رقابت میلیارددلاری همسایگان ایران برای تغییر نقشه اینترنت جهان

به گزارش «نفت ما»، در روزهای اخیر، خبر احتمال هدف قرار گرفتن کابل‌های زیردریایی اینترنت و انتقال داده در خلیج فارس و تنگه هرمز از سوی ایران، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها داشته است. مقام‌های ایرانی هشدار داده‌اند که در صورت ازسرگیری حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، این کابل‌ها نیز ممکن است هدف قرار گیرند.

سردار یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران، در گفت‌وگو با شبکه العالم هشدار داده است که در صورت هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های ایران، کابل‌های اینترنت زیردریایی در تنگه‌ هرمز می‌توانند هدف حملات تلافی‌جویانه قرار بگیرند.

پیش از آن نیز محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرده بود که اگر جنگ شود، دیتاسنترها و مراکز هوش مصنوعی در تیررس ایران هستند.

بر اساس اطلاعات کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها، پنج بخش فعال از سامانه‌های کابل زیردریایی از تنگه هرمز عبور می‌کنند و سهم این تنگه از پهنای باند بین‌المللی جهان کمتر از یک درصد است. با وجود این سهم اندک، قطع کابل‌ها می‌تواند ارتباطات اینترنتی، خدمات ابری، مبادلات مالی و فعالیت شرکت‌های فناوری در کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله قطر، بحرین، کویت و امارات را با اختلال روبه‌رو کند.

اما مسئله مهمتر آن است که آیا ایران با تهدید به هدف قرار دادن کابل‌های اینترنت در تنگه هرمز، ناخواسته به توسعه کریدورهای دیجیتالی کمک می‌کند؟

فرار داده‌ها از تنگه هرمز عربستان سعودی یکی از کشورهایی است که سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای ایجاد مسیرهای تازه انتقال داده میان آسیا و اروپا آغاز کرده است. شرکت مخابراتی STC در ۷ فوریه ۲۰۲۶ پیش از آغاز جنگ، قراردادی به ارزش سه میلیارد ریال سعودی، معادل حدود ۸۰۰ میلیون دلار، برای اجرای پروژه SilkLink در سوریه امضا کرد. بر اساس این قرارداد، STC مالک ۷۵ درصد و صندوق حاکمیتی سوریه صاحب ۲۵ درصد سهام پروژه خواهند بود. احداث بیش از ۴۵۰۰ کیلومتر شبکه فیبر نوری، مراکز داده و ایستگاه‌های اتصال کابل‌های زیردریایی از بخش‌های اصلی این طرح است. مسیر پیش‌بینی‌شده از عربستان به اردن و سوریه می‌رسد و در ادامه به ساحل مدیترانه و شبکه‌های ارتباطی اروپا متصل می‌شود.

البته سرمایه‌گذاری عربستان به سوریه محدود نیست. این کشور با همکاری اوریدوی عمان، پروژه SONIC را برای ایجاد ارتباط زمینی با دریای عرب دنبال می‌کند و از طریق کریدور EMC نیز به دنبال اتصال به اروپا از مسیر شرق مدیترانه است. شرکت سعودی center3 هم کابل ۱۱۶۰ کیلومتری Saudi Vision Cable را در دریای سرخ راه‌اندازی کرده و در پروژه بین‌المللی ۲ Africa مشارکت دارد. عربستان با این طرح‌ها به دنبال افزایش درآمد ترانزیت داده و توسعه مسیرهایی است که بخشی از آنها بدون عبور از تنگه هرمز به شبکه‌های جهانی متصل می‌شوند.

لنگرگاه امارات بیرون از تنگه امارات نیز سرمایه‌گذاری در مسیرهای تازه اینترنت را گسترش داده است. در فوریه ۲۰۲۶، کنسرسیومی متشکل از شرکت‌های اماراتی و عراقی از برنامه سرمایه‌گذاری ۷۰۰ میلیون دلاری در پروژه WorldLink خبر داد.

