عبور تهران از خطوط گسل با گسیل ناوگان نفتکشها؛ محاصره دریایی شکسته میشود؟
اکوایران: دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده گفت که تا آغاز سال نو، در مورد گام بعدی خود در جنگ با ایران تصمیمی نخواهد گرفت. ترامپ در حالی که در هواپیمای اختصاصی ریاستجمهوری (Air Force One) و در مسیر بازگشت از چین به ایالات متحده بود، به آکسیوس گفته: «من برای گرفتن تصمیم [در مورد ایران] عجلهای ندارم. باید دید پس از آغاز سال نو چه پیش میآید.»
به نوشته باراک راوید، گزارشگر آکسیوس، این اظهارات ترامپ در حالی مطرح میشود که او با فشار سنگینی از سوی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روبروست تا هرچه زودتر یک کارزار بمباران قاطع را آغاز کند. و نکته اینجاست که ترامپ ممکن است هر لحظه نظرش را تغییر دهد. ضمن اینکه او حتی اگر قصد انجام حملهای قریبالوقوع را داشته باشد، قطعاً برنامههایش را پیشاپیش فاش نخواهد کرد. یک روز پیش از آغاز جنگ در ماه فوریه، ترامپ مدعی شد که هنوز تصمیمی نگرفته است؛ این در حالی بود که او پیشتر دستور انجام حملات را صادر کرده بود.
ضربالاجل پایان سال؟
زمانبندی اعلامشده از سوی ترامپ میتواند بدین معنا باشد که او قصد دارد به محاصره دریایی و کارزار فشار اقتصادی فرصت بیشتری برای اثرگذاری بدهد؛ اقدامی که بسیاری از مشاوران او و رهبران کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز بر آن تأکید دارند.
با این حال، این موضوع میتواند نشاندهنده آن باشد که اگر ایران تا پایان سال امتیازی ندهد، ترامپ میخواهد پیش از استقرار کامل کنگره جدید (که تحت کنترل دموکراتها خواهد بود)، زمان کافی برای انجام اقدام نظامی در اختیار داشته باشد.
رئیسجمهور آمریکا پس از دو سال استفاده گسترده از اختیارات اجرایی خود، اکنون وارد دورهای از ریاستجمهوری شده که به پایان آن نزدیک میشود و در آن، قدرت سیاسی او در حال کاهش است. ترامپ در گذشته، هنگامی که با مخالفت یا شرایط نامطمئن روبهرو شده، بارها از نمایش قدرت نظامی استفاده کرده است.
با وجود اینکه ترامپ هفته گذشته گفته بود انجام دور جدیدی از حملات گسترده علیه ایران «بسیار بعید» است، اما او همچنان گزینه حمله مشترک با اسرائیل را مد نظر دارد. احتمالاً پس از بازگشت ترامپ از آسیا، بررسیها و رایزنیهای او در این زمینه جدیتر خواهد شد. هرگونه عملیات ایالات متحده با مشارکت اسرائیل همراه خواهد بود و میتواند شامل حمله به کوه کلنگ، پلها، نیروگاهها و حتی مقامات باشد.
به گفته دو منبع آگاه، کاخ سفید از پنتاگون و کارشناسان اطلاعاتی خواسته است تا ارزیابی کنند که ایران در برابر هر یک از سناریوهای حمله که توسط ارتش آمریکا تدوین شده، چه واکنشی نشان خواهد داد. کاخ سفید همچنین پرسیده که آیا هیچیک از گزینههای موجود میتواند مانع از آن شود که ایران دست به تلافیجویی ویرانگر علیه تأسیسات نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس بزند؟
نکته قابلتوجه این که رومن گوفمن، رئیس سازمان جاسوسی اسرائیل (موساد)، هفته گذشته به واشنگتن و میامی سفر کرد تا با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، و استیو ویتکاف، نماینده کاخ سفید، گفتگو کند. به گفته یک منبع اسرائیلی، گوفمن که از نزدیکترین افراد مورد اعتماد نتانیاهو است، از سوی نخستوزیر اسرائیل مأموریت یافته بود تا بر ازسرگیری جنگ علیه ایران تأکید کند.
