فرمول سه‌گانه در بوئنوس آیرس؛ اره‌ برقی خاویر میلی چگونه نجات‌بخش اقتصاد آرژانتین شد؟ | خطر بازگشت به پوپولیسم اقتصادی هنوز به کلی رفع نشده اما...

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، رئیس‌جمهور آرژانتین در تثبیت اقتصاد این کشور به موفقیت‌های ملموسی دست یافته است، اما حالا کند شدن رشد اقتصادی، دوام واقعی این دستاوردها را به چالش کشیده است.

اگر سری به موزه کوچک «روکا» در محله رکولتای بوئنوس آیرس بزنید، شکوه ازدست‌رفته آرژانتین برای لحظاتی دوباره در برابر چشمانتان زنده می‌شود.

این موزه به نام خولیو آرخنتینو روکا است که در دوران جهش اقتصادی آرژانتین در اواخر قرن نوزدهم، دو دوره رئیس‌جمهور این کشور بود. در این موزه هنوز می‌توان یادگارهای زنده‌ای از همان عصر طلایی را دید که خاویر میلی، رئیس‌جمهور کنونی، رویای احیای آن را در سر دارد.

کیف پول توری نقره‌ای با منگوله‌های نقره، کارت‌پستال‌های سفرهای آن سوی اقیانوس اطلس، چمدان خوش‌ساخت و عطر شخصی روکا، منوی ضیافت شام او با همتای شیلیایی‌اش و حتی موسیقی متن آن ضیافت، همگی بازمانده‌های آن دوران پرشکوه هستند.

اما وقتی به آرژانتین امروز برمی‌گردیم، مسیر رسیدن به رویای میلی بسیار دشوار و پرشیب به نظر می‌رسد. اقتصاد کشور تقریباً به طور قطع وارد رکود فنی شده است. مشاغل رسمی آب رفته‌اند و کارگران بیش از پیش به کارهای غیررسمی یا خویش‌فرمایی روی می‌آورند.

محبوبیت میلی در نظرسنجی‌ها افت کرده و نگاه رسانه‌ها به او بدبینانه‌تر شده است. بازارهای جهانی هم هنوز حاضر نیستند بدون دریافت صرف ریسکی معادل حدود ۷ واحد درصد بالاتر از نرخ اوراق خزانه آمریکا، به آرژانتین وام بدهند.

با این حال، اگر وضعیت امروز را با روزهای نخست ریاست‌جمهوری میلی در اواخر سال ۲۰۲۳ مقایسه کنیم، دستاوردها بسیار فراتر از انتظار اغلب کارشناسان است.

اقتصاد آرژانتین احتمالاً دومین سال متوالی رشد خود را ثبت خواهد کرد. تورم هر چند هنوز بالاست، اما به یک‌دهم سطح پیشین سقوط کرده است.

نرخ فقر ۹ واحد درصد کاهش یافته و صادرات تقریباً دو برابر شده است. شاید مهم‌تر از همه این باشد که این دستاوردها بر پایه‌های کلان اقتصادی بسیار محکم‌تری نسبت به دهه‌های گذشته در این کشور بحران‌زده استوار شده‌اند و می‌توانند ماندگار باشند.

زمانی که میلی قدرت را تحویل گرفت، کشور درگیر آشوب کمبود سوخت، انسداد مکرر جاده‌ها و هجوم مردم برای انبار کردن کالاهای اساسی پیش از انتخابات بود و هیچ‌کس چنین موفقیت‌هایی را متصور نبود.

تنها چند سال پیش از آن، یک ائتلاف میانه‌رو و بسیار ریشه‌دارتر به رهبری مائوریسیو ماکری، رئیس‌جمهور وقت، با تکیه بر تیمی قوی از مدیران خوش‌سابقه تلاش کرده بود اقتصاد آرژانتین را سر و سامان بدهد، اما شکست سختی خورد.

