داشتن خانه به چه قیمتی؟ | سهچهارم مردم جهان برای پرداخت هزینه مسکن از مخارج دیگر زندگی میزنند!
اقتصادنیوز: هزینه مسکن دیگر فقط به اجاره ماهانه یا اقساط وام ختم نمیشود. تازهترین پژوهش جهانی نشان میدهد سهچهارم مردم در ۲۲ کشور برای تأمین هزینه محل سکونت خود ناچار شدهاند از مخارج دیگری مانند خوراک، درمان و پسانداز کم کنند.
به گزارش اقتصادنیوز، خانه قرار است نقطه امن زندگی باشد؛ جایی برای استراحت، تشکیل خانواده، برنامهریزی برای آینده و فاصله گرفتن از فشارهای روزمره. اما وقتی هزینه داشتن همین نقطه امن بخش بزرگی از درآمد را میبلعد، خانه میتواند به یکی از مهمترین منابع اضطراب اقتصادی تبدیل شود.
اقتصادنیوز: زندگی در یک شهر بزرگ لزوماً به معنای برخورداری از فرصتهای بیشتر نیست؛ گاهی دسترسی به شغل و درآمد بهتر، با اجارههای سنگین، هزینه رفتوآمد، آلودگی و فشارهای اقلیمی همراه میشود. گزارش تازه OECD نشان میدهد شکاف میان شهرها و مناطق مختلف در حال عمیقتر شدن است.
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که یک خانوار چه میزان اجاره میپردازد یا برای خرید خانه به چه مقدار سرمایه نیاز دارد. پرسش مهمتر این است که برای حفظ محل سکونت خود از چه چیزهایی میگذرد؟ آیا هزینه مسکن باعث کاهش کیفیت تغذیه میشود؟ آیا افراد درمان خود را به تعویق میاندازند؟ آیا ازدواج و فرزندآوری به تصمیمهایی دور از دسترس تبدیل میشود؟
خانه به چه قیمتی؟
گزارش جهانی «خانه به چه قیمتی؟» که مؤسسه هبیتات برای بشریت در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرده، تلاش میکند به همین پرسشها پاسخ دهد. این پژوهش بهجای تمرکز صرف بر قیمت خانه و اجاره، هزینههایی را بررسی میکند که در صورتحساب مسکن دیده نمیشوند، اما در زندگی روزمره مردم حضور دارند.
این پژوهش بر پایه نظرسنجی از ۳۰ هزار و ۷۵۸ نفر در ۲۲ کشور، طی فاصله زمانی ۱۰ آوریل تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ انجام شده و یکی از محورهای اصلی آن بررسی هزینههای پنهان مسکن، از کاهش مخارج خوراک و درمان تا بهتعویق افتادن ازدواج، فرزندآوری و برنامههای آینده است.
سهچهارم مردم جهان برای پرداخت هزینه مسکن از مخارج دیگر میزنند
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش آن است که ۷۵ درصد پاسخدهندگان در ۲۲ کشور بررسیشده اعلام کردهاند طی یک سال گذشته برای تأمین هزینه مسکن، دستکم از یکی از مخارج دیگر خود کاستهاند.
این عقبنشینی فقط به حذف خریدهای غیرضروری محدود نیست. براساس نتایج نظرسنجی، ۳۳ درصد افراد هزینه کمتری برای غذا و خریدهای سوپرمارکتی کردهاند، ۳۲ درصد به پسانداز یا منابع اضطراری خود دست زدهاند، ۳۱ درصد به دنبال کار بیشتر رفتهاند و ۱۳ درصد نیز درمان پزشکی خود را به تعویق انداخته یا از آن صرفنظر کردهاند.
این ارقام نشان میدهد هزینه مسکن بهتدریج از یک ردیف مشخص در بودجه خانوار فراتر میرود و سایر بخشهای زندگی را تحت تأثیر قرار میدهد.
برای مثال، خانواری که بخش بزرگی از درآمد خود را صرف اجاره میکند، ممکن است برای جبران این فشار از خرید مواد غذایی باکیفیتتر صرفنظر کند، خرید پوشاک را به تعویق بیندازد یا پساندازی را که برای روز مبادا کنار گذاشته بود، خرج اجاره کند.
این تصویر برای اقتصاد ایران نیز ناآشنا نیست. طبق گزارش طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۴، سهم مسکن، سوخت و روشنایی از کل هزینه خانوارهای شهری به حدود ۴۱٫۷ درصد رسیده است. به این ترتیب، بخش بزرگی از بودجه خانوار شهری پیش از آنکه صرف سایر نیازها شود، به هزینههای مربوط به محل سکونت و انرژی اختصاص پیدا میکند.