تقویت حضور نظامی در منطقه
در این شرایط، والاستریت ژورنال هم نوشت، رئیس سازمان جاسوسی موساد اسرائیل در جریان سفر هفته گذشته خود به آمریکا، برای ازسرگیری حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران فشار وارد کرد. به گفته منابع آگاه، او اطلاعات امنیتی اسرائیل درباره برنامه هستهای ایران را در اختیار آنها قرار داد. با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند ازسرگیری حملات بعید است ایران را به سمت توافق سوق دهد یا موجب تغییرات رادیکال شود.
یک فروند جنگنده F/A-18E سوپر هورنت روی عرشه پرواز ناو هواپیمابر جورج بوش، ۱۶ نوامبر ۲۰۱۶/ عکس از نیروی دریایی ایالات متحده
ایران و آمریکا همچنان در زمین و دریا به تبادل آتش ادامه میدهند، هرچند شدت درگیریها نسبت به ماههای ابتدایی جنگ کمتر شده است. همچنین، آمریکا حضور و تجهیزات نظامی خود را در منطقه افزایش داده است. ناو هواپیمابر «یواساس تئودور روزولت» وارد خاورمیانه شده و به گفته مقامهای آمریکایی و اسرائیلی، بخش زیادی از تجهیزات و امکانات نظامی آمریکا به اسرائیل منتقل شده است؛ زیرا پس از آسیب دیدن پایگاهها، رادارها و سامانههای هشدار زودهنگام آمریکا در خاورمیانه بر اثر حملات ایران، اسرائیل امنتر تلقی میشود.
ارتش آمریکا همچنین یک سامانه پاتریوت دیگر به اسرائیل فرستاده تا توان دفاع موشکی این رژیم را تقویت کند. دهها فروند هواپیمای سوخترسان آمریکایی در پایگاههای جنوب اسرائیل و فرودگاه بینالمللی بنگوریون مستقر شدهاند. نیروهای نظامی آمریکا نیز در نقاط مختلف تلآویو دیده میشوند و در آپارتمانها و هتلها اقامت دارند.
آماده برای دور تازه درگیری؟
در این شرایط، مقامهای غربی به بلومبرگ گفتهاند با تشدید درگیریهای پراکنده میان طرفهای جنگ، احتمال آغاز دور دیگری از حملات گسترده آمریکا علیه ایران در روزهای اخیر افزایش یافته است. به گفته یک مقام آگاه، ترانپ هنوز درباره صدور دستور حمله تصمیم نهایی نگرفته، اما در حال بررسی چنین اقدامی است.
تجمع ضد آمریکایی در تهران، ۳ نوامبر ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
بکا واسر و دینا اسفندیاری، تحلیلگران بلومبرگ اکونومیکس، در یادداشتی نوشتند: «تهران و واشنگتن خود را برای دور بعدی درگیریها آماده کردهاند. حملات کنونی به دو دلیل در حال انجام است: نخست اینکه وضعیت موجود قابل دوام نیست و دوم اینکه آمریکا و ایران هر دو تلاش میکنند موقعیت خود را تثبیت کنند؛ بهویژه در ارتباط با تنگه هرمز. اما این اقدامات خطر تشدید درگیریها را به همراه دارد.»
به گفته مقامهای غربی، هیچیک از گزینههای ترامپ مطلوب نیست. هرگونه حمله به ایران، حملات تلافیجویانه علیه متحدان عرب آمریکا در منطقه را در پی خواهد داشت. از سوی دیگر، اگر ترامپ بدون دستیابی به آتشبس رسمی یا توافق صلح از درگیری کنار بکشد، احتمالاً ایران عملاً کنترل تنگه هرمز را در دست خواهد داشت؛ بهگونهای که کشتیها همواره در معرض تهدید حملات موشکی و پهپادی ایران قرار خواهند گرفت. به گفته یک مقام آگاه، دولتهای اروپایی و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس همچنان در تلاشاند آمریکا را از انجام دور دیگری از حملات، مشابه حملات مرحله نخست جنگ در فاصله اواخر فوریه تا اوایل آوریل، منصرف کنند.