در این میان، واکاوی کارنامه خاویر میلی در تحلیلی خواندنی از بلومبرگ که به قلم یکی از سیاست‌گذاران اقتصادی همان دوران در بانک مرکزی و وزارت دارایی آرژانتین نوشته شده است، ابعاد تازه‌ای از این ماجرا را روشن می‌کند.

به روایت این مقام پیشین، همکاران توانمند و پاکدست او در نهادهای مختلف دولتی، روند واگذاری قراردادهای عمرانی را سالم‌سازی کردند، اعتبار و کیفیت را به آمارهای رسمی بازگرداندند و در کنار بسیاری اقدامات دیگر، کوهی از کاغذبازی‌های اداری را الکترونیکی کردند. اما تمام این بهبودها زیر سایه ناکامی در ایجاد رشد اقتصادی، مهار تورم و کاهش فقر رنگ باخت، یعنی درست همان جاهایی که میلی عملکرد بسیار بهتری داشته است.

چطور یک سیاستمدار تازه‌وارد و بیرون از جریان‌های سنتی قدرت، با رفتاری غیرقابل پیش‌بینی، حزبی نوپا، اقلیتی کوچک در کنگره و دولتی که بیشتر به شکلی شتاب‌زده تشکیل شده بود، توانست چنین نتایجی به بار بیاورد؟ و آیا تجربه آرژانتین می‌تواند سرمشقی برای نسل جدید دولت‌های راست‌گرایی باشد که در سراسر آمریکای لاتین قدرت را به دست می‌گیرند و انتظار می‌رود پس از انتخابات پیش رو، برزیل هم به آن‌ها بپیوندد؟

سه ویژگی در سبک حکمرانی میلی، در کنار سهم بزرگی از خوش‌شانسی و شرایط مساعد، نشان می‌دهد چه چیزی در آرژانتین کارگر افتاد و تا چه اندازه می‌توان آن را در کشورهای دیگر تکرار کرد.

فرمول سه‌گانه در بوئنوس آیرس

نخستین ویژگی، جاه‌طلبی بود. میلی ناچار بود سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اجرا کند. او این سیاست‌ها را نه فقط راهی برای نجات کشور از یک فروپاشی تمام‌عیار اقتصادی، که در عمل همین کار را هم کرد، بلکه سنگ‌بنای هدفی بسیار بزرگ‌تر معرفی کرد.

او از تبدیل شدن به آزادترین کشور جهان، بازپس‌گیری جایگاه آرژانتین در میان کشورهای توسعه‌یافته و نسخه وارداتی شعار «عظمت را دوباره به آرژانتین بازگردانیم» سخن می‌گفت. برای مردمی که باید بار سنگین سیاست‌های میلی را به دوش می‌کشیدند، وعده نوزایی ملی به این ریاضت‌ها معنا و هدفی بزرگ‌تر می‌داد.

برای سرمایه‌گذاران هم این رویکرد نه فقط نویدبخش ثبات، که وعده یک دگرگونی اساسی بود.

دولت میلی همچنین تمرکز کم‌نظیر و مسیر حرکت کاملاً روشنی داشت. او شاید با تیمی پرشمار به میدان نیامده بود یا قصد نداشت تمام چرخ‌دنده‌های یک دولت مرکزی را اصلاح کند، اما با کمک گرفتن از چند چهره کارکشته که بسیاری از آن‌ها یاران دوران ماکری بودند، مسیری بی‌ابهام را در چند پرونده کلیدی در پیش گرفت و در بیشتر آن‌ها هم درست عمل کرد.

رساندن کسری بودجه به صفر، حذف واسطه‌ها در توزیع کمک‌های اجتماعی، هم‌سویی تمام‌عیار با آمریکا و بازتر کردن درهای اقتصاد، محورهای اصلی این مسیر بودند. این تصمیم‌های صریح و قاطع، پیام‌های روشنی به بازار مخابره کرد و بخش بزرگی از بازگشت آرامش به اقتصاد و خیابان‌ها نیز حاصل همین رویکرد بود.

