تیتر یک | کدام صنایع در آینده انرژی ایران سهم بیشتری خواهند داشت؟
احتمال بازگشت درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل، در کنار سناریوی «جنگ منجمد» و پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن برای منطقه، از یکسو و نحوه اولویتبندی صنایع انرژیبر در شرایط ناترازی برق و گاز از سوی دیگر، دو محور اصلی این گزارشاند؛ موضوعاتی که پرسشهایی درباره آینده تنشها و معیار تخصیص محدود منابع انرژی مطرح میکنند.
اکوایران: در «تیتر یک» امروز، ابتدا به سراغ یکی از مهمترین نگرانیهای اقتصاد ایران میرویم: احتمال بازگشت درگیریها و تشدید تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل. با افزایش تحرکات نظامی در منطقه و تداوم اختلافها بر سر شرایط پایان جنگ، این پرسش مطرح است که آیا خاورمیانه در آستانه دور تازهای از درگیری قرار دارد یا وارد دورهای از «جنگ منجمد» شده است؛ وضعیتی میان جنگ و صلح که میتواند معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
در ادامه، در پرونده روز، به سراغ صنایع انرژیبر میرویم؛ صنایعی که سالها از انرژی ارزان بهعنوان یکی از مزیتهای اصلی فعالیت خود بهره بردهاند، اما حالا در شرایط ناترازی برق و گاز، سهم و بازدهی آنها محل بحث است. بررسی فولاد، پتروشیمی، آلومینیوم و سیمان نشان میدهد مصرف بیشتر انرژی الزاماً به معنای ارزشآفرینی بیشتر نیست. پرسش محوری این پرونده آن است که در شرایط محدودیت منابع، کدام صنایع باید در اولویت تخصیص انرژی قرار بگیرند و آیا بهرهوری انرژی میتواند به معیار تازهای برای سیاستگذاری صنعتی تبدیل شود؟
با تیتر یک امروز چهارشنبه 27 آبان همراه باشید.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد ریشه اصلی بحران برق را باید در «رکود عمیق سرمایهگذاری» و «اقتصاد معیوب نیروگاههای حرارتی» جستوجو کرد. از ابتدای دهه ۱۳۹۰، با متوقف شدن سرمایهگذاریهای کلان دولتی (افت بودجه از ۵۹۲ هزار میلیارد ریال به کمتر از ۱۸ هزار میلیارد ریال) و عدم تحقق الزامات خصوصیسازی، مسیر توسعه ظرفیتهای تولید برق مسدود شد.
تداوم سیاست زیانبار قیمتگذاری تکلیفی، انباشت بدهیهای سنگین ارزی (از جمله تسعیر ارز قراردادهای خرید تضمینی) و قطع تسهیلات صندوق توسعه ملی، عملاً انگیزه و توان مالی سرمایهگذاران جدید را از بین برده است. حتی راهکار جایگزین قانون مانعزدایی و ورود صنایع انرژیبر نیز به دلیل چالشهای تأمین سرمایه و عدمقطعیتها، تنها حدود ۳۱ درصد به اهداف خود رسیده است؛ وضعیتی که با جهش مصرف سوخت مایع و مازوتسوزی در نیروگاهها زنگ خطری جدی برای امنیت انرژی کشور بهشمار میرود.
برای عبور از این چرخه معیوب، اصلاح ساختار اقتصادی صنعت برق و بازگشت اعتماد به بخش خصوصی بیش از هر زمان دیگری حیاتی است.
سالها دسترسی به انرژی ارزان، یکی از مهمترین مزیتهای شکلگیری و توسعه صنایع بزرگ در ایران بوده است. فولاد، پتروشیمی، آلومینیوم و سیمان از جمله صنایعی هستند که با اتکا به منابع فراوان گاز طبیعی و برق توسعه پیدا کردهاند و به بخش مهمی از ساختار صنعتی و صادراتی کشور تبدیل شدهاند. اما حالا با تشدید ناترازی انرژی و محدودیت در تأمین برق و گاز، یک پرسش اساسی مطرح شده است: آیا همه این صنایع به یک اندازه برای اقتصاد ایران ارزشآفرینی میکنند؟
پاسخ به این پرسش را باید در نسبت میان انرژی مصرفشده و ارزش افزوده ایجادشده جستوجو کرد. بررسی چهار صنعت عمده انرژیبر کشور، یعنی فولاد، پتروشیمیهای گازپایه، آلومینیوم و سیمان، نشان میدهد که عملکرد اقتصادی آنها تفاوت قابلتوجهی دارد.