عملیات اشباح در تنگه؟
در همین شرایط، بلومبرگ ادعا در بحبوحه محاصره دریایی از سوی ایالات متحده، کرده محمولهای از نفت خام ایران این هفته در خلیج فارس میان دو نفتکش منتقل شد؛ همزمان ایالات متحده هشدار داد که نیروی دریایی این کشور ممکن است کشتیهایی را که دست به چنین اقداماتی میزنند، در چارچوب اجرای محاصره دریایی هدف قرار دهد.
کشتیها در بندر چارک پهلو گرفتهاند، ۹ اوت ۲۰۲۶ / عکس از خبرگزاری فرانسه
بر اساس اعلام موسسه تحلیل داده کپلر، یک فروند نفتکش سوزمکس تحریمشده از سوی ایالات متحده به نام الم روز سهشنبه نفت خود را به کشتی میانبرد هائو منتقل کرد. این گروه اعلام کرد که کشتی هائو که در فهرست تحریمهای واشنگتن قرار ندارد، موقعیت مکانی خود را در نزدیکی شناص در عمان دستکاری و جعل میکند. بر اساس این گزارش، نفتکشها در جریان این عملیات فرستندههای خود را خاموش کرده بودند؛ رویدادی که به گفته این گروه در جنوب پایانه اصلی صادرات نفت ایران در جزیره خارگ، در اعماق خلیج فارس رخ داده است. این نخستین مورد انتقال رصدشده از زمان برقراری مجدد محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده در اواسط ماه ژوئیه محسوب میشود. این گروه تحلیل خود را بر اساس تصاویر ماهوارهای و دادههای رهگیری کشتیها تنظیم کرده است.
از زمان برقراری مجدد محاصره، برخی محمولههای کوچک گاز مایع ایران خاورمیانه را ترک کردهاند، اما بعید است که نفت خام بارگیریشده روی کشتی هائو روانه بازارهای جهانی شود. وی افزود که این شناور حدود ۲۰۰,۰۰۰ بشکه در جریان انتقال کشتیبهکشتی بارگیری کرده است که حجم بسیار اندکی برای توجیه اقتصادی یک سفر صادراتی به شمار میرود.
گام تازه تهران و جابجایی خطوط گسل؟
در این رابطه، تریتا پارسی، معاون اجرایی موسسه کوئینسی نوشت: تهران در حال برداشتن گامی مهم برای تغییر وضعیت موجود و خطوط قرمزی است که حافظ آن هستند؛ اقدامی که با خواست پایان دادن به وضعیت نه جنگ، نه صبح، همسو است. وضعیت موجود پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا بدینگونه بود که ایالات متحده تا حدی نسبت به دور زدن محاصره توسط تهران — از طریق عملیات انتقال نفت کشتیبهکشتی (STS) — چشمپوشی میکرد.
پس از انتخابات میاندورهای، ترامپ با رد گزینههای نظامی، دستور تشدید «جنگ اقتصادی» (که توسط «بِسِنت» هدایت میشود) را صادر کرد؛ اقدامی که شامل سختگیری بیشتر بر استفاده تهران از روش انتقال کشتیبهکشتی برای صادرات نفت بود. این رویکرد همچنین با حملات بیشتر به سایتهای راداری و موشکی ایران همراه شد.
دیوارنگاره ضدآمریکایی در تهران، ۳ اوت ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری وانا
ایران در واکنش، پایگاههای ایالات متحده در کویت و بحرین را هدف قرار داد و همچنین کشتیهایی را که بدون مجوز ایران از تنگه هرمز عبور میکردند، بیش از پیش مورد حمله قرار داد. اکنون به نظر میرسد تهران گامی بزرگ برای تغییر وضعیت به نفع خود برمیدارد: تهران قصد دارد نفتکشها را (نه فقط از طریق روش انتقال کشتیبهکشتی) از تنگه هرمز عبور دهد تا محاصره ترامپ را به چالش بکشد؛ البته با این تهدید که اگر آمریکا مانع حرکت این کشتیها شود، ایران به تأسیسات نفتی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس حمله خواهد کرد.