البته قاطعیت و جسارت، هزینه اشتباه را هم بالا می‌برد. تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، به تازگی این دوگانه را به خوبی تصویر کرده و گفته است سبک نامتعارف رهبرانی مانند میلی هم‌زمان ریسک و کارایی بالقوه بسیار بالایی دارد. رویکرد میلی جواب داد، چون در تصمیم‌گیری‌های اصلی سیاست‌گذاری خطا نکرد. اما همه چیز هم طبق نقشه پیش نرفت. درست در همین نقطه، ویژگی دیگر میلی و تیمش به کار آمد و آن توانایی عقب‌نشینی از مواضع قبلی و تن دادن به عمل‌گرایی در برابر واقعیت‌ها بود، هرچند این چرخش‌ها گاه دیرهنگام یا از سر ناچاری انجام می‌شد.

هر جا که سیاست ارزی بیش از حد دست‌وپاگیر شد، دولت آن را شل‌تر کرد. وقتی هم که اصلاحات قانون کار جاه‌طلبانه‌تر از آن بود که از سد کنگره چندپاره بگذرد، نسخه‌ای ملایم‌تر جایگزین آن شد. همین انعطاف‌پذیری در تنگناها کمک کرد تا بخش عمده‌ای از دستاوردهای ناشی از جاه‌طلبی و تمرکز میلی حفظ شود و هم‌زمان ریسک‌های آن مهار گردد.

وقتی شانس و واشنگتن به کمک می‌آیند

وقتی دولت در سپتامبر ۲۰۲۵ یک انتخابات محلی مهم را واگذار کرد، موج فروش پزو و اوراق قرضه به راه افتاد و دست بانک مرکزی هم برای دفاع از پول ملی کاملاً خالی بود. نویسنده این مطلب در بلومبرگ که اکنون تحلیلگر اقتصاد کلان است، روایت می‌کند که در پایان یک روز جمعه بسیار بحرانی برای بازارهای مالی آرژانتین، گزارشی می‌نوشت با این مضمون که با بالا گرفتن تب بازار، دست دولت برای مهار بحران هر لحظه بسته‌تر می‌شود.

او هیچ راه‌حل اقتصادی مشخصی نمی‌دید و در حالی کارش را با ناامیدی تمام کرد که مطمئن بود یک برنامه دیگر برای نجات اقتصاد آرژانتین به بن‌بست رسیده است.

اما پیش از بازگشایی بازارها در روز دوشنبه، وزارت خزانه‌داری آمریکا شخصاً به کمک آرژانتین شتافت. واشنگتن ابتدا حمایت قاطع خود را اعلام کرد و سپس یک خط سوآپ ۲۰ میلیارد دلاری و خرید مستقیم پزوی آرژانتین را در دستور کار قرار داد. تیم اقتصادی میلی در یک قدمی فاجعه، سراغ راهکاری بی‌سابقه و دور از ذهن رفته بود.

از نگاه طرفداران میلی، این نجات مالی نشان‌دهنده همان رهایی از جزم‌اندیشی است که نظر رأی‌دهندگان را جلب کرده بود. میلی روی ترامپ شرط بسته بود و وقتی کتاب‌های اقتصاد هیچ راه‌حلی نداشتند، این شرط‌بندی جواب داد. اما این ماجرا نشان می‌دهد که پیشرفت آرژانتین را نمی‌توان فقط با سبک حکمرانی میلی توضیح داد. شرایط زمانه و گاهی شانس محض هم در این میان نقش پررنگی داشتند.