همچنین براساس محاسبات منتشرشده از دادههای مرکز آمار، متوسط هزینه سالانه مسکن و خدمات وابسته برای خانوار تهرانی در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۲۷ میلیون تومان بوده است؛ رقمی معادل حدود ۲۷ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان در ماه.
این رقم شامل اجاره یا اجاره احتسابی واحدهای ملکی و هزینههای مرتبط با مسکن است و نباید آن را با اجاره نقدی پرداختی تمام مستأجران یکسان دانست. بااینحال، بزرگی این سهم نشان میدهد چرا هزینه مسکن میتواند قدرت خرید خانوار را در سایر بخشها محدود کند.
مسکن؛ یکی از بزرگترین منابع اضطراب مردم
پژوهش هبیتات نشان میدهد ۳۵ درصد مردم جهان، وضعیت مسکن خود را یکی از بزرگترین منابع استرس در زندگیشان میدانند. این سهم در میان گروههای کمدرآمد به ۵۶ درصد و در میان افرادی که در سکونتگاههای غیررسمی زندگی میکنند به ۶۷ درصد میرسد.
این یافته نشان میدهد فشار مسکن فقط به لحظه پرداخت اجاره محدود نیست. نگرانی از تمدید قرارداد، افزایش اجارهبها، احتمال تخلیه، ناتوانی در پرداخت هزینههای جاری و پیدا نکردن خانه مناسب میتواند به اضطرابی دائمی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، افراد ناچارند بهطور مداوم میان هزینههای مختلف زندگی اولویتبندی کنند. ممکن است یک ماه اجاره را بهموقع پرداخت کنند، اما قبض دیگری عقب بیفتد؛ یک ماه غذای بهتری بخورند و ماه بعد خریدهای خوراکی را محدود کنند.
در گزارش جهانی، یکی از پاسخدهندگان وضعیت را چنین توصیف کرده است: «همیشه نوعی فداکاری در میان است. بعضی ماهها باید میان هزینهها یکی را انتخاب کنید؛ یک قبض را پرداخت میکنید و از پرداخت دیگری میزنید. این ماه خوب غذا میخورید و ماه بعد مراقب هستید چه چیزی میخورید. واقعیت زندگی همین است.»
این تجربه را میتوان در زندگی مستأجران ایرانی نیز جستوجو کرد؛ افرادی که با هر بار تمدید قرارداد، ناچارند درباره محله، متراژ، کیفیت ساختمان و حتی فاصله خانه تا محل کار دوباره تصمیم بگیرند.
هزینه مسکن چگونه ازدواج و فرزندآوری را عقب میاندازد؟
یکی دیگر از بخشهای قابلتوجه پژوهش، تأثیر هزینه مسکن بر تصمیمهای مهم زندگی است. براساس نتایج این نظرسنجی، ۵۶ درصد افراد در جهان گفتهاند هزینه مسکن، فکر کردن به تشکیل خانواده را برایشان دشوار کرده است.
این مسئله در نسلهای جوانتر شدت بیشتری دارد. ۶۲ درصد نسل زد و هزارهایها اعلام کردهاند هزینه مسکن تشکیل خانواده را دشوارتر کرده است؛ درحالیکه این سهم در نسلهای مسنتر ۴۶ درصد بوده است.
صندوق بینالمللی پول با هشدار درباره هزینه سنگین یارانههای فراگیر، حمایت مستقیم و هدفمند از خانوارهای آسیبپذیر را راهکاری کمهزینهتر برای مقابله با تورم معرفی کرده است؛ رویکردی که میتواند مسیر سیاستهای حمایتی در ایران را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی تهیه یک محل سکونت مناسب به سرمایهای بزرگ یا درآمدی پایدار نیاز دارد، تصمیمهایی مانند ازدواج و فرزندآوری نیز به آن گره میخورند. افراد ممکن است ازدواج را تا زمان پیدا کردن خانه مناسب عقب بیندازند یا برای فرزندآوری منتظر شرایط مالی باثباتتری بمانند.
در ایران نیز هزینه مسکن یکی از موانع مهم استقلال اقتصادی جوانان است. برای بسیاری از زوجهای جوان، تشکیل زندگی مشترک به معنای تأمین همزمان هزینه رهن یا اجاره، خرید لوازم ضروری خانه و پرداخت مخارج جاری است.
به همین دلیل، حتی افرادی که از نظر شغلی و درآمدی امکان ازدواج دارند، ممکن است به دلیل نداشتن توان تأمین مسکن مستقل، تصمیم خود را به تعویق بیندازند.
مسئله فقط تأخیر در خرید خانه نیست؛ گاهی خودِ امکان داشتن یک زندگی مستقل به شرایطی تبدیل میشود که تحقق آن هر سال دشوارتر از قبل به نظر میرسد.