برای نمونه، در صنعت متانول، اگر هزینه فرصت صادراتی خوراک و سوخت مصرفشده در محاسبات لحاظ شود، ارزش افزوده تولید هر تن محصول به منفی ۸۹ دلار میرسد. در مقابل، این رقم برای اوره و شمش فولاد، با احتساب نرخهای صادراتی گاز طبیعی، به ترتیب حدود ۱۲۳ و ۱۲۱ دلار است.
تصویر بهرهوری انرژی نیز تفاوتها را آشکارتر میکند. بر اساس نتایج این بررسی، هر مترمکعب گاز طبیعی مصرفشده در تولید سیمان حدود ۱.۱ سنت و در صنعت متانول حدود منفی ۸.۸ سنت ارزش افزوده اقتصادی ایجاد میکند. این شاخص برای اوره حدود ۱۴.۵ سنت و برای شمش فولاد ۱۸ سنت است.
این ارقام نشان میدهند که مصرف بیشتر انرژی لزوماً به معنای خلق ارزش اقتصادی بیشتر نیست. بهویژه زمانی که انرژی با قیمت یارانهای در اختیار صنایع قرار میگیرد، ممکن است هزینه واقعی مصرف آن در محاسبات بنگاهها دیده نشود و در نتیجه، تصویری متفاوت از بازدهی اقتصادی شکل بگیرد.
در چنین شرایطی، سیاستگذاری صنعتی و انرژی نمیتواند صرفاً بر اساس ظرفیت تولید یا میزان اشتغال صنایع انجام شود. تخصیص گاز و برق، بهخصوص در فصل سرد سال، همچنین تصمیمگیری درباره ایجاد ظرفیتهای جدید و بازسازی صنایع آسیبدیده، نیازمند معیارهای دقیقتری است.
مسئله اصلی این است: در شرایط محدودیت منابع انرژی، کدام صنایع باید در اولویت قرار بگیرند و آیا وقت آن نرسیده که بهرهوری انرژی به یکی از معیارهای اصلی توسعه صنعتی ایران تبدیل شود؟
پیشنهاد طراحی خودروهای کوچکتر و راحتتر برای زنان، در نگاه اول شاید راهکاری برای افزایش ایمنی به نظر برسد؛ اما وقتی پای هزینه، ظرفیت تولید و وضعیت صنعت خودرو ایران به میان میآید، این پیشنهاد با چند پرسش جدی روبهرو میشود.
طراحی یک خودرو جدید، حتی اگر ابعاد کوچکتری داشته باشد، پروژهای ساده و کمهزینه نیست. تجربه صنعت خودرو نشان میدهد توسعه یک محصول جدید میتواند صدها میلیون دلار هزینه تحقیق و توسعه داشته باشد؛ آن هم در شرایطی که خودروسازان ایرانی با زیان انباشته، افت درآمد و مشکلات تولید دستوپنجه نرم میکنند.
سایپا، بهعنوان یکی از بازیگران اصلی صنعت خودرو، با زیان انباشته سنگین و افت درآمد عملیاتی مواجه است. پروژههای توسعه محصول نیز سالها زمان میبرند؛ آریا، با وجود استفاده از پلتفرم و قطعات مشترک، چند سال پس از آغاز پروژه به مرحله تولید رسیده است. در چنین شرایطی، تصور اینکه خودروسازان بتوانند با هزینهای قابلتوجه خودرو اختصاصی جدیدی برای زنان طراحی و عرضه کنند، چندان واقعبینانه نیست.
از سوی دیگر، بازار خودروهای کوچک همین حالا هم محصولاتی دارد که میتوانند پاسخگوی بخشی از این تقاضا باشند؛ اما قیمتها و محدودیت واردات، دسترسی به آنها را دشوار کرده است.
مسئله اصلی نه طراحی یک خودرو جدید، بلکه فراهم کردن امکان انتخاب، دسترسی، ایمنی و رفع موانع قانونی برای زنانی است که همین حالا موتورسواری میکنند.
