معمای ثروت و رفاه در اقتصاد ایران؛ چرا دلارهای نفتی کیفیت زندگی ایرانیان را بالا نبرد؟ | ایران در رتبه پایین‌تر از قطر، امارات و عربستان

به گزارش اقتصادنیوز، سعید ابوالقاسمی در شماره 653 هفته نامه تجارت فردا نوشت:

در تمام روزهایی که از سال 2026 سپری شده، هیچ گزارشی به اندازه گزارش موسسه Social Progress Imperative که با نام «شاخص پیشرفت اجتماعی» منتشر شده، وضعیت رفاه مردم ایران را مورد نقد قرار نداده است.

این گزارش قرار است به یک پرسش بسیار مهم پاسخ بدهد: «یک کشور، بدون در نظر گرفتن درآمدهای ارزی، تا چه اندازه می‌تواند منابع خود را به سمتی هدایت کند که در زیست اجتماعی انسان‌ها، تغییرات محسوس ایجاد کند؟» برای پاسخ به این پرسش، 171 کشور مورد بررسی قرار گرفتند و کارشناسان این موسسه با تحلیل 57 معیار دستاوردمحور که پیرامون 12 پرسش کلیدی شکل گرفته بودند، وضعیت رفاه در کشورها را ارزیابی کردند. نتایجی که از این مطالعه به‌دست آمد، سبب شد برخی از تئوری‌های اقتصاددانان درباره واقعیت رفاه در کشورهای جهان با پرسش‌های اساسی روبه‌رو شود.

اقتصاددانان و سیاست‌گذاران اقتصادی و سیاسی اعتقاد دارند تولید ناخالص داخلی، یکی از اصلی‌ترین مولفه‌های ارزیابی موفقیت ملت‌ها به‌شمار می‌رود. اما گزارش شاخص پیشرفت اجتماعی نشان می‌دهد یک کشور که از منابعی سرشار برخوردار است، می‌تواند محصولات فراوانی تولید کند و حتی نفت زیادی صادر کند، اما درنهایت، هم نرخ تورم بالایی داشته باشد، هم سفره مردمش کوچک‌تر شود و هم از نظر رفاه، در رده‌های پایین جدول قرار گیرد.

این مثال در خاورمیانه بیشتر به چشم می‌خورد. اگر قرار بود ثروت و منابع طبیعی آسایش شهروندان را تضمین کند، منطقه خاورمیانه باید به بهترین منطقه جهان برای زندگی تبدیل می‌شد. اما داده‌های منتشرشده نشان می‌دهند کشورهای این منطقه که ذخایر بسیار گسترده‌ای از انرژی در اختیار دارند، موفق نشده‌اند کیفیت زندگی شهروندان خود را ارتقا دهند. آنچه سبب شده این گزارش برای مخاطبان جذاب و پراستناد باشد، سه پرسش اصلی است که نیازهای اساسی انسانی مانند تغذیه، خدمات پایه پزشکی، آب سالم، مسکن استاندارد و امنیت جانی را از یک‌سو ارزیابی می‌کند و از سوی دیگر، مبانی زندگی بهتر مانند دسترسی به آموزش، گردش آزاد اطلاعات و ارتباطات، سلامت عمومی و محیط زیست سالم را در نظر می‌گیرد.

نکته مهم دیگری که در گزارش شاخص پیشرفت اجتماعی اهمیت زیادی دارد، فرصت‌هایی است که از سوی نظام‌های حکمرانی در اختیار شهروندان قرار می‌گیرد. اینکه آیا شهروندان از حقوق و صدای فردی، آزادی‌های شخصی و حق انتخاب برخوردار هستند یا خیر، در این دسته جای می‌گیرد و مشخص می‌کند هر یک از کشورها چگونه رفاه اجتماعی برای شهروندان خود ایجاد کرده‌اند. این گزارش، عملکرد کشورها را به‌گونه‌ای طبقه‌بندی کرده که در شش سطح قابل بررسی باشند.