بر اساس گزارش اولیه رویترز، قرار است این کریدور فجیره را با کابل زیردریایی به شبه‌جزیره فاو عراق متصل کند و از آنجا با عبور از خاک عراق به ترکیه و شبکه‌های اروپایی برسد. با این وجود، وب‌سایت پروژه WorldLink ابوظبی را به‌عنوان نقطه آغاز مسیر دریایی معرفی کرده است و هنوز درباره مسیر نهایی کابل اختلاف اطلاعات وجود دارد. اجرای این پروژه چهار تا پنج سال زمان خواهد برد و هدف اصلی آن ایجاد مسیری جایگزین برای ارتباطاتی است که اکنون از مصر و کانال سوئز عبور می‌کنند. البته کابل دریایی WorldLink برای رسیدن از فجیره به فاو ناچار به عبور از تنگه هرمز است.

امارات در کنار این طرح، پروژه SING را نیز برای اتصال کلبا به عمان، هند، مالزی و سنگاپور دنبال می‌کند. این مسیر از سواحل شرقی امارات آغاز می‌شود و برخلاف WorldLink، برای رسیدن به اقیانوس هند نیازی به عبور از هرمز ندارد. مرکز ارتباطی SmartHub در فجیره نیز از سال‌ها قبل در خارج از این تنگه فعالیت می‌کند. شرکت اتصالات در اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد قصد دارد ظرفیت ارتباطات بین‌المللی خود را از حدود ۲۰ ترابیت‌برثانیه به بیش از ۵۰۰ ترابیت‌برثانیه تا سال ۲۰۳۰ برساند. توسعه این زیرساخت‌ها علاوه بر افزایش ظرفیت انتقال داده، می‌تواند پشتوانه سرمایه‌گذاری‌های چندمیلیارددلاری امارات در مراکز داده و هوش مصنوعی باشد.

لوله فیبری دوحه تا مرز ترکیه قطر از طریق شرکت اوریدو، توسعه یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های ارتباطی خلیج فارس را دنبال می‌کند. پروژه Fibre in Gulf یا FIG با ظرفیت طراحی ۷۲۰ ترابیت‌برثانیه و ۲۴ زوج فیبر قرار است هفت کشور قطر، عمان، امارات، بحرین، عربستان، کویت و عراق را به یکدیگر متصل کند. قرارداد ساخت این کابل در ژانویه ۲۰۲۵ با شرکت Alcatel Submarine Networks امضا شد. این شبکه با هدف افزایش ظرفیت اینترنت بین‌المللی کشورهای منطقه و پاسخ به نیاز مراکز داده، شرکت‌های فناوری و ارائه‌دهندگان خدمات ابری طراحی شده است. با وجود ظرفیت بالای پیش‌بینی‌شده، FIG هنوز به بهره‌برداری کامل نرسیده و رقم ۷۲۰ ترابیت‌برثانیه ظرفیت طراحی آن است، نه میزان ترافیک فعلی.

اوریدو در ۷ اکتبر ۲۰۲۶ قرارداد دیگری با شرکت عراقی iQ Networks برای خرید چند زوج فیبر خام امضا کرد. این توافق در کنار قرارداد اتصال کابل FIG به عراق، قرار است امکان انتقال داده از خلیج فارس به ترکیه و اروپا را از طریق شبکه زمینی عراق فراهم کند. به این ترتیب، قطر می‌تواند برای بخشی از ارتباطات خود با اروپا از مسیری استفاده کند که از دریای سرخ نمی‌گذرد. با این وجود، بخش‌هایی از شبکه دریایی FIG همچنان به تنگه هرمز وابسته خواهد بود و اتصال زمینی عراق به معنای حذف کامل این وابستگی نیست.

بغداد روی خط۷۰۰میلیونی عراق نیز تلاش می‌کند از موقعیت جغرافیایی خود برای ورود به بازار ترانزیت بین‌المللی داده استفاده کند. مهم‌ترین برنامه این کشور پروژه WorldLink است که در فوریه ۲۰۲۶ با سرمایه‌گذاری پیشنهادی ۷۰۰ میلیون دلار از سوی شرکت‌های Tech ۹۶۴، DIL Technologies و Breeze Investments امارات معرفی شد. مسیر این کریدور از فجیره آغاز می‌شود و پس از عبور از تنگه هرمز به فاو در جنوب عراق می‌رسد. ادامه مسیر به‌صورت زمینی از خاک عراق عبور می‌کند و به ترکیه متصل می‌شود. مجریان پروژه اعلام کرده‌اند که اجرای آن به‌صورت مرحله‌ای و در یک دوره چهار تا پنج‌ساله انجام خواهد شد.