اگر دولتی متعارف‌تر در واشنگتن بر سر کار بود که بیشتر به احتیاط و سنت‌های دیپلماتیک پایبند می‌ماند و بهای کمتری به قرابت‌های ایدئولوژیک یا رفاقت‌های شخصی می‌داد، هم‌سویی بی‌چون‌وچرای میلی با آمریکا دستاورد بسیار کمتری می‌داشت. همچنین اگر سرمایه‌گذاری‌های سال‌های پیش از میلی در میادین نفت و گاز شیل سرانجام به ثمر نمی‌نشست و به جهش صادرات نفت منجر نمی‌شد، چشم‌انداز رشد اقتصادی بسیار تیره‌تر بود. از سوی دیگر، اگر آن هرج‌ومرج شدید در زمان آغاز به کار میلی وجود نداشت، اره برقی معروف او به این راحتی و با چنین مقاومت اندکی نمی‌توانست بودجه‌ها را سلاخی کند.

با این حال، بی‌انصافی است اگر پیشرفت سه سال گذشته آرژانتین را صرفاً به پای شانس و شرایط بنویسیم. این شرایط مساعد بدون تصمیم‌های درست دولت میلی، به ویژه در حوزه سیاست مالی و خارجی، هرگز چنین نتایجی به بار نمی‌آورد.

جراحی اقتصادی و میراث ماندگار

به اعتقاد نویسنده، موفقیت میلی بسیار ناقص‌تر از تصویری است که گاه در تبلیغات رسمی دولت ترسیم می‌شود. جراحی مالی و آزادسازی تجاری برای مهار بحران و تقویت پایه‌های اقتصاد حیاتی بودند، اما هزینه‌های سنگینی را هم بر دوش برخی اقشار گذاشتند.

کارکنان بخش عمومی که فقط کارمندان اداری نیستند و معلمان، پرستاران، دانشمندان و نیروهای پلیس را هم شامل می‌شوند، امروز به قیمت‌های واقعی به طور میانگین ۱۵ درصد کمتر از زمان روی کار آمدن میلی درآمد دارند. در کنار رونق نفتی، تولید صنایع کارخانه‌ای ۷ درصد آب رفته است. تثبیت اقتصاد کلان و اصلاحات خرد هنوز به رفاه همگانی منجر نشده است.

اگر دولت تلاش بیشتری می‌کرد تا ضربه ناشی از این جراحی اقتصادی را ملایم‌تر کند یا بار آن را عادلانه‌تر تقسیم نماید، بخشی از این فشارها کاسته می‌شد و دو خطر مهم نیز کاهش می‌یافت. خطر نخست، واکنش تند سیاسی است که می‌تواند دوام اصلاحات میلی را تهدید کند و خطر دوم، آسیب دیدن برخی زیرساخت‌های اجتماعی و اقتصادی است که برای رشد بلندمدت کشور ضروری هستند.

خطر اول جنبه سیاسی دارد. هزینه‌های سنگین دستاوردهای میلی باعث شده است که ماندگاری آن‌ها اصلاً تضمین‌شده نباشد. محبوبیت او به زیر ۴۰ درصد سقوط کرده است و هیچ معلوم نیست که در انتخابات ریاست‌جمهوری اکتبر ۲۰۲۷ بتواند حد نصاب ۴۰ درصد آرا را برای پیروزی در دور اول به دست آورد. نرخ بالای نارضایتی از میلی، او را در دور دوم انتخابات هم آسیب‌پذیر خواهد کرد. حملات تند و گزنده او به رسانه‌ها و منتقدان، در کنار رسوایی‌های متعددی که دامنگیر دولتش شده است، می‌تواند موقعیت سیاسی او را بیش از پیش تضعیف کند.

خطر دوم ساختاری است. نقاط ضعف برنامه اقتصادی میلی ممکن است پایه‌های مهم اقتصادی و اجتماعی را که برای یک رشد پایدار و عادلانه لازم است، سست کند. اصرار بیش از حد بر مهار تورم از طریق تقویت پول ملی، می‌تواند به گران شدن بیش از اندازه ارزش واقعی پزو دامن بزند و صنایع تولیدی را که توان رقابت دارند و می‌توانند اقتصاد را متنوع‌تر و مقاوم‌تر کنند، به خطر بیندازد.