ایران با کسب امتیاز 16/62 در جایگاه 102 از میان 171 کشور قرار گرفته که جایگاه نامطلوبی به‌شمار می‌رود. کشور ما که از نظر ظرفیت‌های صنعتی، زیرساخت‌های انسانی و منابع نفت و گاز می‌توانست در رده‌های بالای جدول و در کنار کشورهای نوظهور طراز اول قرار گیرد، اکنون در میانه سطح چهارم ایستاده که فاصله بسیار زیادی با صدرنشینان منطقه مانند امارات یا قطر دارد. اینکه چه شرایطی ایجاد شده که سبب شده ایران از کشورهای منطقه‌ای و دیگر کشورهای جهان عقب بماند و در افزایش شاخص‌های رفاه اجتماعی موفق نباشد، به این بستگی دارد که کشورهای دیگر چگونه موفق شده‌اند شاخص‌های خود را ارتقا دهند.

گزارش موسسه Social Progress Imperative با نام شاخص پیشرفت اجتماعی، توسعه کشورها را فراتر از معیارهای اقتصادی مانند تولید ناخالص داخلی ارزیابی می‌کند. این شاخص، عملکرد 171 کشور را براساس سه بعد کلیدی یعنی تامین نیازهای اساسی، پایه‌های رفاه و فرصت‌های پیشرفت بررسی کرده است.

پایان افسانه درآمد

گزارش شاخص پیشرفت اجتماعی با استناد به داده‌های دقیق که طی سال‌های 2011 تا 2025 مورد بررسی قرار داده، ثابت کرده رشد اقتصادی نمی‌تواند رفاه انسانی را در کشورهای مختلف تضمین کند. این نکته، در جبهه مقابل فرضیه‌ها و پنداشته‌هایی است که اقتصاددانان و برنامه‌ریزان شهری داشته و دارند. به اعتقاد اقتصاددانان، تولید ناخالص داخلی بیشتر، موجب افزایش رفاه در جامعه می‌شود. اما نگاهی به آمارهای ارائه‌شده در این گزارش، ثابت می‌کند که هرچند اقتصاد جهانی طی سال‌های اخیر با رشد روبه‌رو شده و حجم ثروت کشورها را افزایش داده، اما نمودار پیشرفت اجتماعی بسیاری از کشورها با رکود یا پسرفت مواجه شده است.

این گزارش، رکود پیشرفت اجتماعی را یک پدیده جهانی دانسته و تاکید کرده، رشد اقتصادی بدون سیاست‌گذاری‌های معطوف به برون‌دادهای انسانی، شکاف‌های اجتماعی را پر نخواهد کرد. درک این موضوع با ارزیابی شکاف ثروت و رفاه کشورهای ایالات‌متحده و بریتانیا بیشتر امکان‌پذیر می‌شود. ایالات‌متحده یکی از بالاترین سرانه‌های تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارد و همیشه در فهرست ثروتمندترین کشورهای جهان قرار داشته است. اما گزارش شاخص پیشرفت اجتماعی نشان می‌دهد این کشور یکی از معدود کشورهای توسعه یافته جهان است که با کاهش مطلوب امتیاز پیشرفت اجتماعی روبه‌رو است. امتیاز آمریکا از 17/84 در سال 2011 به 76/81 در سال 2025 کاهش یافته و سبب شده این کشور در جایگاه 32 از میان 171 کشور جهان بایستد.

با دقت در جزئیات 12 مولفه اصلی شاخص در آمریکا، این نتیجه حاصل می‌شود که این کشور در بسیاری از حوزه‌ها با کاهش رتبه و امتیاز روبه‌رو شده است. بریتانیا نیز ازجمله کشورهای جهان‌اولی به‌شمار می‌رود که هرچند رشد اقتصادی را تجربه کرده، اما در مولفه‌های اجتماعی، نوعی نزول را تجربه کرده است. این کشور طی سال‌های مورد مطالعه، پنج پله سقوط کرده و به رتبه 18 رسیده که پسرفتی بزرگ محسوب می‌شود.

