جنگ‌های بزرگ چگونه قیمت نفت را تغییر دادند؟

به گزارش «نفت ما»، بازار جهانی نفت در ماه‌های اخیر به کوچک‌ترین تحولات سیاسی و نظامی واکنش نشان داده است. گاهی انتشار یک خبر، توییت یا اظهارنظر سیاسی کافی بوده تا قیمت‌ها بالا بروند و گاهی با کاهش تنش‌ها، بازار آرام گرفته است.

از جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳ که با تحریم نفتی کشورهای عربی همراه شد و قیمت نفت را حدود چهار برابر کرد، تا جنگ خلیج فارس، حمله آمریکا به عراق و جنگ روسیه و اوکراین، بازار نفت بارها با جهش‌های قیمتی روبه‌رو شده است. اما سرنوشت قیمت‌ها در‌همه این جنگ‌ها یکسان نبوده، در برخی موارد نفت برای مدت طولانی گران مانده و در مواردی حتی پیش از پایان جنگ، قیمت‌ها کاهش یافته‌ است.

این گزارش، با مرور مهم‌ترین جنگ‌های نیم‌قرن گذشته، روند تغییرات قیمت نفت از آغاز درگیری‌ها تا فروکش کردن بحران‌ها بررسی شده است تا مشخص شود هر جنگ چه میزان بر قیمت نفت تاثیر گذاشته؟ این افزایش قیمت تا چه زمانی ادامه داشته؟ و بازار جهانی نفت پس از آن چه مسیری را طی کرده است؟

پاییز۱۹۷۳و شبیخون به شاهرگ انرژی غرب جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳ یکی از بزرگ‌ترین جهش‌های قیمت نفت در تاریخ را رقم زد. پیش از آغاز این بحران، هر بشکه نفت حدود ۲ دلار و ۹۰ سنت قیمت داشت، اما در ژانویه ۱۹۷۴ بهای آن به ۱۱ دلار و ۶۵ سنت رسید. در پی این اتفاق، قیمت نفت در حدود سه ماه بیش از ۳۰۲ درصد افزایش یافت و تقریباً چهار برابر شد.

عامل اصلی این جهش، تحریم نفتی کشورهای عربی علیه آمریکا و برخی حامیان اسرائیل و کاهش تولید نفت بود. نگرانی از کمبود عرضه، بازار جهانی را تحت فشار قرار داد و افزایش شدید قیمت انرژی، اقتصاد کشورهای صنعتی را با تورم و رکود مواجه کرد.

اما با وجود پایان جنگ در اکتبر ۱۹۷۳ و لغو تحریم نفتی در مارس ۱۹۷۴، قیمت نفت به سطح پیش از بحران بازنگشت. نفت در سال‌های بعد همچنان در سطوح بالا معامله شد و افزایش قیمت‌ها به تغییری ماندگار در ساختار بازار جهانی انرژی تبدیل شد.

ترکش‌های انقلاب و جنگ به قیمت نفت انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، دومین شوک بزرگ نفتی جهان را رقم زدند. با کاهش شدید تولید نفت ایران در جریان انقلاب، نگرانی از کمبود عرضه افزایش یافت. به گزارش فدرال رزرو آمریکا، تا ژانویه ۱۹۷۹ حدود چهار میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز از تولید نفت ایران کاسته شد که معادل حدود هفت درصد تولید جهانی نفت در آن زمان بود.

این تحولات به افزایش شدید قیمت نفت منجر شد و میانگین قیمت هر بشکه نفت وارداتی آمریکا که در سال ۱۹۷۸ حدود ۱۳ دلار و ۵۰ سنت بود، در آوریل ۱۹۸۱ به ۳۶ دلار و ۹۵ سنت رسید که افزایشی نزدیک به ۱۷۴ درصد را ثبت کرد.

اما بخش عمده جهش اولیه قیمت‌ها پیش از آغاز جنگ ایران و عراق در سپتامبر ۱۹۸۰ رخ داده بود. طبق گزارش خدمات پژوهشی کنگره آمریکا، قیمت نفت در اولین ماه جنگ تغییر چندانی نکرد و طی شش ماه پس از آغاز آن حدود ۱۱ درصد افزایش یافت.

با این وجود، روند افزایش قیمت نفت در سال‌های بعد معکوس شد. گرانی نفت باعث شد کشورهای صنعتی مصرف انرژی را کاهش دهند و به دنبال منابع جایگزین بروند. از طرفی، افزایش تولید نفت در کشورهای خارج از اوپک، عرضه جهانی را بیشتر کرد و به‌تدریج بازار با مازاد نفت روبه‌رو شد. در این وضعیت، عربستان سعودی که برای جلوگیری از کاهش قیمت‌ها تولید خود را محدود کرده بود، در سال ۱۹۸۵ سیاستش را تغییر داد و برای بازپس‌گیری سهم خود از بازار، تولید را افزایش داد. این تصمیم سرعت شیب کاهش قیمت نفت را تند کرد به‌طوری که بهای هر بشکه نفت وارداتی آمریکا از ۳۶ دلار و ۹۵ سنت در آوریل ۱۹۸۱ به حدود ۱۰ دلار در اوت ۱۹۸۶ رسید.

