تدوین نقشه ملی کالاهای حیاتی ضروری است

کارشناس حملونقل و لجستیک گفت: بسته شدن تنگه هرمز علاوه تاثیرگذاری در قیمت نفت جهانی زمینه ساز افزایش قیمت جهانی کودهای شیمیایی و گوگرد شده است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبهکباری - علی علیپور، کارشناس زنجیره تأمین امینت غذایی در رادیو اقتصاد، با اشاره به بسته شدن تنگه هرمز در نهم اسفند ۱۴۰۴، اظهار کرد: در روزهای نخست بحران، عمده توجه رسانهها به افزایش قیمت نفت و رسیدن بهای نفت برنت به حدود ۱۲۰ دلار معطوف شد، اما در پس این تحولات، دو بخش مهم دیگر از زنجیره تأمین جهانی نیز تحت تأثیر قرار گرفتند که یکی بازار کودهای شیمیایی و دیگری بازار گوگرد بود.
وی افزود: کودهای نیتروژنی از گاز طبیعی تولید میشوند و به همین دلیل زنجیره تأمین انرژی و امنیت غذایی ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند. برآوردها نشان میدهد حدود یکسوم تجارت دریایی کود جهان از تنگه هرمز عبور میکند و سهم کشورهای حاشیه خلیج فارس از صادرات جهانی اوره نیز حدود ۴۰ درصد است.
علیپور با اشاره به اهمیت گوگرد در صنایع کشاورزی گفت: گوگرد از جمله مواد اولیهای است که با وجود حجم نسبتاً کم، نقش مهمی در زنجیره تولید کودهای فسفاته دارد. حدود نیمی از تجارت دریایی گوگرد جهان نیز از منطقه خلیج فارس عبور میکند. به همین دلیل، برخلاف نفت که در برخی موارد امکان انتقال آن از طریق خطوط لوله و مسیرهای جایگزین وجود دارد، جابهجایی آمونیاک و گوگرد با محدودیتهای بیشتری روبهرو است.
وی با بیان اینکه قیمت جهانی اوره تا ماه آوریل تقریباً دو برابر شد و پس از آن کاهش یافت، تصریح کرد: کاهش قیمت را نباید لزوماً نشانه پایان بحران دانست؛ زیرا بخشی از این افت ناشی از کاهش خرید کود توسط کشاورزان بوده است. کود معمولاً پیش از فصل کشت خریداری و مصرف میشود و آثار کمبود آن ممکن است با تأخیر و در زمان برداشت محصولات کشاورزی نمایان شود.
این کارشناس حملونقل ادامه داد: بحران کود برخلاف بحران نفت، لزوماً آثار خود را بلافاصله نشان نمیدهد، بلکه ممکن است یک فصل زراعی بعد، در قالب کاهش تولید و افزایش قیمت گندم، برنج و روغن آشکار شود. از این رو، اختلال در زنجیره تأمین کود میتواند پیامدهایی طولانیمدتتر از نوسانات کوتاهمدت بازار انرژی داشته باشد
ایران در دو سوی زنجیره تأمین قرار دارد
علیپور با اشاره به موقعیت ایران در زنجیره تأمین منطقهای و جهانی اظهار کرد: ایران از یک سو در شمار صادرکنندگان بزرگ اوره قرار دارد و از سوی دیگر برای تأمین بخشی از نهادههای دامی و کشاورزی به واردات وابسته است. به این ترتیب، تنگه هرمز هم مسیر صادرات محصولات پتروشیمی و هم یکی از مسیرهای اصلی ورود کالاهای مورد نیاز کشور محسوب میشود.
وی افزود: بر اساس برخی گزارشهای بینالمللی، تورم مواد غذایی در ایران طی یک سال حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد هرگونه اختلال بیشتر در مسیرهای واردات نهادههای کشاورزی میتواند فشار مضاعفی بر بازار مواد غذایی وارد کند.