پژوهشگران گزارش با بررسی ویژه وضعیت ایالات‌متحده و بریتانیا، درباره وقوع پدیده رشد بدون توسعه هشدار داده‌اند. براساس این هشدار، در صورتی که منابع و درآمدهای اقتصادی برای سرمایه‌گذاری هدفمند در آموزش، سلامت عمومی، بهبود محیط زیست، کاهش نابرابری و ارتقای حقوق شهروندی استفاده نشود، جامعه در شاخص‌های واقعی کیفیت زندگی رشد نمی‌کند و در سطح پایین جدول رده‌بندی جهانی باقی می‌ماند.

امتیازهایی که کشورهای جهان در گزارش شاخص پیشرفت اجتماعی کسب کرده‌اند، آنها را در شش سطح متفاوت قرار می‌دهد. سطح یک، بهترین کشورها از نظر رفاه اجتماعی به‌شمار می‌روند و سطح شش، به ضعیف‌ترین کشورها اشاره می‌کند. کشورهایی که در سطح‌های اول و دوم جای می‌گیرند، توانسته‌اند نیازهای اولیه را برای افراد جامعه خود تامین کنند و با ایجاد زیرساخت‌های پایدار رفاهی، آموزش پیشرفت و فرصت‌های مطلوب زندگی شهروندی، رفاه و کیفیت زندگی را افزایش دهند. سطح سوم نیز کشورهایی را در بر می‌گیرد که توانسته‌اند نوعی تعادل میان رشد و رفاه به وجود آورند.

ایران در هیچ‌یک از سطوح اول تا سوم جای ندارد. قرار گرفتن کشورمان در سطح چهارم به‌معنای آن است که ساختار رفاهی کشور در وضعیت متوسط رو‌به پایین است. براساس یافته‌های این گزارش، بیش از 60 درصد کشورهای ارزیابی‌شده، در تبدیل منابع خود به رفاه اجتماعی موفق‌تر و کارآمدتر از ایران عمل کرده‌اند. درواقع، زندگی روزمره مردم ایران هنوز به استانداردهای بالاتر نرسیده و فاصله زیادی با خط مقدم پیشرفت اجتماعی جهان دارد. امتیاز 16/62 که برای ایران ثبت شده، نوعی مقیاس برای سنجش عملکرد ایران به‌شمار می‌رود.

اگر مجموعه مسیر ایجاد کیفیت در زندگی مردم جامعه را از صفر تا 100 در نظر بگیریم، ایران توانسته با طی کردن 62 درصد از مسیر مطلوب برای تحقق زندگی باکیفیت برای شهروندان، نقاط مثبتی را به نام خود ثبت کند، اما ارزیابی جداگانه هر یک از مولفه‌های اساسی، نشان می‌دهد امتیاز کلی ایران در هر بخش تا چه اندازه‌ نوسان دارد. امتیاز ثبت‌شده برای ایران به‌معنای آن است که تصویر رفاه در ایران، توازن مطلوبی ندارد. دولت‌ها در اقتصادهای در حال توسعه و دارای ساختار نفتی، به‌دلیل هزینه‌های عمرانی و زیرساختی که در گذشته انجام داده‌اند، عملکرد بهتری در تامین بخشی از نیازهای فیزیکی نخستین مانند دسترسی به شبکه‌های آب، برق، واکسن یا مسکن از خود بر جای گذاشته‌اند.