جنگ خلیج‌فارس حمله عراق به کویت در دوم اوت ۱۹۹۰، بار دیگر قیمت نفت را با جهش شدیدی روبه‌رو کرد. با توقف صادرات نفت عراق و کویت، حدود چهار میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت در روز از بازار جهانی خارج شد و نگرانی از کمبود عرضه، قیمت‌ها را افزایش داد. براساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، میانگین قیمت نقدی نفت که در ژوئیه ۱۹۹۰ حدود ۱۶ دلار در هر بشکه بود، در اکتبر به اوج بیش از ۳۸ دلار رسید و طی سه ماه بیش از ۱۳۷ درصد افزایش یافت.

اما افزایش تولید نفت از سوی عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان باعث شد بخش عمده کمبود عرضه جبران شود و قیمت‌ها از اواخر سال ۱۹۹۰ روند نزولی بگیرند. با آغاز حملات ائتلاف به رهبری آمریکا علیه عراق در ژانویه ۱۹۹۱، نگرانی بازار از گسترش آسیب به تاسیسات نفتی منطقه کاهش یافت و همین موضوع سقوط قیمت‌ها را سرعت بخشید، به‌طوری که در ۱۷ ژانویه، نفت تنها در یک روز حدود ۱۰ دلار ارزان شد.

کاهش قیمت‌ها در ماه‌های بعد نیز ادامه یافت و براساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، میانگین قیمت نفت در آوریل ۱۹۹۱ به ۱۷ دلار و ۸۰ سنت رسید و تقریباً به سطح پیش از بحران بازگشت. به این ترتیب، برخلاف بحران نفتی سال ۱۹۷۳ که افزایش قیمت‌ها برای سال‌ها ادامه داشت، جهش قیمت نفت در جنگ خلیج فارس چند ماه بیشتر دوام نیاورد و بخش عمده افزایش قیمت حتی پیش از پایان درگیری‌های نظامی از بین رفت.

حمله آمریکا به عراق حمله آمریکا به عراق در مارس ۲۰۰۳ برخلاف بسیاری از جنگ‌های پیشین، با کاهش شدید قیمت نفت همراه شد. در ماه‌های منتهی به جنگ، نگرانی از توقف صادرات نفت عراق و آسیب به تاسیسات نفتی این کشور، قیمت‌ها را افزایش داده بود، به‌طوری که براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، بهای هر بشکه نفت برنت در ۱۰ مارس به ۳۴ دلار و ۹۴ سنت رسید، اما با نزدیک شدن به آغاز عملیات نظامی و افزایش احتمال پایان سریع جنگ، روند قیمت‌ها تغییر کرد.

با آغاز حمله آمریکا در ۲۰ مارس، برخلاف نگرانی‌های اولیه، قیمت نفت به کاهش خود ادامه داد. انتظار معامله‌گران برای کوتاه بودن جنگ و محدود ماندن خسارت به زیرساخت‌های نفتی عراق، نگرانی از کمبود طولانی‌مدت عرضه را کاهش داد. از طرفی کشورهای عضو اوپک برای جبران توقف صادرات عراق، تولید نفت خود را افزایش دادند و مانع از کمبود شدید عرضه در بازار شدند. در نتیجه، قیمت نفت برنت که پیش از جنگ به حدود ۳۵ دلار رسیده بود، در ۲۹ آوریل به ۲۳ دلار و ۲۳ سنت کاهش یافت و در کمتر از دو ماه حدود ۳۳ درصد سقوط کرد.

اما کاهش قیمت‌ها در ماه‌های بعد متوقف شد و مشکلات بازگشت تولید نفت عراق، همراه با تحولات عرضه و تقاضای جهانی، به افزایش دوباره قیمت نفت منجر شد.

جنگ داخلی لیبی جنگ داخلی لیبی در سال ۲۰۱۱ تولید و صادرات نفت این کشور را به‌شدت کاهش داد و حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز از صادرات نفت لیبی متوقف شد. این کاهش در وضعیت بود که بازار جهانی نفت با محدودیت عرضه روبه‌رو بود و ظرفیت مازاد تولید کشورهای اوپک نیز برای جبران کمبود نفت چندان بالا نبود. براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، قیمت هر بشکه نفت برنت که در ۱۸ فوریه حدود ۱۰۲ دلار بود، در دوم مارس به نزدیک ۱۱۷ دلار رسید و طی کمتر از دو هفته حدود ۱۵ دلار افزایش یافت.