این کارشناس زنجیره تأمین با بیان اینکه حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد کالاهای فله کشاورزی کشور از طریق تعدادی از بنادر خلیج فارس وارد میشود، گفت: تمرکز بخش عمده واردات در چند بندر محدود، آسیبپذیری زنجیره تأمین کشور را افزایش داده است. در واقع، بخش مهمی از واردات کشاورزی ایران به مسیری وابسته است که در شرایط بحران میتواند با محدودیت مواجه شود.
وی با اشاره به وابستگی کشور به واردات برخی محصولات اساسی اظهار کرد: حدود ۳۰ درصد گندم مورد نیاز کشور وارداتی است، اما تقریباً تمام ذرت مصرفی از خارج تأمین میشود. اهمیت این موضوع در آن است که گندم مستقیماً در سبد غذایی خانوار قرار دارد، در حالی که ذرت عمدتاً به مصرف خوراک دام و طیور میرسد.
علیپور تأکید کرد: بنابراین، کمبود یا افزایش قیمت ذرت در بازار نهادهها میتواند با فاصله زمانی به افزایش هزینه تولید مرغ، تخممرغ و محصولات لبنی منجر شود. به عبارت دیگر، اختلال در واردات یک نهاده ممکن است در نهایت خود را در قیمت کالاهای مصرفی خانوار نشان دهد.
این کارشناس لجستیک با اشاره به تلاش برای انتقال بخشی از واردات به بنادر جایگزین گفت: هرچند بخشی از محمولهها به سمت چابهار و بنادر شمالی کشور هدایت شدهاند، اما این مسیرها ظرفیت نامحدودی ندارند. برای نمونه، بندر انزلی تقریباً با تمام ظرفیت خود فعالیت میکند و نمیتواند بهتنهایی جایگزین مسیرهای اصلی واردات شود.
وی یکی دیگر از موانع تجارت در شرایط بحران را محدودیتهای بیمهای دانست و افزود: گاهی مانع اصلی ورود کالا نه تحریم است و نه بسته شدن مسیر دریایی، بلکه مسئله بیمه کشتیهاست. زمانی که شرکتهای بیمه پوشش ریسک جنگ را متوقف میکنند، حتی کشتیهایی که حامل کالاهای مجاز هستند نیز ممکن است امکان حرکت نداشته باشند
ضعف مدیریت زنجیره تأمین در بنگاههای اقتصادی
علیپور با انتقاد از نگاه محدود برخی بنگاههای اقتصادی به مفهوم زنجیره تأمین گفت: در بسیاری از شرکتها، زنجیره تأمین صرفاً به معنای خرید تلقی میشود و معیار اصلی خرید نیز انتخاب ارزانترین فروشنده است. در چنین شرایطی، بنگاه اقتصادی ممکن است تنها به یک تأمینکننده و یک مسیر حملونقل وابسته باشد و هیچ برنامه مشخصی برای جایگزینی آنها نداشته باشد.
وی ادامه داد: در بسیاری از بنگاهها، نگهداری موجودی احتیاطی بهعنوان هزینه اضافی در نظر گرفته میشود، نه ابزاری برای بیمه کردن خط تولید. در حالی که هزینه توقف کارخانه و اختلال در تولید، معمولاً بسیار بیشتر از هزینه نگهداری بخشی از مواد اولیه است؛ اما چون این خطر در محاسبات روزمره و دفاتر مالی بهصورت مستقیم ثبت نمیشود، مدیران اقتصادی گاهی آن را نادیده میگیرند.
این کارشناس امنیت غذایی تأکید کرد: مشکل تنها به سطح بنگاهها محدود نیست و در سطح کلان نیز متولی مشخصی که مسئولیت کل زنجیره تأمین را از مبدأ تا مقصد بر عهده داشته باشد، وجود ندارد. در نتیجه، ممکن است هر بخش وظیفه خود را انجام دهد، اما در زمان بروز بحران، هماهنگی لازم برای مدیریت کل زنجیره شکل نگیرد.