بنابراین، با انجام این سرمایه‌گذاری و دستیابی به نتیجه، عملکرد بهتری در ابعاد پیچیده رفاه از خود نشان داده‌اند. ایران، در این زمینه مطلوب عمل کرده، اما در حوزه‌هایی که نیازمند توسعه نهادی، اجتماعی و حقوقی است، کمبودهای مشخصی دارد که سبب شده مجموع امتیاز ایران در شاخص کیفیت اجتماعی کاهش یابد. آنچه سبب شده امتیاز ایران در شاخص کیفیت اجتماعی جهان پایین بیاید در سه موضوع اصلی اختلال در زیرساخت‌های زیست‌محیطی و سلامت، محدودیت‌های موجود بر سر راه فرصت‌ها و درنهایت، کیفیت نامطلوب آموزش و بهداشت قابل ارزیابی است. در بخش زندگی مطلوب، کیفیت محیط زیست و دسترسی آزاد به اطلاعات ازجمله موضوعات مهمی به‌شمار می‌روند که ایران در آنها با چالش روبه‌رو شده است. همچنین، اکنون که کشورمان با چالش‌های ساختاری مانند تنش آبی، آلودگی هوای کلانشهرها و فرسایش خاک روبه‌رو شده، ضعف در مولفه‌های پایداری اکولوژیک، موجب کاهش نمره کلی ایران می‌شود.

از سوی دیگر، مهم‌ترین حوزه‌ای که موقعیت ایران را در جدول جهانی کیفیت اجتماعی با تاثیر منفی روبه‌رو می‌کند، مربوط به فرصت‌هاست. پیشرفت اجتماعی فقط تامین غذا برای همگان، یا مطلوبیت استفاده از خانه نیست. اگر شهروندان در حقوق فردی احساس امنیت نداشته باشند، نتوانند به آزادی انتخاب مسیر شغلی و زندگی دست یابند یا در مقابل اقلیت‌ها و دیدگاه‌های گوناگون پذیرش لازم را نداشته باشند، حتی در صورت وجود زیرساخت‌های فیزیکی مناسب، باز هم امتیاز کلی کاهش می‌یابد و سبب سقوط رتبه در جمع 171 کشور می‌شود.

در دیگرسو، حتی اگر پیشرفت اجتماعی امروزی رخ دهد و کیفیت آموزش را ارتقا دهد، اما دسترسی بدون تبعیض به مراقبت‌های بهداشتی و همچنین آموزش وجود نداشته باشد، یک کشور با مشکل روبه‌رو می‌شود. همه این موارد درباره ایران صدق می‌کند و تاثیر این متغیرها سبب شده رتبه ایران در شاخص جهانی پایین بیاید.

عقب‌مانده از همسایه‌ها

بررسی شاخص‌های پیشرفت اجتماعی میان ایران و کشورهای همسایه، از فاصله زیادی حکایت دارد که میان کشورمان و کشورهای منطقه ایجاد شده است. ایران با رتبه 102، در جایگاهی قرار گرفته که نامطلوب است، اما کشورهای منطقه و همسایگان، به‌ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس در رده‌های بالاتر ایستاده‌اند. امارات با رتبه 44، قطر با رتبه 48، کویت با رتبه ۴۹، عمان با رتبه ۵۳، بحرین با رتبه ۶۶ و عربستان سعودی با رتبه ۶۸ در سطوح دوم و سوم جدول جای گرفته‌اند.

در میان همسایگان نزدیک‌تر، ارمنستان در رتبه ۵۱، گرجستان در رتبه ۵۸ و ترکیه در رتبه ۸۵ ایستاده‌اند. تنها کشور همسایه هم‌تراز ایران، جمهوری آذربایجان است که در رتبه 101 قرار گرفته و یک پله بالاتر از کشورمان ایستاده است. پس از ایران نیز ترکمنستان با رتبه ۱۱۳، عراق با رتبه ۱۱۸، پاکستان با رتبه ۱۴۲ و افغانستان با رتبه ۱۶۸ قرار گرفته‌اند. در این میان، نروژ با امتیاز 73/91 در صدر جدول و سودان جنوبی با امتیاز 71/27 در رتبه آخر جای دارند. درباره این جایگاه ایران باید به یک نکته توجه کرد.