نگرانی از ادامه اختلال در صادرات نفت لیبی و دشواری جایگزینی نفت سبک و کم‌سولفور این کشور، فشار بر قیمت‌ها را بیشتر کرد. در نتیجه، بهای نفت برنت در دوم مه ۲۰۱۱ به ۱۲۶ دلار و ۶۴ سنت رسید که نسبت به ۱۸ فوریه حدود ۲۴ درصد افزایش نشان می‌داد. ولی در ماه‌های بعد و با افزایش عرضه سایر تولیدکنندگان و آغاز تدریجی بازگشت نفت لیبی به بازار، بخشی از این افزایش قیمت از بین رفت و میانگین ماهانه برنت در دسامبر به حدود ۱۰۸ دلار کاهش یافت.

با آنکه تب جنگ در اکتبر ۲۰۱۱ فروکش کرد اما قیمت نفت همچنان بالا باقی ماند. براساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میانگین قیمت برنت در سال ۲۰۱۱ به ۱۱۱ دلار و ۲۶ سنت رسید، در حالی که این رقم در سال ۲۰۱۰ حدود ۷۹ دلار و ۶۱ سنت بود. حتی در سال ۲۰۱۲ نیز میانگین قیمت برنت حدود ۱۱۱ دلار و ۶۳ سنت ثبت شد. البته تداوم قیمت‌های بالا تنها ناشی از جنگ لیبی نبود و رشد تقاضای کشورهای نوظهور و محدودیت عرضه جهانی نیز در آن نقش داشتند.

جنگ روسیه و اوکراین ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ و آغاز جنگ روسیه و اوکراین، بازار جهانی نفت را با یکی از شدیدترین افزایش قیمت‌های سال‌های اخیر روبه‌رو کرد. روسیه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان نفت جهان، سهم قابل‌توجهی در تامین انرژی اروپا داشت و با آغاز حملات نظامی و افزایش احتمال تحریم صادرات نفت این کشور، نگرانی از کمبود عرضه در بازار شدت گرفت. براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، قیمت هر بشکه نفت برنت که یک روز پیش از آغاز جنگ، ۹۹ دلار و ۲۹ سنت بود، در هشتم مارس به ۱۳۳ دلار و ۱۸ سنت رسید و تنها در دو هفته حدود ۳۴ درصد افزایش یافت.

با ادامه جنگ و اعمال تحریم‌های غرب علیه روسیه، قیمت نفت در نیمه نخست سال ۲۰۲۲ همچنان در سطوح بالا باقی ماند، اما از تابستان روند بازار تغییر کرد. نگرانی از رکود اقتصاد جهانی و کاهش تقاضای نفت، در کنار محدودیت‌های کرونایی چین، فشار بر قیمت‌ها را افزایش داد. از سوی دیگر، آزادسازی ذخایر راهبردی نفت آمریکا و سایر کشورهای مصرف‌کننده به افزایش عرضه کمک کرد و بخشی از نگرانی‌ها درباره کمبود نفت را کاهش داد.

در نتیجه، قیمت نفت برنت که در ماه مارس از ۱۳۳ دلار عبور کرده بود، در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۲ به ۸۲ دلار و ۸۲ سنت رسید و حدود ۳۸ درصد از اوج خود فاصله گرفت.

عمر کوتاه هیجان جنگ با بررسی جنگ‌ها در نیم قرن گذشته می‌توان به این پی برد که افزایش قیمت نفت همیشه با آغاز جنگ اتفاق نمی‌افتد همانطور که کاهش آن هم همیشه با پایان جنگ‌ها گره نخورده است. اولین بحران نفتی در سال ۱۹۷۳ با آنکه قیمت‌ها تا چهار برابر بالا رفت اما این بالا ماندن قیمت‌ها تا سالیان سال باقی ماند. در جنگ خلیج فارس و حمله آمریکا هم بخش قابل‌توجهی از افزایش قیمت‌ها در مدت کوتاهی از بین رفت. حتی در جنگ ایران و عراق و جنگ روسیه و اوکراین نیز قیمت نفت در حالی کاهش یافت که درگیری‌های نظامی همچنان ادامه داشت.

حالا هم با ادامه تنش‌ها در خاورمیانه و افزایش دوباره قیمت نفت، آنچه می‌تواند مسیر بازار را در ماه‌های آینده تعیین کند، مدت‌زمان اختلال در صادرات نفت، وضعیت تردد نفتکش‌ها و امکان جبران عرضه از دست رفته خواهد بود. تجربه بحران‌های گذشته نشان داده است که ادامه جنگ الزاماً به معنای تداوم گرانی نفت نیست، همان‌طور که پایان جنگ نیز همیشه به کاهش قیمت‌ها منجر نشده است.