تنوعبخشی به تأمینکنندگان
علیپور با اشاره به تجربه شرکتهای بزرگ جهان در مواجهه با بحرانهای زنجیره تأمین گفت: پس از زلزله سال ۲۰۱۱ ژاپن، شرکت تویوتا حدود سه هفته زمان نیاز داشت تا مشخص کند کدام بخش از زنجیره تأمین آن آسیب دیده است. این تجربه باعث شد این شرکت علاوه بر تأمینکنندگان مستقیم، تأمینکنندگانِ تأمینکنندگان خود را نیز شناسایی و نقشهای از وابستگیهای زنجیره تأمین تهیه کند.
وی افزود: پس از این تجربه، تویوتا از تأمینکنندگان خود خواست برای برخی اقلام، ذخایر چندماهه در اختیار داشته باشند تا در صورت بروز بحران، روند تولید متوقف نشود.
این کارشناس حمل ونقل همچنین به تصمیم چین برای ممنوعیت صادرات بسیاری از کودها در شرایط بحران اشاره کرد و گفت: این اقدام یادآور این واقعیت است که در زمان بروز بحران، حتی کشورهایی که در شرایط عادی میتوانند بهعنوان تأمینکننده جایگزین عمل کنند، ممکن است صادرات خود را محدود کنند. بنابراین، اتکا به منابع جایگزین بدون در نظر گرفتن رفتار احتمالی آنها در شرایط بحرانی، نمیتواند راهکار مطمئنی باشد.
علیپور با اشاره به اقداماتی که صاحبان کسبوکارها میتوانند برای کاهش آسیبپذیری زنجیره تأمین انجام دهند، اظهار کرد: نخستین گام این است که هر بنگاه مشخص کند مهمترین مواد اولیه خود را از چند تأمینکننده و از چه مسیرهایی دریافت میکند و در صورت قطع همزمان این مسیرها، موجودی انبار تا چند روز امکان ادامه تولید را فراهم میکند.
وی افزود: شناخت تأمینکنندگانِ تأمینکنندگان، شناسایی اقلامی که نبود آنها میتواند خط تولید را متوقف کند و یافتن منابع تأمین دوم از مسیرهای جغرافیایی متفاوت، از جمله اقدامات ضروری برای مدیریت ریسک است.
این فعال کسبوکار ادامه داد: مدیران باید هزینه نگهداری سه ماه موجودی مواد اولیه را با هزینه احتمالی سه ماه توقف تولید مقایسه کنند. چنین مقایسهای معمولاً نشان میدهد که سرمایهگذاری در ذخایر احتیاطی، در بسیاری از موارد هزینهای قابل توجیه برای جلوگیری از زیانهای بزرگتر است.
این کارشناس زنجیره تأمین درباره وظایف دولت در مدیریت بحران نیز گفت: نخستین اقدام باید تهیه فهرستی زنده و بهروز از کالاهای حیاتی کشور شامل گندم، ذرت، گوگرد و نهادههای دارویی باشد. در این فهرست باید منشأ تأمین، مسیرهای انتقال و میزان موجودی و روزهای پوشش هر کالا مشخص شود.
وی با تأکید بر ضرورت تنوعبخشی به ذخایر راهبردی افزود: ذخایر کشور باید بهگونهای توزیع شوند که در صورت اختلال در یک بندر یا مسیر حملونقل، امکان دسترسی به کالاهای ضروری همچنان وجود داشته باشد. همچنین مسیرهای جایگزین واردات باید پیش از وقوع بحران ایجاد و ظرفیت آنها تقویت شود؛ چراکه ایجاد مسیر جایگزین در زمان بحران، بدون زیرساخت و ظرفیت قبلی، امکانپذیر نخواهد بود.
علیپور ادامه داد: دولت باید برای صادرات کود نیز قواعدی از پیش اعلامشده و قابل پیشبینی تدوین کند تا در شرایط بحران، نه صادرات بهصورت ناگهانی متوقف شود و نه بدون توجه به نیاز داخلی ادامه پیدا کند. علاوه بر این، لازم است نهادی مشخص مسئولیت هماهنگی و پاسخگویی درباره کل زنجیره تأمین را بر عهده بگیرد و سناریوهای مختلف بحران نیز بهصورت سالانه مورد تمرین و ارزیابی قرار گیرند.