در تمام گروه‌های درآمدی، کشورهایی به چشم می‌خورند که با درآمدی مشخص، رفاهی بالاتر یا پایین‌تر از انتظار خلق کرده‌اند. دانمارک و ایالات‌متحده ازجمله این کشورها به‌شمار می‌روند. این دو کشور، درآمد سرانه مشابه دارند، اما نمره پیشرفت اجتماعی آمریکا نزدیک به ۱۰ نمره پایین‌تر و هم‌رده لتونی با نصف درآمد آمریکاست. ایران هم با درآمد سرانه حدود 10 تا 15 هزار دلار، روی خط منحنی انتظار قرار گرفته که نشان می‌دهد دستاوردهای رفاهی کشورمان، به‌صورت نسبی با سطح درآمدی همخوانی دارد. درواقع، ایران نه فراتر از ظرفیت درآمدی خود حرکت کرده و نه مانند برخی کشورها که درآمدهای گسترده نفت و گاز دارند و امتیاز پایینی کسب کرده‌اند، با کاهش بهره‌وری منابع روبه‌رو بوده است. اما نباید فراموش کرد کشورهایی مانند کاستاریکا، جامائیکا یا مولداوی بالاتر از خط رگرسیون ایستاده‌اند. یعنی با درآمدی هم‌تراز یا حتی کمتر از ایران، توانسته‌اند رفاه و پیشرفت اجتماعی بالاتری برای شهروندان خود به وجود بیاورند.

مسیرهای ناهمسان

تغییراتی که طی سال‌های 2011 تا 2025 در شاخص پیشرفت اجتماعی جهان رخ داده، هم تصاویری از صعود را در خود جای داده و هم کشورهایی را مقابل دیدگان کارشناسان قرار داده که با رکود و سقوط دست به‌گریبان شده‌اند. کشورهای گروه 20 که به‌صورت ویژه در این گزارش بررسی شده‌اند، نمونه کاملی از مسیرهای ناهمسان و واگرا را به نمایش می‌گذارند. آلمان، استرالیا و ژاپن در سال 2025 نسبت به سال 2011 پیشرفت‌های زیادی کرده‌ و رتبه خود را ارتقا داده‌اند.

بااین‌حال، همه کشورها نتوانسته‌اند به این پیشرفت دست یابند. در کنار ایالات‌متحده که با سقوط امتیاز نهایی روبه‌رو شده، کانادا نیز از امتیاز 86/85 به امتیاز 11/85 رسیده و نوعی رکود را در عملکرد رفاه اجتماعی خود به نمایش گذاشته است. در سوی دیگر، برخی از کشورهای نوظهور، رشد بهتر و بیشتری را از خود بر جای گذاشته‌اند. امتیاز هند از 30/51 به 79/58 رسیده و عربستان هم از امتیاز 59 به 80/69 صعود کرده است.

چین هم توانسته با ارتقای 9امتیازی خود، به شاخص 82/68 کیفیت اجتماعی دست یابد و در کنار اندونزی، یکی از کشورهایی باشد که پیشرفت مطلوبی به‌دست آورده‌اند. مقایسه مناطق هم این ناهمگونی را بهتر نشان می‌دهد. اروپا از امتیاز 70/75 در سال 2011 به امتیاز 18/79 در سال 2025 رسیده و بالاترین امتیاز منطقه‌ای را در میان مناطق جهان به نام خود ثبت کرده است. شرق آسیا و اقیانوسیه از 98/61 به 61/69 رسیده و آمریکای لاتین هم از 30/65 به 17/69 صعود کرده‌اند.

امتیاز آسیای مرکزی و قفقاز هم با رشد روبه‌رو شده، اما در مقابل، آمریکای شمالی تنها منطقه‌ای از جهان به‌شمار می‌رود که با کاهش امتیاز از 33/84 به 11/82، سال 2025 را با رکود در شاخص‌های کیفیت اجتماعی پشت سر گذاشته است. داده‌های منطقه‌ای همچنین نشان می‌دهند خاورمیانه و شمال آفریقا در مجموع بهبود داشته‌اند، اما در سال ۲۰۲۵ به امتیاز 53/60 دست یافته‌اند که آنچنان مطلوب به‌نظر نمی‌رسد.