جی‌ئی‌سی‌اف، از ابتکار ایران تا اثرگذاری در حکمرانی جهانی انرژی

تحولات دهه‌های اخیر در عرصه‌ بازارهای انرژی جهان، پیدایش دورنمایی روشن‌تر برای گاز طبیعی به‌عنوان سوختی پاک‌تر و روند روبه‌رشد سهم این حامل انرژی در ترکیب انرژی جهان، وزارت نفت کشورمان را بر آن داشت تا بر اساس ایده رهبر شهید انقلاب اسلامی به‌منظور تشکیل نهادی متشکل از کشورهای عمده‌ تولید و صادرکننده‌ گاز طبیعی گام بردارد.

ایده اولیه تأسیس نهادی مشابه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در ژانویه ۲۰۰۷ (بهمن ۱۳۸۵) در دیدار رهبر شهید انقلاب اسلامی با ایگور ایوانف، دبیر شورای امنیت ملی روسیه، به‌صراحت مطرح شد که هدف آن «ایجاد هماهنگی و همکاری میان کشورهای صاحب منابع گاز برای تقویت نقش این حامل انرژی در بازارهای جهانی» بود. پیشنهاد این بود که ایران و روسیه، که حدود نیمی از ذخایر گاز جهان را در اختیار دارند، می‌توانند بنای نهادی برای همکاری‌های گازی را پایه‌گذاری کنند.

این طرح سپس در سفر مقام‌های روسی به قطر، به مقام‌های قطری منتقل و با استقبال امیر قطر روبه‌رو شد. از این نقطه به بعد، روند نهادینه‌سازی مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جی‌ئی‌سی‌اف) شتاب سیاسی گرفت و روسیه و قطر، به‌عنوان دو قدرت بزرگ صادرکننده گاز، با محوریت ایران، موتور محرکه تبدیل این مجمع از یک باشگاه گفت‌وگو به یک نهاد بین‌الدول شدند.

به عبارت دیگر، ابتکار تأسیس مجمع کشورهای صادرکننده گاز (Gas Exporting Countries Forum) مبتنی بر رهنمود خردمندانه رهبر شهید و پیگیری دیپلماتیک از سوی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان دومین کشور دارنده ذخایر گاز در جهان بود که با هدف ایجاد انسجام و ثبات در بازار گاز کلید خورد. در همین زمینه، وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران با برگزاری نخستین نشست کارشناسان ارشد کشورهای صادرکننده‌ گاز در تهران در ۱۳ و ۱۴ اسفند ۱۳۷۹ (۳ و ۴ مارس ۲۰۰۱)، ابتکار عمل را در تشکیل این نهاد به‌ دست گرفت.

سپس نخستین نشست وزرا در اردیبهشت ۱۳۸۰ (مه ۲۰۰۱) در تهران برگزار شد که در آن، وزرای نفت و انرژی ۱۰ کشور (الجزایر، برونئی، اندونزی، ایران، مالزی، عمان، قطر، روسیه، ترکمنستان و نروژ به‌عنوان ناظر) بر اهدافی مشخص توافق کردند: تقویت مفهوم منافع متقابل از طریق گفت‌وگو میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، فراهم‌کردن بستری برای پژوهش و تبادل تجارب و ترویج بازاری شفاف و باثبات. در این نشست، مقدمات ایجاد نهادی به نام «مـجمع کشـورهای صادرکننده‌ گاز» فراهم شد و بدین ترتیب پا به عرصه وجود گذاشت.

اعضای مجمع در این نشست توافق کردند که این نهاد در آن مقطع به‌صورت غیررسمی به فعالیت‌های خود در زمینه گاز طبیعی و گاز طبیعی مایع ادامه دهد. نخستین هدف مجمع کشورهای صادرکننده گاز ایجاد زمینه‌ای برای گفت‌وگو و تبادل اطلاعات فنی و اقتصادی میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم گاز بود.

برخلاف تصور برخی از ناظران، با توجه به منطقه‌ای‌بودن بازارهای گاز، هدف اصلی آن الگوبرداری صرف از اوپک نبود، بلکه این مجمع در پی سامان‌دهی بازار گاز طبیعی و گاز طبیعی مایع و بازارهای آن‌ها بود. گفتنی است که سازوکار جی‌ئی‌سی‌اف به‌ دلیل منطقه‌ای‌بودن بازار گاز، ساختار متفاوت زنجیره ارزش گاز، وابستگی شدید به خطوط لوله و قراردادهای بلندمدت گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی) و نبود سازوکار سهمیه‌بندی، به‌طور کامل با اوپک متفاوت بود.