یکی از شرکتکنندگان ایرلندی در این پژوهش، فشار ناشی از هزینه مسکن را اینگونه توصیف کرده است: «مدام در وضعیت جنگ یا گریز هستیم. تمام نیازها و خواستههای دیگر زندگی را خاموش میکنیم.»
این عبارت بهخوبی نشان میدهد که مسکن چگونه میتواند از یک نیاز اولیه به عاملی برای محدود کردن سایر انتخابهای زندگی تبدیل شود.
خانهدار شدن برای ۲۳ درصد مردم جهان به رؤیایی دور تبدیل شده است
مالکیت خانه همچنان برای بسیاری از مردم به معنای امنیت بلندمدت، ثبات و امکان برنامهریزی برای آینده است. بااینحال، گزارش هبیتات نشان میدهد ۲۳ درصد افرادی که در حال حاضر صاحب خانه نیستند، انتظار ندارند در طول عمر خود بتوانند خانهدار شوند.
این رقم در برخی کشورها بسیار بالاتر است. برای نمونه، در کانادا ۵۶ درصد افراد غیرمالک چنین تصوری دارند.
البته مالکیت تنها راه رسیدن به امنیت سکونتی نیست. اجاره بلندمدت و باثبات، برخورداری از حقوق مشخص مستأجر و امکان تمدید قرارداد نیز میتواند احساس امنیت ایجاد کند.
بااینحال، زمانی که افراد حتی از ثبات محل سکونت خود مطمئن نیستند، برنامهریزی بلندمدت نیز دشوار میشود.
در ایران نیز فاصله میان درآمد و قیمت مسکن، خرید خانه را برای بخش بزرگی از حقوقبگیران به هدفی دور تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، مستأجران نهتنها برای خرید خانه با محدودیت مواجهاند، بلکه گاهی برای حفظ همان محل سکونت فعلی نیز باید بخش بزرگی از درآمد خود را اختصاص دهند.
هزینه خانه فقط زندگی والدین را محدود نمیکند؛ آینده کودکان هم تحت تأثیر است
در پژوهش جهانی، نزدیک به شش نفر از هر ۱۰ والد و سرپرست اعلام کردهاند که هزینه مسکن، فرصتهایی را که میتوانند برای فرزندان خود فراهم کنند محدود کرده است.
این نگرانی در میان مستأجران بیشتر است. ۶۸ درصد مستأجران گفتهاند هزینه مسکن بر فرصتهای فرزندانشان اثر منفی میگذارد؛ درحالیکه این سهم در میان مالکان خانه ۵۴ درصد است.
وقتی هزینه اجاره بخش بزرگی از درآمد خانواده را جذب میکند، منابع کمتری برای آموزش، کلاسهای مهارتی، ورزش، تفریح، سفر و سایر فرصتهای رشد کودکان باقی میماند.
در چنین شرایطی، خانواده ممکن است ناچار شود میان تمدید قرارداد مسکن و ثبتنام فرزند در کلاس آموزشی یا فعالیتهای فرهنگی یکی را در اولویت قرار دهد.
این همان هزینه پنهانی است که در محاسبه اجاره ماهانه دیده نمیشود؛ اما میتواند بر فرصتهای نسل بعد اثر بگذارد.
امنیت خانه هم بخشی از هزینهای است که مردم میپردازند
گزارش هبیتات تأکید میکند که هزینه مسکن فقط به استطاعت مالی محدود نیست؛ امنیت نیز بخشی از بهای واقعی محل سکونت است.
کیفیت ساختمان، موقعیت جغرافیایی، حریم خصوصی، امنیت محله، مقاومت بنا در برابر مخاطرات طبیعی و امکان دریافت کمک در شرایط اضطراری، همگی بر احساس امنیت ساکنان اثر دارند.
وقتی گزینههای امنتر از توان مالی افراد خارج باشد، آنها ممکن است ناچار شوند میان قیمت مناسب و کیفیت سکونت یکی را انتخاب کنند.
برای نمونه، فردی که توان پرداخت اجاره یک ساختمان مقاومتر را ندارد، ممکن است به ساختمانی قدیمیتر، کمامکاناتتر یا واقع در محلهای با دسترسی نامناسبتر نقل مکان کند.
در ایران نیز مسئله کیفیت و ایمنی مسکن در کنار قیمت آن اهمیت دارد. هزینه بالای خرید یا اجاره میتواند برخی خانوارها را به سمت واحدهایی سوق دهد که از نظر متراژ، کیفیت ساخت، امکانات یا دسترسی شهری با نیازهایشان فاصله دارد.
بنابراین، ارزانتر بودن یک خانه لزوماً به معنای ارزانتر بودن زندگی در آن نیست؛ زیرا هزینههای تعمیر، رفتوآمد، مصرف انرژی و مخاطرات احتمالی نیز باید در نظر گرفته شوند.