به عبارت دیگر، تهران در حال جابهجایی «خطوط گسل» (نقاط حساس و تعیینکننده) است: محاصره به مثابه یک اقدام جنگی تلقی میشود و اگر اعمال گردد، منجر به جنگ خواهد شد — نه صرفاً حملات پراکنده. در واقع، تهران دست به چنین اقدامی میزند، تا حدودی به این دلیل که شاهد تهدیدهای توخالی متعدد ترامپ و تردید طولانیمدت او برای آغاز دور سوم جنگ بوده است. از این رو، تهران به این نتیجه رسیده که ترامپ خود میداند هیچ گزینه نظامی مناسبی در اختیار ندارد. به باور تهران، اگر گزینههای نظامی خوبی وجود داشت، ترامپ تاکنون از آنها استفاده کرده بود.
در نتیجه، محاسبات تهران بر این است که میتواند با تهدید به تشدید تنش — یعنی حمله به تأسیسات نفتی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در صورتی که ایران نتواند نفت خود را بفروشد — خطوط گسل را تغییر دهد. با این همه، مشخص نیست که آیا این قمار موفق خواهد بود یا خیر، اما به ارزیابی من، این اقدام احتمال گرایش ترامپ به سمت همان سناریویی را افزایش میدهد که پیشتر دربارهاش نوشتهام: سناریوی «پنیر سوئیسی» (Swiss Cheese). در این حالت، ترامپ اعلام پیروزی میکند و کنار میکشد؛ اما برای آنکه وضعیت جدید تا حدی باثبات بماند و ایران را از تشدید تنش باز دارد، ترامپ به تدریج اجرای محاصره و تحریمهای نفتی را متوقف میکند.
محتملترین سناریو
به نوشته پارسی، تنشها بهسرعت در حال افزایشاند و این خطر وجود دارد که ترامپ پس از پایان نشست با سران چین و روسیه، تسلیم فشار اسرائیل شود و جنگ با ایران را از سر بگیرد. البته ممکن است او در آخرین لحظه، همانطور که بارها در گذشته انجام داده، عقبنشینی کند. اما احتمال اینکه ترامپ عقبنشینی کند و از درگیری کنار بکشد، بیشتر از آن است که عقبنشینی کرده و به توافقی دست پیدا کند. کاهش خطر جنگ لزوماً به معنای افزایش احتمال دستیابی به توافق نیست. من قبلاً درباره این سناریو نوشتهام؛ گزینهای که آن را «راهحل پنیر سوئیسی» نامیدهام. در این سناریو، ترامپ از درگیری کنار میکشد و بهتدریج محاصره و تحریمهای نفتی را غیرفعال میکند.
اوایل همین ماه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با مجموعهای از گزینههای نظامی روبهرو شد، اما همه آنها را کنار گذاشت. او همچنین بسته پیشنهادی مذاکراتی را که روی میز قرار داشت، رد کرد. در عوض، تصمیم گرفت با تشدید محاصره اقتصادی، فشار بر ایران را بیشتر کند.
یک بیلبورد ضد ترامپ در تهران، ۱۹ اوت ۲۰۲۶/عکس از EPA
با این حال، شایعات مبنی بر اینکه او گزینه نظامی را کنار گذاشته یا به توافق تمایل پیدا کرده است، زودهنگام هستند. محتملترین نتیجه این است که ترامپ نه به درگیری پایان دهد و نه آن را حلوفصل کند؛ بلکه بهآرامی از آن فاصله بگیرد و همزمان بهتدریج از شدت محاصره ایران بکاهد.
فشارها بر ترامپ برای ازسرگیری جنگ، پس از انتخابات میاندورهای بهشدت افزایش یافته است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، میداند که چند عامل توانایی ترامپ برای ازسرگیری اقدام نظامی علیه ایران را محدود خواهند کرد. نخست اینکه ممکن است نتانیاهو فقط چند هفته دیگر در مقام نخستوزیر موقت اسرائیل باقی بماند. نخستوزیر بعدی اسرائیل احتمالاً نه همان وسواس نتانیاهو نسبت به ایران را خواهد داشت و نه مهارت او را در مانور دادن در ساختار سیاسی آمریکا. دوم اینکه طی دو ماه آینده، قدرت مانور ترامپ تحت تأثیر کنگرهای با اکثریت دموکرات قرار خواهد گرفت؛ کنگرهای که میتواند بودجه جنگ را قطع کند. سوم اینکه، هرچند پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، هفته گذشته از تلاش برای استیضاح جان سالم به در برد، آینده سیاسی او همچنان بهشدت متزلزل است.
