درختان، از جمله چنارها، این ویژگی‌ها را دارند.
بنابراین، هنگام انتخاب گونه‌های درختی نمی‌توان فقط به میزان مصرف آب توجه کرد و سایر کارکردهای درختان را نادیده گرفت.
خبرآنلاین: در طول سال‌های گذشته، شهرداری اصفهان اقدام به کاشت درختانی مانند توت و پس از آن زبان‌گنجشک و درختان برگ‌سوزنی یا کوچک به جای چنارها کرده و حتی پاجوش‌های چنارهای قطع‌شده را از ریشه درآورده است. این اقدامات در شرایط فعلی اصفهان چگونه ارزیابی می‌شود؟
دکتر نیکبخت: درباره حذف پاجوش‌ها باید بگویم که این کار جزو برنامه‌های روتین نگهداری درختان است و ضرورتاً اقدام بدی محسوب نمی‌شود.
اینکه پاجوش‌ها از ریشه خارج می‌شوند نیز لزوماً کار اشتباهی نیست اگر که همین پاجوش‌ها را به روش مناسبی خارج کرد و در جای دیگری به‌عنوان درخت جدید کاشت.
اما موضوع اصلی این است که ما برای قسمت‌هایی از شهر که شهروندان بیشترین استفاده را از آنها دارند، یعنی مناطق مرکزی شهر و مناطق مختلف پانزده‌گانه شهرداری اصفهان، به درختان سایه‌انداز نیاز داریم.
ممکن است در حاشیه‌کاری‌ها و اطراف اتوبان‌ها، گونه‌های درختی دیگری کاشته شوند و این موضوع اشکالی هم ندارد؛ اما بی‌شک در مناطق مرکزی شهر به درختان سایه‌انداز نیاز داریم.
در پژوهش‌هایی که در دانشگاه صنعتی اصفهان انجام شده، خوشبختانه توانسته‌ایم به تک‌درختان بومی و یگانه‌ای از چنار دست پیدا کنیم که مقاومت بسیار بیشتری در برابر خشکی و تنش‌های محیطی دارند و این مقاومت در آزمایش‌های علمی نیز اثبات شده است.
با این حال، متأسفانه حمایت کافی برای تکثیر این درختان، توزیع آنها و جایگزین‌کردنشان با چنارهایی که اکنون به‌طور معمول تکثیر و در نقاط مختلف کاشته می‌شوند، صورت نگرفته است.
با وجود اینکه این پیشنهاد به شهرداری‌های کلان‌شهرهای کشور، از جمله اصفهان و تهران، ارائه شده، استقبال چندانی از آن صورت نگرفته است.
دلیل این موضوع را نمی‌دانم؛ شاید مشکلات مالی یا دلایل دیگری در این زمینه وجود داشته باشد.
ما امیدواریم خدمتی که در قالب یک پژوهش ده‌ساله انجام داده‌ایم، بتواند زمینه تولید گسترده این چنارهای مقاوم‌تر به شرایط نامساعد اقلیمی را فراهم کند تا بتوانیم آنها را در سطح وسیع تکثیر و در اختیار شهرداری‌ها قرار دهیم.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: خبرآنلاین