وی با اشاره به بررسی تجربه تاریخی آلمان در جنگ جهانی اول و تأثیر محاصره دریایی این کشور بر تأمین مواد اولیه، به تشریح پیامدهای اختلال در زنجیره تأمین جهانی پرداخت و تأکید کرد: بحران تنگه هرمز را نباید صرفاً از دریچه بازار نفت و انرژی بررسی کرد؛ چراکه این بحران میتواند زنجیره تأمین کود، نهادههای کشاورزی و در نهایت امنیت غذایی کشورها را با چالش مواجه کند.
وی با اشاره به تجربه آلمان در سال ۱۹۱۴ و آغاز جنگ جهانی اول، توضیح داد: آلمان در شرایطی وارد جنگ شد که بخش مهمی از نیترات مورد نیاز خود را از معادن شیلی تأمین میکرد؛ مادهای که هم در تولید کود کشاورزی کاربرد داشت و هم یکی از مواد اولیه تولید مواد منفجره بود. با محاصره دریایی آلمان از سوی بریتانیا، این کشور ناگهان با دو تهدید جدی، یعنی کمبود مواد اولیه تولید مهمات و خطر اختلال در تأمین مواد مورد نیاز کشاورزی، روبهرو شد.
علیپور ادامه داد: در آن مقطع، فناوری تبدیل نیتروژن موجود در هوا به آمونیاک که با تلاش فریتس هابر توسعه یافته و بهوسیله کارل بوش در مقیاس صنعتی به کار گرفته شده بود، به آلمان امکان داد بخشی از نیاز خود را بدون وابستگی به مسیرهای دریایی تأمین کند. آمونیاک تولیدشده در کارخانه اوپاو میتوانست هم برای تولید کود کشاورزی و هم برای ساخت اسید نیتریک و مهمات مورد استفاده قرار گیرد.
به گفته وی، این فناوری پس از جنگ جهانی اول به بخش کشاورزی نیز راه یافت و امروز کودهای نیتروژنی نقش مهمی در تأمین غذای جمعیت جهان دارند؛ بهگونهای که برآوردها نشان میدهد تولید این کودها در تغذیه حدود نیمی از جمعیت جهان نقش دارد. بنابراین، فناوریای که در ابتدا برای تداوم جنگ توسعه یافت، بعدها به یکی از پایههای اصلی امنیت غذایی جهان تبدیل شد.
این کارشناس در پایان با اشاره به تجربه تاریخی آلمان در جنگ جهانی اول خاطرنشان کرد: تجربه اوپاو نشان داد که آلمان تنها با یک اختراع جنگ را ادامه نداد، بلکه با ایجاد زنجیرهای تازه برای تأمین مواد اولیه توانست وابستگی خود به مسیرهای دریایی را کاهش دهد.
به گفته وی، درس اصلی این تجربه همچنان برای اقتصاد امروز جهان معتبر است؛ نان و باروت از یک جنساند و امنیت غذایی و امنیت صنعتی هر دو به پایداری زنجیره تأمین وابسته هستند. در شرایطی که مسیرهای تجاری ممکن است در مدت کوتاهی مسدود شوند، برنده کشوری یا بنگاهی است که از قبل میداند مواد اولیه مورد نیازش از کدام مسیر تأمین میشود و در صورت بسته شدن آن مسیر، چه جایگزینی در اختیار دارد.
خبرهای مشابهی در منابع دیگر هست، ولی داور خودکار هنوز همخوانیشان را بررسی نکرده است.
همین رویداد در منابع دیگر:
- هزینه ۱۰ میلیارد دلاری بستهشدن تنگه هرمز برای کشورها / روایت غریبآبادی از یارانه سنگین یک دولت + فیلم
- احیای صادرات نفت خلیج فارس همزمان با مشکلات کشتیرانی در تنگه هرمز
- خطرات نشت نفت در تنگه هرمز؛ آسیب به اکوسیستم خلیج فارس درحال گسترش است | آلودگی نفتی تنگه، دلفینها، لاک پشتها و گونههای ماهی را تهدید میکند
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان