امیرخانی: کتابخانههای ملی مسئول حفظ اعتبار منابع در عصر هوش مصنوعی هستند

سیودومین کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه، سهشنبه ۲۶ آبانماه ۱۴۰۵، برای نخستینبار به میزبانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
به گزارش ایسنا، در افتتاحیه این کنفرانس، غلامرضا امیرخانی -رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی- بر مسئولیت کتابخانههای ملی در حفظ اعتبار منابع، صیانت از میراث فرهنگی و دسترسی منصفانه به دانش تأکید کرد و رضا شهرابی -معاون کتابخانه ملی' تجربهها و برنامههای این سازمان در بهکارگیری هوش مصنوعی را تشریح کرد.
این کنفرانس با موضوع «کتابخانههای ملی در عصر هوش مصنوعی: پاسداری از حافظه، تحول دانش و تقویت همکاریهای منطقهای»، زمینه تبادل دانش و تجربه میان مدیران و نمایندگان کتابخانههای ملی منطقه را درباره کاربرد فناوریهای نوین، حفاظت از میراث مستند و توسعه خدمات کتابخانهای فراهم کرد.
کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه (CDNLAO) یکی از بسترهای همکاری حرفهای میان کتابخانههای ملی این منطقه است که با برگزاری نشستهای سالانه، امکان تبادل تجربه، بررسی مسائل مشترک و گسترش همکاریهای تخصصی را فراهم میکند. سیودومین دوره این کنفرانس بهصورت حضوری و برخط برگزار شد و ایران برای نخستینبار میزبانی آن را بر عهده گرفت.
امیرخانی: پیشرفت فناوری بهتنهایی تضمینکننده دسترسی به دانش معتبر نیست
غلامرضا امیرخانی -رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران- در سخنان افتتاحیه این کنفرانس، با خوشامدگویی به مدیران و نمایندگان کتابخانههای ملی کشورهای عضو، درباره جایگاه کتابخانههای ملی در تحولات فناورانه گفت: کتابخانههای ملی در طول تاریخ، فراتر از مراکزی برای گردآوری و نگهداری کتاب و اسناد، نقش مهمی در حفظ حافظه تاریخی، صیانت از هویت فرهنگی و انتقال دستاوردهای علمی و فکری ملتها ایفا کردهاند. آنچه این نهادها را از بسیاری از مؤسسات دیگر متمایز میکند، مسئولیت آنها در قبال میراثی است که نهتنها به نسل حاضر، بلکه به نسلهای آینده تعلق دارد.
وی با اشاره به فرصتهای فناوریهای دیجیتال برای توسعه خدمات کتابخانهای افزود: «امروز این مسئولیت در شرایطی دنبال میشود که فناوریهای دیجیتال و بهویژه هوش مصنوعی، بسیاری از مفاهیم و شیوههای پیشین در حوزه تولید، سازماندهی، نگهداری و دسترسی به اطلاعات را دستخوش تغییر کردهاند. این تحولات فرصتهای تازهای برای کتابخانههای ملی فراهم آوردهاند؛ از بهبود فرایندهای فهرستنویسی و سازماندهی دانش گرفته تا توسعه خدمات هوشمند، افزایش دسترسپذیری منابع و فراهم کردن امکان بهرهگیری گستردهتر از میراث مستند.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تأکید بر ضرورت توجه به اعتبار اطلاعات در عصر هوش مصنوعی تصریح کرد: «نباید فراموش کنیم که پیشرفت فناوری بهتنهایی تضمینکننده دسترسی به دانش معتبر و قابل اعتماد نیست. گسترش محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، مسئله صحت و اعتبار اطلاعات، حفاظت از حقوق پدیدآورندگان، صیانت از حریم خصوصی و توجه به تنوع فرهنگی و زبانی را به موضوعاتی جدی تبدیل کرده است. کتابخانههای ملی در مواجهه با این تحولات، علاوه بر بهرهگیری از ظرفیتهای فناوری، مسئولیت دارند که اصول امانتداری علمی، اعتبار منابع و دسترسی منصفانه به دانش را حفظ کنند.
