قیمت ورق استیل در بازار امروز ایران تابع چه چیزهایی است؟

نیمهٔ مهر ۱۴۰۵ قیمت هر کیلو رول استیل ۳۰۴ نسبت به شهریور حدود ۵۲ درصد بالا رفت. در همین ماه دلار آزاد حدود ۱۸ درصد و طلای ۱۸ عیار حدود ۱۲ درصد گران شد. اگر استیل فقط پژواک دلار بود، چنین فاصله‌ای پیش نمی‌آمد. این اختلاف پرسشی را دوباره پیش می‌کشد که فعالان صنعت سال‌ها با آن روبه‌رو بوده‌اند: در این میان، سهم دلار دقیقاً چقدر است؟

برای پاسخ، بهتر است از نوسان روزانه فاصله بگیریم. در گزارش ۴۴ ماهه بازار استیل که استیل رخ در مهر ۱۴۰۵ منتشر کرده، قیمت رول استیل ۳۰۴ با ضخامت یک میلی‌متر (مات، با مالیات ارزش افزوده) از بهمن ۱۴۰۱ تا شهریور ۱۴۰۵ کنار دلار بازار آزاد و طلای ۱۸ عیار بررسی شده است. نتیجهٔ کلی روشن است: استیل در این ۴۴ ماه ۵.۸۷ برابر شد، دلار ۵.۰۴ برابر و طلا ۱۱.۱ برابر. استیل از دلار جلو افتاد، اما از طلا فاصلهٔ زیادی عقب ماند.

دلار فقط یکی از سه متغیر است

ورق زنگ‌نزن در ایران تولید نمی‌شود. گزارش یادشده به نبود خطوط ذوب و نورد سرد این ورق در کشور اشاره می‌کند و قیمت رول را تابع سه متغیر می‌داند: نرخ مؤثر ارز وارداتی و تخصیص سهمیه‌ها، بهای جهانی فلزات پایه به‌ویژه نیکل در بورس فلزات لندن، و هزینهٔ لجستیک شامل کرایهٔ دریایی و بیمه.

آمار هم همین را تأیید می‌کند. ضریب همبستگی تغییرات ماهانهٔ استیل با دلار ۰.۶۶ و با طلا ۰.۵۰ است، در حالی که دلار و طلا با هم ۰.۸۳ همبستگی دارند. به زبان ساده، دلار و طلا تقریباً هم‌جهت حرکت می‌کنند، اما استیل راه خودش را هم می‌رود. بخشی از این راه را قیمت جهانی نیکل و شرایط عرضهٔ داخلی تعیین می‌کند.

نیکل؛ چرا در ۱۴۰۲ استیل از دلار عقب ماند

نیکل سهم کوچکی از وزن استیل ۳۰۴ دارد، اما گزارش آن را عاملی مهم در ارزش ماده اولیه می‌داند. به نوشتهٔ مؤسسهٔ نیکل (Nickel Institute)، این گرید حدود ۱۸ درصد کروم و ۸ درصد نیکل دارد و به همین دلیل به ۱۸/۸ معروف است؛ حدود ۸ درصد کمترین نیکلی است که ساختار آستنیتی را در دمای اتاق پایدار نگه می‌دارد. همین مؤسسه می‌گوید نزدیک به دو سوم استیل تولیدی جهان نیکل دارد. پس تکان‌های قیمت نیکل مستقیم به قیمت استیل می‌رسد.

نمونهٔ روشن، سال ۱۴۰۲ است. از فروردین تا اسفند آن سال دلار حدود ۲۱ درصد و طلا حدود ۲۲ درصد گران شدند، اما قیمت ریالی استیل تقریباً قفل ماند و ارزش دلاری هر کیلو استیل تا ۲.۸۸ دلار پایین آمد. گزارش علت را ریزش نیکل در بورس لندن می‌داند که با افزایش عرضه از اندونزی همراه بود. رویترز هم در پاییز ۲۰۲۳ نوشت نیکل لندن زیر ۱۸ هزار دلار معامله می‌شود و حدود ۴۵ درصد از دسامبر پیش پایین‌تر است. در داخل نیز تجاری که در ۱۴۰۱ با قیمت بالا استیل انبار کرده بودند، زیر فشار هزینهٔ نگهداری و نرخ بالای سود بانکی ناچار به فروش رقابتی شدند.

ارز نیمایی؛ وقتی یارانهٔ پنهان تمام شد

تا پاییز ۱۴۰۴ شکاف ۳۰ تا ۴۰ درصدی ارز نیمایی با بازار آزاد جلوی انتقال کامل جهش دلار به قیمت استیل را می‌گرفت. از مهر ۱۴۰۴ استیل از فهرست کالاهای مشمول ارز ترجیحی خارج شد و بازار پله‌پله واکنش نشان داد: مهر ۱۷.۶ درصد، آذر ۱۴.۲ درصد، دی ۳۳.۷ درصد و بهمن ۱۵.۹ درصد. فقط در دی و بهمن استیل ۵۵ درصد گران شد، در حالی که دلار حدود ۳۰ درصد بالا رفت. نسبت قیمت استیل به دلار از حدود ۲.۴۰ در شهریور به ۳.۱۹ در بهمن رسید.