کاهش احتمال جنگ، لزوماً به معنای توافق نیست. حتی اگر خطر جنگ کاهش یابد، این موضوع تضمین نمیکند که احتمال دستیابی به توافق بیشتر شود. موانع مهمی همچنان وجود دارند؛ از جمله: ذخایر اورانیوم غنیشده ایران؛ آینده برنامه غنیسازی اورانیوم ایران؛ برقراری آتشبس منطقهای؛ لغو تحریمها؛ و هزینه سیاسی توافق برای ترامپ. این موانع هم دستیابی به توافق و هم حفظ و اجرای آن را دشوار میکنند.
محتملترین سناریو ممکن است نه جنگ باشد و نه صلح؛ بلکه وضعیتی کاملاً متفاوت از مسیر میانه مبتنی بر محاصره اقتصادی باشد که ترامپ پیشتر انتخاب کرده بود. در این سناریو، جنگ اقتصادی و محاصره آمریکا در نهایت چیزی فراتر از چند عبارت روی کاغذ نخواهند بود.
ترامپ پیروزی اعلام خواهد کرد، هم جنگ و هم صلح را رد خواهد کرد، نیروهای نظامی آمریکا را خارج میکند، از میز مذاکره کنار میکشد و در عین حال اصرار خواهد داشت که محاصره و تحریمها همچنان برقرار هستند؛ اما در عمل اجازه میدهد بهتدریج اثرگذاری خود را از دست بدهند.
پنیر سوئیسی؛ محاصرهای با سوراخهای بیشتر و بیشتر
این وضعیت به کاهش تدریجی محاصره منجر خواهد شد و اجرای تحریمها نیز بیسروصدا رو به ضعف خواهد گذاشت. بهتدریج، کشورهای آسیایی و خاورمیانهای تجارت و سرمایهگذاری خود در ایران را افزایش خواهند داد؛ بهمراتب بیشتر از سطح کنونی.
دیوارنگاره ضدآمریکایی در تهران، اون ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری آناتولی
در نتیجه این تحول تدریجی، نوعی تعادل جدید و شکننده شکل خواهد گرفت: اجرای تحریمها بهاندازهای جدی باقی خواهد ماند که آمریکا بتواند ادعا کند نظام تحریمها همچنان برقرار است؛ اما در عین حال آنقدر سهلگیرانه خواهد بود که تهران را متقاعد کند وضعیت موجود در حال شکلگیری را برهم نزند.
این همان سناریوی «پنیر سوئیسی» است. این سناریو تنها گزینه خروج از درگیری است که میتواند کارآمد باشد. اگر ترامپ واقعاً محاصره و تحریمها را بهطور کامل حفظ کند، آمریکا و ایران در یک رویارویی بیپایان گرفتار خواهند شد؛ وضعیتی که دائماً در آستانه درگیری قرار دارد، درست مانند شرایط کنونی. این تعادل شکننده سرانجام به جنگی دیگر منجر خواهد شد و تمام هدف کنار کشیدن از درگیری را از بین خواهد برد.
توافق صلح بهتر است، اما ترامپ ممکن است آن را نخواهد برای روشن شدن موضوع باید گفت سناریوی پنیر سوئیسی در مقایسه با یک توافق صلح، گزینهای نامطلوبتر و پایینتر از حد ایدهآل است. یک توافق صلح که به ۴۷ سال خصومت پایان دهد، اهداف منع گسترش سلاحهای هستهای را حفظ کند، اقتصاد ایران را به روی شرکتهای آمریکایی بگشاید و منطقه را باثبات کند، بسیار بیشتر در خدمت منافع آمریکا خواهد بود.
اما گزینه کنار کشیدن از درگیری، از دیدگاه ترامپ یک مزیت دارد: او را از پذیرش توافقی که نشاندهنده شکست جنگش باشد، نجات میدهد؛ همانگونه که منتقدان یادداشت تفاهم اسلامآباد آن را نشانه شکست جنگ میدانند. ترامپ این گزینه را جذاب خواهد یافت، زیرا تمرکز او دیگر بر این نیست که چقدر میتواند به دست بیاورد؛ بلکه بر این است که از دادن چه چیزهایی میتواند اجتناب کند.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: اکوایران
گفتوگو