مجمع جی‌ئی‌سی‌اف در سال‌های ابتدایی تأسیس، عامدانه به‌صورت غیررسمی و بدون اساسنامه فعالیت می‌کرد. این انتخاب آگاهانه بود: ایران و دیگر اعضا می‌دانستند که برچسب اوپک گازی می‌تواند حساسیت شدید کشورهای مصرف‌کننده، به‌ویژه اروپا و آمریکا را برانگیزد و مشروعیت سیاسی نهاد نوپا را خدشه‌دار کند. بنابراین، سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۷ را می‌توان دوران «آماده‌سازی مجمع» یا بلوغ تدریجی نامید که در آن اعضا بر تبادل تجربیات، بررسی ساختار بازارهای منطقه‌ای و جهانی گاز، فناوری‌های انتقال و مقایسه گاز با سوخت‌های رقیب تمرکز داشتند.

بااین‌حال، اعضای مجمع در دوره‌ای که به‌عنوان یک نهاد غیررسمی فعالیت می‌کرد، در نشست‌های کارشناسان و کارشناسان عالی‌رتبه خود، در چهارچوب اهداف مورد توافق مجمع تبادل‌نظر کردند. این اهداف عبارت‌اند از:

- طرح‌های توسعه گاز در جهان؛ - توازن بین عرضه و تقاضای گاز؛ - فناوری‌های اکتشاف، تولید و حمل و نقل گاز و هزینه‌های مربوطه؛ - ساختار بازارهای گاز (منطقه‌ای و جهانی)؛ - صادرات گاز از طریق خط لوله و به‌شکل گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی)؛ - مقوله‌های تجاری صادرات گاز؛ - رقابت گاز با سوخت‌های جایگزین؛ - اقتصاد گاز طبیعی فشرده (سی‌ان‌جی) و تبدیل گاز به مایع (جی‌تی‌ال)؛ - چهارچوب‌های قراردادی اجرای پروژه‌های گاز؛ - روش‌های بهبود و ارتقای سهم گاز در ترکیب انرژی مصرفی و همچنین مصارف دیگر گاز؛ - موافقت‌نامه‌های محیط‌ زیستی و تأثیر آن‌ها بر مصرف گاز؛ - دیگر مسائل مورد علاقه اعضای مجمع.

همه فعالیت‌های مجمع در سال‌های فعالیت غیررسمی آن به‌ویژه در نشست‌های مجمع با استناد به سند اولیه‌ای با عنوان «چهارچوب کلی» پیگیری می‌شد. این مجمع که در سال ۲۰۰۱ با برگزاری نخستین نشست وزاری کشورهای مهم صادرکننده گاز در تهران به‌صورت رسمی موجودیت یافت، تا سال ۲۰۰۸ فاقد اساسنامه، دبیرخانه دائمی و ساختار حقوقی الزام‌آور بود. اما، چند کشور مهم صاحب ذخایر گاز ازجمله جمهوری اسلامی ایران مصرانه در تلاش برای قوام‌بخشیدن و تقویت آن به‌عنوان یک نهاد غیررسمی در چهارچوب اهداف مورد توافق مجمع بودند.

نقطه عطف تأسیس رسمی آن، تصویب پیش‌نویس اساسنامه تهیه‌شده از سوی کارشناسان وزارت نفت ایران در هفتمین نشست وزارتی مجمع در مسکو (دسامبر ۲۰۰۸) و انتخاب دوحه به‌عنوان مقر دبیرخانه بود. این در حالی بود که سه کشور ایران، الجزایر و روسیه نیز برای میزبانی مقر دبیرخانه دائمی به‌شکل رسمی اعلام آمادگی کرده بودند، اما قطر با ارائه امتیازهای جذاب و تسهیلات میزبانی، با توافق اعضا برنده این رقابت شد.

اگرچه به‌زعم برخی از کارشناسان، قطر در آن زمان بزرگ‌ترین صادرکننده ال‌ان‌جی جهان بود و میزبانی دبیرخانه در دوحه، پیوند نمادین جی‌ئی‌سی‌اف با بازار ال‌ان‌جی را که در آن زمان به‌سرعت در حال جهانی‌شدن بود، تقویت می‌کرد.