گزارش این جهش را بیشتر جبران عقب‌ماندگی می‌خواند تا حباب، چون با تمام شدن موجودی‌های خریداری‌شده با ارز ارزان، قیمت جایگزینی بر پایهٔ دلار آزاد محاسبه شد. با این حال یادآوری می‌کند طلا هم در همان مقطع حدود ۵۶ درصد رشد کرد؛ پس سهم دقیق حذف ارز نیمایی از جهش را نمی‌توان جدا کرد.

هرمز و هزینهٔ رسیدن کالا

متغیر سوم لجستیک است. به گزارش آنکتاد، از اوایل مارس ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) تردد کشتی‌ها در تنگهٔ هرمز حدود ۹۵ درصد کاهش یافت و کرایهٔ حمل، هزینهٔ سوخت دریایی و حق بیمهٔ ریسک جنگ بالا رفت. برای کالایی که تقریباً همهٔ آن وارد می‌شود، این یعنی قیمت تمام‌شده بدون تغییر نرخ ارز هم بالا می‌رود.

داده‌های استیل با این روایت می‌خواند. از بهمن ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ استیل حدود ۳۵ درصد گران شد و دلار حدود ۱۷ درصد؛ نسبت قیمت استیل به دلار از ۳.۱۹ به ۳.۶۸ رسید. گزارش این فاصله را به تأخیر پهلوگیری، گران‌تر شدن حمل و بیمه و خرید احتیاطی کارخانه‌ها نسبت می‌دهد. در شهریور اما جهش ۲۱.۷ درصدی استیل را دلار (۱۹.۷ درصد) و طلا (۲۶ درصد) همراهی کردند و رکورد ریالی آن ماه بیشتر نتیجهٔ افت ارزش ریال بود، نه کمبود تازه.

شاهد دیگر نسبت استیل به میلگرد است. میلگرد با سنگ آهن، انرژی و شمش داخلی ساخته می‌شود و استیل کاملاً وابسته به خارج است. در شرایط عادی استیل ۳۰۴ حدود ۵ تا ۶ برابر میلگرد بورس کالا معامله می‌شود، اما در شهریور ۱۴۰۵ این نسبت از ۸ برابر گذشت. این یعنی بخشی از گرانی را تورم عمومی توضیح نمی‌دهد و به اختلال زنجیرهٔ تأمین مربوط است.

دماسنج قیمت؛ ابزاری ساده برای خواندن بازار

برای اینکه خریدار بداند بازار کجا ایستاده، گزارش نسبت قیمت ریالی هر کیلو استیل ۳۰۴ به نرخ دلار آزاد را پیشنهاد می‌کند؛ یعنی هر کیلو استیل چند دلار می‌ارزد. میانگین ۴۴ ماه این نسبت ۳.۱۰ است و سه ناحیه دارد:

زیر ۲.۸۰ دلار: ناحیهٔ انباشت؛ بازار از تورم ارزی عقب مانده است. کف این دوره ۲.۳۶ دلار در فروردین ۱۴۰۴ بود.

بین ۲.۸۰ و ۴ دلار: ارزش منصفانه.

بالای ۴ دلار: حباب مثبت؛ مانند اسفند ۱۴۰۱ با ۴.۳۱ دلار.

نیمهٔ مهر ۱۴۰۵ این نسبت به ۴.۸۳ رسید؛ بالاترین رقم کل دوره و نخستین عبور از مرز ۴ پس از اسفند ۱۴۰۱. اما گزارش خودش دو احتیاط را یادآوری می‌کند. نخست اینکه ناحیه‌ها فقط بر پایهٔ همین ۴۴ ماه و قیمت‌های اسمی، بدون تعدیل تورم، برآورد شده‌اند و راهنمای تقریبی‌اند، نه مرز قطعی. دوم اینکه در شرایط اختلال مسیرهای واردات، بخشی از نسبت بالا می‌تواند «حق ریسک تأمین» باشد، نه صرفاً حباب. تفکیک این دو با داده‌های فعلی ممکن نیست. دماسنج وضعیت را می‌سنجد و جهت قیمت را پیش‌بینی نمی‌کند.

راهبرد پیشنهادی گزارش برای این ناحیه نه انبار کردن است و نه توقف خرید: خرید به اندازهٔ مصرف و قرارداد تأمین دوره‌ای، تا هم ریسک خرید در اوج کم شود و هم خطر توقف خط تولید.

قیمت بالا، تولید راکد

قیمت استیل چند برابر شد، اما صنایع مصرف‌کننده از این گرانی سود نبردند. شاخص مدیران خرید (شامخ) در این بازه بیشتر ماه‌ها زیر ۵۰ ماند و پایین‌ترین رقم آن ۴۲.۹ در خرداد ۱۴۰۴ ثبت شد. گزارش این ترکیب را نشانهٔ رکود تورمی می‌خواند: مواد اولیهٔ گران و تولید راکد. البته همان‌جا تأکید می‌کند قیمت و موجودی استیل فقط بر بخشی از زیرشاخص‌های شامخ اثر می‌گذارد و کل شاخص را نمی‌توان با آن تفسیر کرد.

قیمت استیل ۳۰۴ را نباید فقط با نرخ دلار خواند. دلار زمین بازی را تعیین می‌کند، اما نیکل جهانی، پایان یارانهٔ پنهان ارز نیمایی و هزینهٔ رسیدن کالا هر کدام در دوره‌ای نقش اصلی را بازی کرده‌اند. خریدار و تحلیلگری که این سه را کنار هم ببیند، جهش‌ها را بهتر می‌فهمد و کمتر در اوج هیجان تصمیم می‌گیرد.