ویلیام فیلیپس، اقتصاددان نیوزیلندی، از جمله چهرههایی است که نامش با یکی از مهمترین بحثهای اقتصاد کلان گره خورده است؛ رابطه میان تورم و بیکاری. اما مسیر رسیدن او به این شهرت، از دنیای اقتصاد آغاز نشد.
فیلیپس در ابتدا به مهندسی برق علاقه داشت و همین نگاه فنی، بعدها در مطالعات اقتصادی او نقش مهمی ایفا کرد. او پس از جنگ جهانی دوم وارد مدرسه اقتصاد لندن شد و با استفاده از دانش مهندسی خود، در سال ۱۹۴۹ دستگاه MONIAC را ساخت؛ یک رایانه هیدرولیکی که با جریان آب، سازوکار اقتصاد بریتانیا و ارتباط میان متغیرهایی مانند درآمد، مصرف، مالیات و پسانداز را شبیهسازی میکرد.
اما شهرت اصلی او به پژوهش درباره بازار کار بازمیگردد. فیلیپس با بررسی دادههای بریتانیا دریافت که میان نرخ بیکاری و سرعت افزایش دستمزدها رابطهای معکوس وجود دارد؛ در دورههایی که بیکاری پایینتر است، دستمزدها سریعتر رشد میکنند و با افزایش بیکاری، فشار افزایشی بر دستمزدها کاهش مییابد.
او در سال ۱۹۵۸ این یافته را منتشر کرد؛ پژوهشی که بعدها به شکلگیری منحنی فیلیپس انجامید و بحث درباره رابطه تورم و بیکاری، انتخابهای سیاستگذاران و محدودیتهای سیاست پولی را وارد مرحله تازهای کرد.
میراث فیلیپس تنها یک منحنی در کتابهای اقتصاد نیست؛ بلکه پرسشی است که هنوز سیاستگذاران با آن روبهرو هستند: برای مهار تورم، اقتصاد تا چه اندازه باید هزینه بیکاری را بپردازد؟
تحولات روزهای اخیر در منطقه، بار دیگر احتمال تشدید تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل را به یکی از مهمترین پرسشهای سیاسی و امنیتی تبدیل کرده است. افزایش حملات متقابل، هدف قرار گرفتن برخی مواضع در ایران، کویت و بحرین و ورود ناو هواپیمابر تئودور روزولت به منطقه، همگی از بالا رفتن سطح تنشها حکایت دارند. در حال حاضر آمریکا سه ناوگروه هواپیمابر در منطقه دارد؛ حضوری که از زمان جنگ عراق سابقه نداشته است.
با این حال، نشانههای روشنی از تصمیم قطعی برای آغاز یک جنگ تمامعیار دیده نمیشود. به نظر میرسد منطقه در وضعیتی قرار گرفته که در ادبیات روابط بینالملل از آن با عنوان «جنگ منجمد» یاد میشود؛ شرایطی میان جنگ و صلح که در آن، درگیری نظامی متوقف شده، اما اختلافات اصلی همچنان پابرجاست.
با این حال، تداوم این وضعیت با موانع جدی روبهروست. ایران صراحتاً اعلام کرده که شرایط نه جنگ و نه صلح را نمیپذیرد. از سوی دیگر، اختلاف بر سر شروط پایان جنگ، اهمیت راهبردی تنگه هرمز، فشارهای اقتصادی و نقشآفرینی اسرائیل، امکان تداوم وضع موجود را دشوارتر کرده است.
در چنین شرایطی سه سناریو بیش از سایر گزینهها مطرح میشود: ازسرگیری حملات مستقیم آمریکا، آغاز عملیاتهای محدود و غیرمستقیم از سوی اسرائیل یا ادامه فشارهای نظامی و اقتصادی بدون ورود به جنگی تمامعیار.
اما پرسش اصلی این است: آیا منطقه در آستانه دور تازهای از جنگ قرار دارد یا هنوز فرصتی برای تغییر مسیر تحولات وجود دارد؟
خبر اصلی درباره تنشهای منطقهای و اولویتبندی صنایع انرژیبر در ایران توسط خبر اول کاملاً تأیید شده است، در حالی که خبر دوم فقط جنبه نظامی تنشها را پوشش میدهد.
همین رویداد در منابع دیگر:
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: اکوایران
گفتوگو