طی سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۵، اجرای بیشتر فعالیت‌‎ها و پروژه‌های مجمع، جنبه‌ داوطلبانه داشت و به‌طور معمول کشور پیشنهاددهنده، خود تأمین‌کننده‌ هزینه‌های اجرایی آن بود. برای نمونه، ایران لزوم هماهنگ‌سازی چهارچوب‌های قراردادی گاز را در یکی از نشست‌های کارشناسان عالی‌رتبه مجمع مطرح و هزینه آن را تقبل کرد و سپس از یکی از مؤسسات معتبر بین‌المللی درخواست کرد که ضمن بررسی قراردادهای گاز، تا حد امکان چهارچوب قراردادی منسجم و مشخصی را تدوین و ارائه کند تا از سوی کشورهای صادرکننده گاز فعال در مجمع، استفاده شود.

بااین‌حال، برخی از پروژه‌ها ازجمله اجرای الگوی جامع گاز، از اساس، همکاری و مشارکت جمعی اعضا را در اجرا و تأمین هزینه‌ها طلب می‌کرد. از آنجا که مجمع نهادی غیررسمی بود و در آن مقطع زمانی فاقد سند تأسیس بود، پرداخت حق عضویت برای بسیاری از کشورها موانع قانونی و حقوقی داشت و قادر به مشارکت در تأمین هزینه‌ پروژه‌های مشترک نبودند. با توجه به این محدودیت‌ها، در ششمین نشست وزارتی که در دوحه از ۱۹ تا ۲۲ فروردین ۱۳۸۶ برگزار شد، گزارش وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران درباره فعالیت پنج‌ سال گذشته‌ مجمع و پیشنهاد تغییر ساختار و تبدیل‌شدن آن به‌عنوان یک نهاد، مطرح شد. در این نشست، هیئتی متشکل از نمایندگان کشورهای عضو با عنوان «هیئت عالی‌رتبه مجمع کشورهای صادرکننده‌ی گاز» مأموریت یافت تغییر ساختار مجمع را پیگیری و اساسنامه پیشنهادی را تهیه کند.

درنهایت، می‌توان گفت مجمع کشورهای صادرکننده گاز به‌ دنبال تحقق چند مورد مهم بوده و هست: تثبیت جایگاه گاز در سبد انرژی جهانی؛ کاهش ریسک بازار و حرکت به‌سمت قیمت‌ منصفانه‌تر؛ ایجاد صدای مشترک تولیدکنندگان و صادرکنندگان در برابر مصرف‌کنندگان و نهادهای بین‌المللی و ترویج و برجسته‌سازی نقش گاز طبیعی در دوران گذار.

نقش کشورهای مهم عضو

از دیدگاه کارشناسان بین‌المللی انرژی، نقش ایران، روسیه و قطر در مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جی‌ئی‌سی‌اف) به‌شدت نامتقارن است. از دیدگاه آن‌ها، ایران بنیان‌گذار و معمار، روسیه ستون فقرات عرضه و بازیگر قدرتمند، و قطر مرکز ثقل عملی و میزبان است. البته دیدگاه‌های دیگری هم درباره نقش این سه کشور در مجمع وجود دارد که می‌تواند قابل توجه باشد.

در نهمین نشست وزارتی مجمع در آذر ۱۳۸۸ در دوحه، کشورهای جمهوری اسلامی ایران، ترینیداد و توباگو، لیبی، مصر، نیجریه و روسیه، نامزدهای خود را برای تصدی سمت دبیرکلی مجمع معرفی کردند که درنهایت با توافق اعضا لئونید بوخانوسکی، نامزد روسیه به‌عنوان نخستین دبیرکل مجمع انتخاب شد.

در پانزدهمین نشست وزارتی مجمع که آبان ۱۳۹۲ در تهران به ریاست وزیر نفت وقت جمهوری اسلامی ایران برگزار شد، محمدحسین عادلی، نامزد کشورمان در رقابت فشرده‌ای با دیگر کاندیداها به‌عنوان دومین دبیرکل مجمع انتخاب شد. در هفدهمین نشست وزارتی در آبان‌ ۱۳۹۴ در تهران، دوره دوم دوساله دبیرکلی آقای عادلی از اول ژانویه ۲۰۱۶ به‌ اتفاق آرا تصویب شد.