امیرخانی همچنین نابرابری در دسترسی به فناوری و منابع اطلاعاتی را یکی از نگرانیهای مهم دوران تحول دیجیتال دانست و گفت: بسیاری از زبانها و فرهنگها، بهویژه آنهایی که از منابع دیجیتال محدودتری برخوردارند، ممکن است در فرایند توسعه و آموزش سامانههای هوش مصنوعی کمتر مورد توجه قرار گیرند. این مسئله میتواند به کاهش حضور و بازنمایی بخشی از میراث فرهنگی و دانش بشری در محیط دیجیتال منجر شود. از این رو، توجه به زبانها، فرهنگها و منابع متنوع منطقه باید در برنامههای توسعه فناوری و خدمات کتابخانهای جایگاه ویژهای داشته باشد.
وی درباره آینده کتابخانههای ملی اظهار کرد: آینده کتابخانههای ملی صرفاً به میزان برخورداری آنها از فناوریهای پیشرفته وابسته نیست؛ بلکه به توانایی آنها در پیوند دادن فناوری با مأموریت فرهنگی و علمی خود بستگی دارد. ما باید بتوانیم ضمن بهرهگیری از فرصتهای جدید، پیوستگی میان گذشته و آینده را حفظ کنیم؛ بهگونهای که فناوری در خدمت حفاظت از حافظه جمعی، گسترش دانش و دسترسپذیری میراث فرهنگی قرار گیرد.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به اهمیت همکاریهای منطقهای گفت: شبکه CDNLAO جایگاهی ارزشمند برای تداوم ارتباطات حرفهای و شکلگیری درکی مشترک از مسئولیتهای کتابخانههای ملی در سطح منطقه دارد. امیدوارم این کنفرانس فرصتی برای تقویت ارتباطات حرفهای و گسترش همکاریهای سازنده میان کتابخانههای ملی منطقه فراهم آورد.
امیرخانی همچنین به ساختار سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران اشاره کرد و افزود: در ایران، کتابخانه ملی و آرشیو ملی از سال ۲۰۰۲ در قالب یک سازمان واحد ادغام شدهاند و امروز مأموریتهای مربوط به این دو حوزه در ساختار سازمان و در بخشهای تخصصی کتابخانه ملی و آرشیو ملی دنبال میشود. این ساختار، امکان پیوند نزدیکتر فعالیتهای کتابخانهای و آرشیوی را در چارچوب یک نهاد ملی فراهم آورده است.
وی در پایان، از انتشار شماره جدید نشریه Iranian Journal of Cultural Diplomacy با پروندهای ویژه درباره این کنفرانس خبر داد و اعلام کرد نسخه الکترونیکی آن در اختیار اعضای CDNLAO قرار خواهد گرفت.
امیرخانی همچنین از مشارکت مدیران و نمایندگان کتابخانههای ملی کشورهای عضو و دستاندرکاران برگزاری این رویداد قدردانی کرد و سیودومین کنفرانس سالانه مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه را رسماً افتتاح کرد.
شهرابی: کتابخانه ملی ایران در مسیر تبدیل شدن به یکی از زیرساختهای محوری مدیریت دانش کشور قرار دارد
در ادامه مراسم افتتاحیه، رضا شهرابی -معاون کتابخانه ملی ایران- با تشریح تجربهها و برنامههای سازمان در زمینه بهکارگیری هوش مصنوعی گفت: کتابخانههای ملی امروز با شرایطی روبهرو هستند که در آن، مرزهای سنتی میان تولید، سازماندهی، نگهداری و دسترسی به اطلاعات در حال تغییر است. این کتابخانهها دیگر صرفاً متولی حفظ منابع نیستند؛ بلکه باید در شکلگیری و دسترسپذیری دانش نیز نقش فعالتری ایفا کنند. ورود هوش مصنوعی به این عرصه، ضرورت بازنگری در برخی روشها و رویکردهای حرفهای را بیش از پیش مطرح کرده است.
وی با بیان اینکه کتابخانه ملی ایران تلاش کرده است، ظرفیتهای هوش مصنوعی را از مباحث نظری به فرایندهای تخصصی و خدمات عملی منتقل کند، به چهار تجربه و برنامه اصلی سازمان در این زمینه اشاره کرد.
