برداشت مداوم از ذخایر استراتژیک مانع نوسانات بازار نفت نشده است

احسان جنابی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی ایرنا، با بررسی شرایط حاکم بر بازار انرژی جهان اظهار داشت: اقداماتی که واشنگتن در حوزه انرژی انجام می‌دهد، در بیشتر موارد با هدف تثبیت قیمت‌های جهانی نفت و کاهش فشار بر مصرف‌کنندگان نهایی در آمریکا و کشورهای متحدش صورت می‌گیرد.

جنابی افزود: این تدابیر شاید بتواند نوسانات کوتاه‌مدت بازار را تعدیل کند و نقشی در مدیریت بحران‌های مقطعی عرضه داشته باشد، اما تکرار و مقیاس گسترده این برداشت‌ها، پرسش‌هایی جدی را پیرامون امنیت انرژی بلندمدت، اعتبار ذخایر استراتژیک و نوع واکنش بازیگران اصلی بازار از جمله اوپک‌پلاس ایجاد کرده است و بر انتظارات آتی بازار و تصمیمات سرمایه‌گذاری تأثیر چشمگیری می‌گذارد.

این تحلیلگر بازار نفت و انرژی با اشاره به جایگاه ذخایر راهبردی آمریکا تاکید کرد: ایالات متحده با در اختیار داشتن بزرگ‌ترین ذخایر استراتژیک نفت (SPR) در جهان، همواره تلاش کرده تا به شوک‌های عرضه واکنش نشان دهد و بازار را به سمت ثبات ببرد؛ با این حال، ذخایر نفتی این کشور پس از برداشت‌های سنگین در مقاطع اخیر، به پایین‌ترین رقم طی چند دهه گذشته تنزل کرده است.

وی خاطرنشان کرد: نکته قابل‌توجه این است که خلاف نفت خام، در بخش گازوئیل ذخایر استراتژیک دولتی و متمرکزی در آمریکا تعریف نشده و این کشور بیشتر به ظرفیت‌های تجاری و منطقه‌ای وابسته است.

جنابی ادامه داد: اکنون واشنگتن در تلاش است تا با جایگزینی نفت برداشت‌شده، ذخایر خود را به سطوحی بازگرداند که حداقل‌های قانونی و اهداف سیاست‌گذاری را تضمین کند؛ روندی که به طور کامل متاثر از تغییرات عرضه و تقاضای جهانی، روندهای ژئوپلیتیکی و شتاب تولید داخلی نفت است.

وی با تشریح آمار و ارقام موجودی نفت واشنگتن تصریح کرد: موجودی ذخایر نفت آمریکا به حدود ۲۸۲ میلیون بشکه رسیده که چنین کفی از سال ۱۹۸۲ تاکنون بی‌سابقه بوده است.

وی اضافه کرد: اگرچه این اهرم کماکان برای مهار کوتاه‌مدت بهای سوخت استفاده می‌شود، اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد که توان مانور آینده ایالات متحده در این حوزه تا حد زیادی فرسوده و محدود شده است. کمااینکه در هفته منتهی به ۲۳ اکتبر نیز ذخایر استراتژیک این کشور ۱.۹ میلیون بشکه دیگر کاهش یافت و موجودی فرآورده‌های میان‌تقطیر شامل دیزل و گازوئیل حرارتی نیز با افت ۱.۵ میلیون بشکه‌ای، به حدود ۱۰۲ میلیون بشکه رسید.

جنابی به تعهدات بین‌المللی واشنگتن در قالب آژانس بین‌المللی انرژی اشاره و اعلام کرد: به‌دنبال تعهد آمریکا برای عرضه ۱۷۲ میلیون بشکه در چارچوب بسته اضطراری ۴۰۰ میلیون بشکه‌ای آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) که در مارس ۲۰۲۶ اعلام شد، وزارت انرژی آمریکا اقدام به آزادسازی ۱۷ میلیون بشکه نفت خام دیگر از مخازن خود کرده است.

به گفته این تحلیلگر، در مقطع فعلی حجم این ذخایر حدود ۲۸۳ میلیون بشکه است که در صورت برداشت کامل این محموله و پیش از جایگزینی نفت‌های قبلی، موجودی کل ذخایر به حدود ۲۶۶ میلیون بشکه سقوط خواهد کرد؛ رقمی که مماس با خط قرمز و حداقل ظرفیت عملیاتی مخازن است.

وی افزود: در ماه ژوئن، شرکت‌ها حدود ۵۰۰ هزار بشکه از نفت برداشتی از این ذخایر را تحویل گرفتند. از سوی دیگر، گزارش‌های موسسه نفت آمریکا حکایت از آن دارد که ذخایر نفت خام این کشور در اوایل اکتبر ۱۱.۱۲ میلیون بشکه کاهش یافته که این روند کاهشی پس از افت ۲.۰۹ میلیون بشکه‌ای در دوره پیشین رقم خورده است.

جنابی توضیح داد: در یک افق ۲۶ هفته‌ای، ذخایر تجاری نفت خام آمریکا در مجموع بیش از ۵۱ میلیون بشکه افت داشته است. آزادسازی ۱۷ میلیون بشکه کنونی نیز در ادامه برنامه آژانس بین‌المللی انرژی برای تسریع در عرضه حدود ۱۰۰ میلیون بشکه باقی‌مانده از طرح مارس است؛ اقدامی که تلاشی مقطعی برای مهار بحران عرضه به حساب می‌آید، اما موفقیت نهایی آن وابستگی مستقیمی به سطح مشارکت شرکت‌ها، شرایط و تعهدات بازگرداندن نفت به مخازن و توان عملیاتی پالایشگاه‌ها دارد. کاهش احتمالی ذخایر راهبردی به مرز ۲۶۶ میلیون بشکه، مخاطره حفظ تاب‌آوری آمریکا در بحران‌های آتی را دوچندان کرده است.