در نوزدهمین نشست وزارتی مجمع که در ۱۲ مهر ۱۳۹۶ در روسیه برگزار شد، یوری سنتیورین از کشور روسیه در رقابت با دیگر کاندیداها به‌عنوان سومین دبیرکل مجمع (از ابتدای ژانویه سال ۲۰۱۸ و به‌مدت دو سال) انتخاب و برای دوره دوساله دیگری تمدید شد. در بیست‌وسومین نشست وزارتی مجمع که ۱۶ نوامبر ۲۰۲۱ به ریاست بولیوی و از طریق ویدئوکنفرانس برگزار شد، محمد حامل به‌عنوان چهارمین دبیرکل مجمع منصوب شد و از یکم ژانویه ۲۰۲۲ تا یکم ژانویه ۲۰۲۶ به‌مدت چهار سال عهده‌دار دبیرکلی مجمع بود.

در بیست‌وهفتمین نشست وزارتی مجمع کشورهای صادرکننده گاز که ۲۳ اکتبر ۲۰۲۵ در دوحه قطر برگزار شد، فیلیپ مشلبیلا (Philip Mshelbila) از نیجریه در رقابت با دیگر کاندیداها به‌عنوان پنجمین دبیرکل مجمع انتخاب شد (از یکم ژانویه ۲۰۲۶) و اکنون نیز به‌عنوان دبیرکل مجمع مشغول فعالیت است.

نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز متشکل از رؤسای جمهور و سران کشورها و دولت‌های کشورهای عضو است که فرصتی برای تعامل و تبادل‌نظر میان رهبران فراهم می‌کند. این نشست به کشورهای عضو امکان می‌دهد تا درباره تحولات، روندها و سیاست‌های اخیر در حوزه انرژی به‌طور کلی و گاز به‌طور خاص گفت‌وگو کنند و همچنین بر حمایت مستمر از اهداف این مجمع در بالاترین سطح تأکید کنند.

از ابتدای تأسیس مجمع تاکنون، هفت نشست در سطح سران و رؤسای دولت کشورهای عضو مجمع کشورهای صادرکننده گاز برگزار شده است:

ـ نخستین نشست سران: ۱۵ نوامبر ۲۰۱۱، دوحه، قطر

بیانیه نخستین نشست سران کشورهای عضو بر نیاز به قیمت‌گذاری منصفانه گاز و سازوکار تقسیم ریسک متوازن میان تولیدکننده و مصرف‌کننده تأکید کرد.

ـ دومین نشست سران: یکم ژوئیه ۲۰۱۳، مسکو، روسیه

مهم‌ترین بند مندرج در بیانیه دومین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، نخست تأکید بر نقش بنیادین قراردادهای بلندمدت عرضه گاز و دوم، حمایت از سازوکار قیمت‌گذاری گاز بر اساس شاخص نفت است.

ـ سومین نشست سران: ۲۳ نوامبر ۲۰۱۵، تهران، ایران

مهم‌ترین بند مندرج در بیانیه سومین نشست سران کشورهای عضو مجمع کشورهای صادرکننده گاز، تأکید مجدد بر حقوق حاکمیتی مطلق و دائمی کشورهای عضو نسبت به منابع گاز طبیعی خود بود.

ـ چهارمین نشست سران: ۲۴ نوامبر ۲۰۱۷، سانتا کروز، بولیوی

دو بند مهم بیانیه این نشست عبارت بودند از: نخست، تأکید بر لزوم افزایش همکاری کشورهای عضو و اتخاذ سیاست‌های هماهنگ برای افزایش درآمدهای ملی کشورهای عضو از محل صادرات گاز طبیعی و دوم، تأکید بر رد تحریم‌های یک‌جانبه و لزوم اقدام‌های هماهنگ کشورها در مقابله با اعمال تحریم‌های یک‌جانبه از سوی برخی کشورها علیه یک یا چند کشور عضو مجمع که امنیت عرضه گاز طبیعی را با خطر روبه‌رو می‌کند.

ـ پنجمین نشست سران: ۲۹ نوامبر ۲۰۱۹، مالابو، گینه استوایی

مهم‌ترین بند مندرج در بیانیه پنجمین نشست سران کشورهای عضو مجمع کشورهای صادرکننده گاز، نخست، ترویج گاز طبیعی به‌عنوان سوخت پاک و دوم، تأکید بر نقش گاز طبیعی به‌عنوان یک منبع انرژی سازگار با محیط‌ زیست، مقرون‌به‌صرفه و قابل اعتماد و مشارکت آن در دستیابی به اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (به‌ویژه هدف ۷) و مقابله با تغییرات اقلیمی.