کوچک‌سازی کورکورانه بدنه دولت نیز می‌تواند توان اجرایی از پیش ضعیف دولت آرژانتین را بیش از پیش تحلیل ببرد و این ادعا را که دولت کارایی ندارد، در عمل به واقعیت تبدیل کند. کاهش بودجه دانشگاه‌ها هم مراکز علمی تراز اولی را که آرژانتین با وجود تمام دشواری‌ها حفظ کرده است، تهدید می‌کند. همه این‌ها، بنیان‌های فرهنگ طبقه متوسطی را که آرژانتین سال‌ها به آن می‌بالید، تضعیف می‌کند.

برای بسیاری از مردم آرژانتین، شکوهی که میلی از آن دم می‌زند و در موزه روکا به تصویر کشیده شده، تمام آن چیزی نیست که کشور باید آرزویش را داشته باشد. دستاوردهایی که آرژانتین در یک قرن پس از آن دوران ساخته است، با تمام فراز و نشیب‌هایش، ارزش حفظ کردن و تقویت شدن را دارد.

البته اگر میلی بتواند آرژانتین را برای همیشه از شر بی‌ثباتی اقتصاد کلان نجات دهد، شاید بتوان از تمام این نگرانی‌ها چشم‌پوشی کرد. این بی‌ثباتی همان نفرین همیشگی است که دهه‌هاست کشور را در چرخه‌ای کلافه‌کننده از پیشرفت و عقب‌گرد گرفتار کرده است.

در این زمینه، کارنامه میلی آن‌قدر قوی بوده است که شانس پیروزی دوباره او را در انتخابات ۲۰۲۷ زنده نگه دارد. ضمن اینکه میراث او شاید دیگر کاملاً در گرو پیروزی در انتخابات نباشد. تا جایی که دولت او اهمیت انضباط اقتصادی را به جامعه نشان داده است، رئیس‌جمهور بعدی تقریباً با هر گرایش سیاسی می‌تواند بخش بزرگی از این دستاوردهای اقتصادی را حفظ کند و آن را ادامه دهد.

خطر بازگشت به پوپولیسم اقتصادی هنوز به کلی رفع نشده است، اما ریاست‌جمهوری میلی دست‌کم مسیری واقع‌بینانه را به سوی ثبات پایدار و رشد مداوم باز کرده است.

با این حساب، آیا دیگر دولت‌های راست‌گرای آمریکای لاتین می‌توانند راه آرژانتین را بروند؟ به باور نویسنده، این الگو تنها تا حدی قابل تکرار است.

نقش پررنگ شرایط خاص آرژانتین در موفقیت میلی نشان می‌دهد که دولت‌های دیگر برای کپی‌برداری از رادیکال‌ترین سیاست‌های او کار سختی در پیش دارند. کشورهای دیگر شاید نه نیازی به جراحی‌های اقتصادی با این ابعاد و سرعت، به ویژه در بخش بودجه داشته باشند و نه فضای سیاسی آن‌ها کشش چنین شوک‌هایی را داشته باشد. هرچند آرژانتین ممکن است از دل این جراحی سنگین قوی‌تر بیرون بیاید، اما بحران‌های پیاپی و فرسایشی که اجرای چنین برنامه‌ای را از نظر سیاسی ممکن کرد، مسیری نیست که کشورهای باثبات‌تر آرزویش را داشته باشند.

آنچه بیش از خود سیاست‌ها به کار کشورهای دیگر می‌آید، شیوه حکمرانی میلی است. در فضای سیاسی امروز که سیاستمداران اغلب اسیر نظرسنجی‌ها، حساب‌وکتاب‌های انتخاباتی و اصول خشک و تغییرناپذیر هستند، جاه‌طلبی، هدف‌گذاری شفاف و آمادگی میلی برای کنار گذاشتن تعصبات فکری در روز مبادا، درس‌های مهمی برای سیاستمداران هم‌فکر او و شاید بیش از آن برای سیاستمداران سنتی‌تر دارد.