دست خالی واشنگتن در تثبیت پایدار قیمت‌ها

کارشناس مسائل بین‌المللی نفت پیرامون ارزیابی کارآمدی سیاست‌های دولت آمریکا تاکید کرد: تجربه عینی نشان داد که واشنگتن با وجود برداشت‌های پی‌درپی و حجیم از مخازن استراتژیک، توفیق ملموسی در ایجاد ثبات پایدار یا مهار ساختاری قیمت‌ها کسب نکرده است.

وی یادآورشد: گزارش‌ها و برآوردهای کارشناسان بین‌المللی حاکی از آن است که رکوردشکنی آمریکا در حراج ذخایر راهبردی که برای خنثی‌سازی تبعات جنگ اوکراین، التهابات تنگه هرمز و مهار موج تورم جهانی کلید خورد به اهداف بلندمدت خود نرسید.

جنابی اظهار داشت: این دست اقدامات به دلیل ساختار درهم‌تنیده و جهانی بازار نفت، ناتوانی در جبران کسری واقعی ناشی از شوک‌های ژئوپلیتیک و تصمیمات عرضه اوپک‌پلاس، و همچنین تاثیر مولفه‌های روانی و چشم‌اندازهای آتی معامله‌گران، قادر به مهار تلاطم‌ها و تغییر روند قیمت‌ها در بلندمدت نیستند؛ بر همین اساس هم بود که روشن شد دستکاری‌های مقطعی و یک‌جانبه بدون درمان ریشه‌های عدم تعادل عرضه و تقاضا و نبود همگرایی بین‌المللی، اثربخشی محدودی دارد.

بنا به گفته این تحلیلگر، کشورهای اروپایی نیز در این مدت ذخایر استراتژیک خود را بر مبنای استاندارد سخت‌گیرانه آژانس بین‌المللی انرژی برای تامین حداقل ۹۰ روز واردات خالص نفت تنظیم کرده‌اند اما این ذخایر نه‌فقط نفت خام، بلکه به‌شکل راهبردی فرآورده‌های کلیدی نظیر گازوئیل را نیز در بر می‌گیرد؛ چراکه گازوئیل شریان حیاتی شبکه حمل‌ونقل، صنایع سنگین، بخش کشاورزی و تولید برق اضطراری در اروپاست و نقشی تعیین‌کننده در تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی دارد.

جنابی ادامه داد: کشورهای اروپایی با در نظر گرفتن رویکرد تنوع‌بخشی به مبادی انرژی و الزامات گذار انرژی، در پی حفظ این منابع هستند، هرچند نوسانات فصلی تقاضا و محدودیت‌های پالایشگاهی می‌تواند ارقام ذخایر گازوئیل آن‌ها را نیز دستخوش تغییر کند.

چرا آمریکا ناچار به تخلیه بیشتر ذخایر می‌شود؟

این کارشناس بین المللی نفت و انرژی با اشاره به ورود متغیرهای ژئوپلیتیک و امنیت ترانزیت انرژی اعلام کرد: تشدید تنش‌ها در آبراهه استراتژیک تنگه هرمز و تهدید جریان انتقال انرژی، کماکان اصلی‌ترین سناریوی آزمون تاب‌آوری بازار نفت و راهبرد امنیت انرژی کاخ سفید است.

وی اضافه کرد: تنگه هرمز قلب تپنده صادرات نفت جهان است و هرگونه اختلال گسترده یا انسداد آن، شوک قیمتی بی‌سابقه‌ای پدید می‌آورد. در چرخه‌ای از تشدید بحران در این گلوگاه، واشنگتن برای جلوگیری از رکود تورمی ناشی از جهش بهای نفت، مهار قیمت‌ها و تامین بازار داخلی خود، گزینه‌ای جز تکیه بر ذخایر راهبردی نفت نخواهد داشت؛ شرایطی که دفعات و حجم برداشت را به‌ناچار بسیار فراتر از الگوهای متعارف خواهد برد تا کسری صادرات مهار شود و در عمل آمریکا را در موقعیتی قرار می‌دهد که بدون هیچ آلترناتیو دیگری، مجبور به تخلیه بیشتر ذخایر خود شود.

این تحلیلگر حوزه انرژی ادامه داد: بررسی جامع آرایش ذخایر استراتژیک در آمریکا و اروپا آشکار می‌سازد که ذخایر اضطراری برای مهار شوک‌های شدید و آنی طراحی شده‌اند، نه آنکه به جایگزینی دائمی برای تولید نفت یا مسیرهای مسدودشده ترانزیتی تبدیل شوند. واشنگتن با برداشت‌های پی‌درپی و تخلیه مخازن خود تا کف تاریخی، شاید در کوتاه‌مدت آرامشی شکننده ایجاد کرده باشد، اما هزینه سنگین آن را با افت توان بازدارندگی و تضعیف امنیت انرژی خود و هم‌پیمانانش در بلندمدت پرداخته است.

وی خاطرنشان کرد: تداوم این روند و تاخیر در بازتولید ذخایر، ضربه‌پذیری آمریکا را در مواجهه با تکانه‌های آتی جهان به اوج می‌رساند؛ درحالی‌که حل پایدار بحران، تنها در گرو پرداختن به عوامل بنیادین عرضه و تقاضا، ثبات ژئوپلیتیکی و تقویت ظرفیت‌های پالایشی برای تامین پایدار فرآورده‌ها خواهد بود.