- ششمین نشست سران: ۲۲ فوریه ۲۰۲۲، دوحه، قطر

مهم‌ترین بند مندرج در بیانیه ششمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، نخست، تعهد جمعی به ترویج گاز طبیعی به‌عنوان یک منبع انرژی فراوان، مقرون‌به‌صرفه، پاک و قابل اعتماد و به‌عنوان سوخت انتخابی برای پاسخ‌گویی به نیازهای روبه‌رشد انرژی جهان و دوم، مقابله با تغییرات اقلیمی و بهبود کیفیت هوا بود که در بیانیه دوحه (۲۰۲۲) به آن اشاره شده بود.

- هفتمین نشست سران: ۲ مارس ۲۰۲۴، الجزیره، الجزایر

مهم‌ترین بند مندرج در بیانیه هفتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، نخست، تأکید بر اهمیت قراردادهای گاز طبیعی میان‌مدت و بلندمدت، قیمت‌های گاز طبیعی منصفانه و پایدار و دوم، سرمایه‌گذاری مستمر در گاز طبیعی برای افزایش امنیت انرژی و حمایت از توسعه سیستم‌های انرژی مقاوم.

- هشتمین نشست سران: ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، مسکو، روسیه

این نشست هم‌زمان با بیست‌وپنجمین سالروز تأسیس مجمع کشورهای صادرکننده گاز برگزار می‌شود و کشورهای عضو امیدوارند از این فرصت برای تقویت جایگاه این مجمع به‌عنوان یک نهاد تأثیرگذار در حکمرانی انرژی جهانی استفاده کنند.

دیدگاه‌های ایران

ایران در نظر دارد چند موضوع را برای درج در بیانیه نشست سران پیشنهاد دهد: گسترش تجارت گاز با کشورهای عضو؛ ایجاد بازار گازی مشترک برای افزایش مبادلات میان کشورهای صادرکننده؛ حفاظت از زیرساخت‌های انرژی در شرایط جنگ و بحران؛ تقویت هماهنگی سیاست‌های صادرات گاز با هدف افزایش قدرت چانه‌زنی جمعی.

همچنین به‌ نظر می‌رسد که انتظارهای مشترک دیگر اعضا و محورهای اصلی به این شرح باشند: مقابله با تحریم‌های یک‌جانبه و دفاع از منافع مشروع، ترویج همکاری فناورانه و نوآوری، برجسته‌سازی نقش گاز طبیعی در دوران گذار و نقش آن در امنیت انرژی جهانی.

فلسفه تأسیس مجمع کشورهای صادرکننده گاز پاسخ به یک نیاز واقعی بود: تولیدکنندگان گاز در آستانه «قرن گاز» به نهادی نیاز داشتند که داده، تحلیل و صدای مشترک تولیدکننده را در بازاری فراهم کند که تا آن زمان بیشتر از منظر مصرف‌کننده تحلیل می‌شد.

روند تأسیس آن نیز نشانگر یک الگوی دیپلماسی تدریجی و محتاطانه است: از یک ابتکار ایرانی در اواخر دهه ۱۹۹۰، به یک باشگاه غیررسمی در ۲۰۰۱، و سپس به یک نهاد بین‌الدول با اساسنامه در ۲۰۰۸. آنچه جی‌ئی‌سی‌اف را از نهادها و سازمان‌های مشابه متمایز می‌کند نه ضعف اراده سیاسی، بلکه ماهیت ساختاری بازار گاز است. بنابراین، ارزیابی موفقیت جی‌ئی‌سی‌اف را باید مبتنی بر توانایی آن در تولید دانش، هماهنگی دیپلماتیک و ترویج و برجسته‌سازی نقش گاز در دوران گذار انجام داد، اما نه با ملاک کنترل قیمت، زیرا مأموریت اصلی مجمع، کنترل قیمت نیست.

درنهایت باید یادآور شد که حضور رئیس‌جمهوری کشورمان در هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جی‌ئی‌سی‌اف) فرصت مغتنمی برای صنعت گاز کشورمان است تا با استفاده از این مجمع بین‌المللی، ضمن خنثی‌کردن تلاش‌های برخی ابرقدرت‌ها برای به انزوا کشاندن سیاسی کشورمان، با صلابت کامل مواضع مسموع و متقنی را به گوش سران کشورهای عضو برسانیم.

احسان جنابی کارشناس حوزه انرژی