معرفی کتاب «غنیمت؛ داستان پرماجرای نفت از آغاز تا امروز»

فایل مرتبطبه گزارش «نفت ما»، کتاب «غنیمت؛ داستان پرماجرای نفت از آغاز تا امروز» (The Prize) نوشته دانیل یرگین، مورخ و پژوهشگر آمریکایی حوزه انرژی، نخستین بار در سال ۱۹۹۰ منتشر شد. این اثر که حاصل حدود هفت سال پژوهش نویسنده و بررسی اسناد تاریخی و مصاحبه با ده‌ها شخصیت مرتبط با صنعت نفت است، در سال ۱۹۹۲ جایزه معتبر پولیتزر را در بخش آثار غیرداستانی عمومی دریافت کرد. ترجمه فارسی این کتاب نیز به قلم اکبر تبریزی منتشر شده است.

از امپراتوری راکفلر تا رقابت قدرت‌های جهانی یرگین روایت خود را از شکل‌گیری صنعت نفت در آمریکای قرن نوزدهم آغاز می‌کند؛ زمانی که کشف منابع جدید و گسترش کاربرد فرآورده‌های نفتی، زمینه ظهور شرکت‌های بزرگ و سرمایه‌داران قدرتمند را فراهم کرد.

یکی از شخصیت‌های محوری این بخش، جان دی. راکفلر، بنیان‌گذار شرکت استاندارد اویل است که با توسعه فعالیت‌های خود، یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های اقتصادی تاریخ آمریکا را شکل داد.

نویسنده در ادامه به گسترش فعالیت شرکت‌های نفتی در سایر نقاط جهان، رقابت بر سر ذخایر خاورمیانه و اهمیت راهبردی نفت در جنگ‌های جهانی اول و دوم می‌پردازد. یرگین نشان می‌دهد که چگونه دسترسی به منابع نفتی و تأمین سوخت، به یکی از عوامل مهم در تصمیم‌گیری‌های نظامی و سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ تبدیل شد. ایران در روایت دانیل یرگین یکی از بخش‌های مهم «غنیمت» به تاریخ صنعت نفت ایران اختصاص دارد؛ تاریخی که با امضای امتیازنامه دارسی در سال ۱۹۰۱ وارد مرحله تازه‌ای شد. بر اساس این امتیاز، ویلیام ناکس دارسی حق اکتشاف و استخراج نفت در بخش بزرگی از خاک ایران را به دست آورد.

هفت سال بعد، در سال ۱۹۰۸، کشف نفت در مسجدسلیمان زمینه شکل‌گیری صنعت نفت تجاری ایران را فراهم کرد؛ رویدادی که پیامدهای آن به‌تدریج بر اقتصاد، سیاست و روابط خارجی کشور تأثیر گذاشت.

یرگین در این بخش، چگونگی گسترش نفوذ بریتانیا در صنعت نفت ایران را بررسی می‌کند. دولت بریتانیا در سال ۱۹۱۴ با خرید سهام عمده شرکت نفت انگلیس و ایران، کنترل بیشتری بر یکی از منابع مهم تأمین سوخت ناوگان دریایی خود به دست آورد.

اختلافات ایران و بریتانیا بر سر قراردادها و درآمدهای نفتی، ملی‌شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹، دولت محمد مصدق، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و تشکیل کنسرسیوم نفتی، از دیگر رویدادهایی هستند که نویسنده به آن‌ها می‌پردازد.

بخش مربوط به ایران همچنین در قالب کتاب مستقلی با عنوان «نفت ایران؛ از آغاز تا جنگ خلیج فارس» با ترجمه ابراهیم صادقی‌نیا از سوی انتشارات هرمند منتشر شده است. از ظهور اوپک تا بحران‌های بزرگ نفتی بخش دیگری از «غنیمت» به تغییر مناسبات قدرت میان کشورهای تولیدکننده نفت و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی اختصاص دارد. نویسنده با بررسی تأسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در سال ۱۹۶۰، افزایش قدرت کشورهای نفت‌خیز و تحولات بازار جهانی انرژی، به بحران نفتی سال ۱۹۷۳ می‌رسد؛ بحرانی که با اختلال در عرضه و افزایش شدید قیمت نفت، اقتصاد بسیاری از کشورهای صنعتی را تحت تأثیر قرار داد.

انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹، جنگ ایران و عراق، نوسانات قیمت نفت در دهه ۱۹۸۰ و حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ نیز از رویدادهای مهمی هستند که در بخش‌های پایانی کتاب بررسی می‌شوند. نفت؛ فراتر از یک کالای اقتصادی وجه تمایز «غنیمت» در پیوند دادن تاریخ صنعت نفت با تحولات سیاسی، اقتصادی و نظامی جهان است. یرگین با بررسی مذاکرات، قراردادهای نفتی، رقابت شرکت‌های بین‌المللی و تصمیم‌های دولت‌ها، تصویری از نقش نفت در شکل‌گیری مناسبات قدرت در قرن بیستم ارائه می‌دهد.

در این روایت، نفت تنها منبعی برای تولید انرژی یا کسب درآمد نیست؛ بلکه کالایی راهبردی است که دسترسی به آن می‌تواند بر روابط کشورها، سیاست‌های اقتصادی و حتی سرنوشت جنگ‌ها اثر بگذارد.

اگرچه روایت تاریخی کتاب عمدتاً تا سال ۱۹۹۰ ادامه دارد، «غنیمت» همچنان یکی از منابع شناخته‌شده برای مطالعه تاریخ صنعت نفت و اقتصاد سیاسی انرژی محسوب می‌شود. مطالعه این اثر، به‌ویژه بخش‌های مربوط به ایران و خاورمیانه، می‌تواند به شناخت بهتر ریشه‌های تاریخی بسیاری از مناقشات و رقابت‌های کنونی بازار جهانی نفت کمک کند.