تغییرات اقلیمی؛ تهدید تازه برای امنیت سکونت
یکی دیگر از محورهای گزارش، تأثیر بحران اقلیمی بر امنیت مسکن است.حدود سه نفر از هر ۱۰ پاسخدهنده در جهان انتظار دارند شرایط آبوهوایی شدید در سه سال آینده، زندگی در محل سکونت فعلیشان را دشوارتر کند.
گرمای شدید، سرمای غیرمتعارف، سیلاب، بادهای شدید و بالا آمدن سطح آب میتوانند امنیت خانهها را تهدید کنند. در این شرایط، خانه امن فقط ساختمانی نیست که امروز سقفی بالای سر ساکنانش قرار داده باشد؛ بلکه باید توان مقابله با شوکهای اقلیمی آینده را نیز داشته باشد.
در گزارش هبیتات، ۱۶ درصد پاسخدهندگان گفتهاند به دلیل فشار هزینههای مسکن، تعمیرات یا بهسازیهایی را که میتوانست خانهشان را در برابر مخاطرات آبوهوایی مقاومتر کند، به تعویق انداخته یا کنار گذاشتهاند. این سهم در نپال به ۳۵ درصد میرسد.
این مسئله برای ایران نیز اهمیت دارد. در مناطق گرم و خشک، هزینه عایقکاری و سرمایش، در مناطق سردسیر هزینه گرمایش و در مناطق سیلخیز هزینه مقاومسازی و تعمیر ساختمان میتواند بخش دیگری از بودجه خانوار را مصرف کند.
اگر خانوار توان مالی کافی برای تعمیر سقف، عایقکاری، اصلاح سیستم دفع آب یا مقاومسازی ساختمان نداشته باشد، یک حادثه طبیعی میتواند خسارتی بهمراتب بزرگتر ایجاد کند.
۵۶ درصد مردم میگویند نظام مسکن کشورشان درست کار نمیکند
در بخش پایانی پژوهش، موضوع از تجربه فردی خانوارها به عملکرد نظام مسکن کشورها میرسد.براساس نتایج نظرسنجی، ۵۶ درصد پاسخدهندگان معتقدند نظام مسکن کشورشان دچار اختلال است یا بهدرستی کار نمیکند.
این یافته نشاندهنده فاصله میان نیاز مردم به مسکن مناسب و مسیرهایی است که برای دسترسی به آن در اختیار دارند.
پاسخدهندگان خواستار کاهش هزینه مسکن، دسترسی عادلانهتر به تسهیلات، امکان تعمیر و نگهداری خانهها، حمایت بیشتر از مستأجران و مداخله زودهنگام دولتها پیش از تبدیل مشکلات سکونتی به بحران شدهاند.
در ایران نیز مسئله مسکن تنها با افزایش تعداد واحدهای ساختهشده حل نمیشود. توان خرید، تناسب قیمت با درآمد، دسترسی به تسهیلات، امنیت قراردادهای اجاره و کیفیت ساختمانها، همگی بخشی از مسئلهاند.
اگر عرضه مسکن افزایش یابد اما خانوارها همچنان توان مالی لازم برای خرید یا اجاره آن را نداشته باشند، فاصله میان نیاز و دسترسی واقعی باقی خواهد ماند.
خانهای که برای حفظ آن باید از زندگی گذشت
گزارش جهانی هبیتات یک نکته مهم را برجسته میکند: هزینه واقعی مسکن فقط مبلغی نیست که هر ماه برای اجاره یا اقساط پرداخت میشود؛ بلکه مجموعهای از فرصتها و نیازهایی است که افراد برای حفظ سقف بالای سرشان از آنها صرفنظر میکنند.
کاهش هزینه خوراک، استفاده از پسانداز، کار بیشتر، بهتعویق انداختن درمان، تعویق ازدواج و فرزندآوری و محدود شدن فرصتهای آموزشی کودکان، بخشی از این صورتحساب پنهان است.
در ایران نیز وقتی حدود ۴۱٫۷ درصد هزینه خانوار شهری به مسکن، سوخت و روشنایی اختصاص پیدا میکند، طبیعی است که سایر بخشهای زندگی زیر فشار قرار بگیرند.
مسکن قرار است پایهای برای ساختن آینده باشد؛ اما وقتی حفظ آن به بهای حذف نیازهای دیگر تمام میشود، دیگر نمیتوان صرفاً با قیمت اجاره یا ارزش ملک درباره هزینه مسکن قضاوت کرد.
پرسش اصلی اینجاست که اگر یک خانوار برای داشتن خانه مجبور شود از غذای بهتر، درمان، آموزش فرزندان، پسانداز و حتی تشکیل خانواده بگذرد، آیا واقعاً توانسته هزینه مسکن را تأمین کند یا فقط هزینه آن را به بخشهای دیگر زندگی منتقل کرده است؟
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: اقتصادنیوز
گفتوگو