عراق در پروژه FIG قطر نیز حضور دارد. شرکت دولتی ارتباطات عراق برای فرود این کابل در خاک کشور توافق کرده و شرکت iQ Networks نیز در اکتبر ۲۰۲۶ قرارداد تامین فیبر خام برای اتصال به مسیر ترکیه و اروپا را امضا کرده است. اجرای این طرح‌ها می‌تواند منبع تازه‌ای برای درآمد ترانزیت و فروش خدمات ارتباطی عراق ایجاد کند. با وجود این، هنوز هیچ‌یک از این مسیرهای جدید به بهره‌برداری کامل نرسیده‌اند و اطلاعات دقیقی از ظرفیت فروخته‌شده یا درآمد پیش‌بینی‌شده آنها منتشر نشده است. مزیت اصلی عراق در این رقابت، فراهم‌کردن راه زمینی برای انتقال داده از خلیج فارس به اروپاست.

خروجی مسقط از تنگه هرمز عمان به دلیل دسترسی مستقیم به دریای عرب و اقیانوس هند، موقعیت متفاوتی در میان کشورهای منطقه دارد. بخش مهمی از کابل‌های بین‌المللی می‌توانند بدون ورود به تنگه هرمز به سواحل این کشور برسند. عمان در فوریه ۲۰۲۵ با همکاری شرکت مخابرات عربستان، پروژه SONIC را برای توسعه یک مسیر زمینی میان شبکه‌های دو کشور معرفی کرد. این مسیر در صورت تکمیل، امکان انتقال داده از اقیانوس هند به عربستان و سپس سایر شبکه‌های منطقه‌ای را فراهم می‌کند و می‌تواند بخشی از نیاز ارتباطی شبه‌جزیره عربستان را از مسیری خارج از هرمز تامین کند.

عمان همچنین یکی از نقاط اتصال کابل SING است که امارات را از طریق مسقط به هند، مالزی و سنگاپور متصل خواهد کرد. در کنار این طرح‌ها، شرکت عمان‌تل سابقه مشارکت در پروژه Europe– Persia Express Gateway یا EPEG را نیز دارد. این شبکه حدود ۱۰ هزار کیلومتری در سال ۲۰۱۳ برای اتصال اروپا به عمان از طریق ایران راه‌اندازی شد. عمان در پروژه FIG نیز حضور دارد، هرچند بخش‌هایی از این کابل در داخل خلیج فارس قرار می‌گیرد. توسعه این مسیرها می‌تواند موقعیت عمان را در بازار انتقال داده تقویت کند، اما درباره درآمد تجاری و ظرفیت عملیاتی بسیاری از پروژه‌های جدید هنوز اطلاعات کاملی منتشر نشده است.

شام در نقشه‌ی داده سوریه پس از سال‌ها جنگ و آسیب‌دیدن زیرساخت‌های ارتباطی، تلاش می‌کند دوباره به یکی از مسیرهای انتقال داده میان خلیج فارس و اروپا تبدیل شود. مهم‌ترین برنامه این کشور پروژه SilkLink است که قرارداد سه میلیارد ریالی آن در فوریه ۲۰۲۶ با شرکت STC عربستان امضا شد. این پروژه علاوه بر احداث بیش از ۴۵۰۰ کیلومتر شبکه اصلی فیبر نوری، ساخت مراکز داده و اتصال شبکه سوریه به کشورهای همسایه را نیز در بر می‌گیرد. یکی از مسیرهای اصلی آن از ساحل مدیترانه به جنوب سوریه و گذرگاه نصیب در مرز اردن می‌رسد و می‌تواند امکان اتصال زمینی عربستان به اروپا را فراهم کند.

سوریه در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ توافق دیگری برای ساخت کابل زیردریایی Ebla با مشارکت شرکت مخابرات سوریه، شرکت قبرسی Cyta و شرکت آمریکایی UNIFI Communications امضا کرد. این کابل قرار است طرطوس را به قبرس متصل کند و از آنجا به شبکه‌های اروپایی برسد. ظرفیت اولیه آن ۳۱ ترابیت‌برثانیه اعلام شده و امکان افزایش ظرفیت تا ۳۷۰ ترابیت‌برثانیه نیز پیش‌بینی شده است. بهره‌برداری از پروژه برای اوایل سال ۲۰۲۸ هدف‌گذاری شده است. اتصال شبکه زمینی SilkLink به کابل Ebla می‌تواند راه تازه‌ای برای انتقال داده از کشورهای عربی به مدیترانه ایجاد کند، هرچند اجرای کامل این مسیر همچنان به تکمیل زیرساخت‌ها و اتصال‌های مرزی بستگی دارد.

دالان۷الف تلاش برای کاهش وابستگی به گلوگاه‌های ارتباطی خاورمیانه تنها به کشورهای منطقه محدود نمی‌شود. کمیسیون اروپا در فوریه ۲۰۲۶ گزارشی درباره امنیت کابل‌های زیردریایی منتشر کرد که در آن ایجاد یک کریدور جایگزین میان اروپا و آسیا پیشنهاد شده است. مسیر موسوم به 7a از اروپا و مدیترانه آغاز می‌شود و با استفاده از اتصال‌های زمینی در اردن، عربستان و عمان یا امارات، به دریای عرب و سپس هند و جنوب شرق آسیا می‌رسد. در این سند، دور زدن دریای سرخ، باب‌المندب و تنگه هرمز به‌صراحت یکی از اهداف مسیر پیشنهادی عنوان شده است.

طول برآوردی بخش‌های کابلی این طرح حدود ۲۱ هزار و ۳۸۰ کیلومتر و هزینه تخمینی آن یک میلیارد و ۶۹ میلیون یورو اعلام شده است. اما این رقم برآورد کارشناسی است و هنوز قرارداد اجرای مسیر کامل منعقد نشده است. کمیسیون اروپا در مارس ۲۰۲۶ فراخوان دیگری به ارزش ۲۰۰ میلیون یورو برای توسعه و حفاظت از زیرساخت‌های ارتباطی منتشر کرد، اما این اعتبار به‌طور اختصاصی به کریدور 7a تعلق ندارد. بررسی این اسناد نشان می‌دهد کاهش وابستگی ارتباطات اروپا و آسیا به تنگه هرمز و دیگر آبراه‌های پرخطر، پیش از تهدید اخیر ایران نیز در دستور بررسی نهادهای اروپایی قرار داشته است.

فرجام EPEG در سایه رقبای تازه ایران نیز پیش از آغاز بسیاری از پروژه‌های جدید منطقه، در راه‌اندازی یک کریدور بین‌المللی انتقال داده مشارکت داشت. در سپتامبر ۲۰۱۳، پروژه Europe– Persia Express Gateway یا EPEG با همکاری شرکت ارتباطات زیرساخت ایران، روستله‌کام روسیه، ودافون و عمان‌تل به بهره‌برداری تجاری رسید. این شبکه حدود ۱۰ هزار کیلومتر طول داشت و فرانکفورت را از طریق شرق اروپا، روسیه، جمهوری آذربایجان و ایران به عمان متصل می‌کرد. ظرفیت اولیه آن ۵۴۰ گیگابیت‌برثانیه و ظرفیت توسعه هدف‌گذاری‌شده آن ۳.۲ ترابیت‌برثانیه بود. هدف این پروژه ایجاد مسیری جایگزین برای اتصال اروپا و خاورمیانه بدون عبور از مصر و دریای سرخ بود.

با‌گذشت بیش از ۱۳ سال از راه‌اندازی EPEG، اطلاعات روشنی درباره ظرفیت فعال کنونی، حجم ترافیک عبوری و درآمد ایران از این کریدور در دست نیست. در‌همین مدت، عربستان، امارات، قطر، عمان و عراق قراردادهای تازه‌ای برای توسعه ارتباطات بین‌المللی منعقد کرده‌اند. هنوز نمی‌توان با استناد به اطلاعات موجود گفت این پروژه‌ها چه میزان از بازار انتقال داده را از ایران گرفته‌اند، اما افزایش سرمایه‌گذاری در مسیرهای رقیب، برای کشوری که بیش از یک دهه پیش یکی از مسیرهای اتصال اروپا به خاورمیانه بود و حالا با شبکه‌ای از پروژه‌های جدید روبه‌روست که بخشی از آنها برای کاهش وابستگی به گلوگاه‌های ارتباطی منطقه، از جمله تنگه هرمز طراحی شده‌اند، اهمیت دارند.