شهرابی درباره نخستین تجربه توضیح داد: نخستین تجربه، فهرستنویسی خودکار پایاننامههای دانشگاهی است. با توجه به حجم قابل توجه پایاننامههایی که در قالب فایلهای دیجیتال به کتابخانه ملی وارد میشوند، از ظرفیت هوش مصنوعی برای استخراج و تولید فرادادههای کتابشناختی این منابع استفاده کردهایم. در این فرایند، فایل دیجیتال پایاننامه مبنای پردازش قرار میگیرد و اطلاعات کتابشناختی مورد نیاز از محتوای آن استخراج و آماده میشود تا در سامانه جامع کتابشناسی کتابخانه ملی ایران ثبت شود.
معاون کتابخانه ملی ایران تأکید کرد که در این رویکرد، هوش مصنوعی جایگزین کامل تخصص کتابداران نخواهد شد، بلکه ابزاری برای پشتیبانی از فعالیت تخصصی آنان، تسریع سازماندهی اطلاعات و افزایش دسترسپذیری منابع علمی است.
وی در تشریح دومین برنامه سازمان گفت: دومین تجربه، سامانه هوشمند صدور فیپا یا فهرستنویسی پیش از انتشار (CIP) است. این سامانه با هدف هوشمندسازی و تسهیل فرایند تهیه اطلاعات کتابشناختی آثار پیش از انتشار طراحی شده و در حال حاضر مراحل آزمون و ارزیابی نهایی خود را سپری میکند. امیدواریم در آینده نزدیک، پس از تکمیل ارزیابیها و اطمینان از کیفیت و دقت عملکرد آن، این سامانه وارد چرخه عملیاتی کتابخانه ملی شود.
شهرابی با اشاره به اینکه سامانه هوشمند فیپا میتواند زمان انتظار ناشران را کاهش دهد و کارآمدی فرایندهای فهرستنویسی را افزایش دهد، بر ضرورت حفظ کیفیت اطلاعات کتابشناختی و نظارت تخصصی کارشناسان بر خروجیهای سامانه تأکید کرد.
وی همچنین از برنامه سازمان برای راهاندازی دستیار پژوهشی هوشمند مبتنی بر منابع کتابخانه ملی خبر داد و گفت: این دستیار با بهرهگیری از مجموعه گسترده منابع اطلاعاتی کتابخانه ملی، شامل مقالات، متون کتابها، پایاننامهها و اسناد، طراحی شده است تا شیوه تعامل پژوهشگران با منابع و محتوای علمی و تاریخی را متحول کند.
معاون کتابخانه ملی ایران درباره کارکرد این دستیار افزود: هدف این طرح آن است که پژوهشگر بتواند نیاز اطلاعاتی و موضوع پژوهش خود را مطرح کند و دستیار هوشمند، با جستوجو در منابع موجود، شناسایی و استخراج مطالب مرتبط و ساماندهی آنها، محتوای مورد نیاز را در قالبهای متناسب با درخواست پژوهشگر ارائه دهد. به این ترتیب، به جای آنکه پژوهشگر صرفاً با فهرستی از منابع و نتایج جستوجو مواجه شود، امکان دسترسی به مجموعهای از اطلاعات مرتبط، استخراجشده و سازمانیافته را خواهد داشت.
شهرابی در ادامه به چهارمین محور برنامههای سازمان، یعنی توسعه نقش کتابخانه ملی بهعنوان هاب دانش کشور، پرداخت و اظهار کرد: در این چارچوب، کتابخانه ملی ایران بهعنوان هاب دانش کشور شناخته شده است و مقرر است با همکاری سازمانهای دولتی، دانشگاهها و دیگر نهادهای تولیدکننده دانش، زمینه گردآوری، سازماندهی و دسترسپذیر کردن محتوای اطلاعاتی تولیدشده در سراسر کشور را فراهم کند. در این طرح ملی، مسئولیت اپراتوری دادههای موجود در سامانههای دانشی کشور نیز به کتابخانه ملی ایران واگذار شده است.
وی درباره چشمانداز این برنامه گفت: هدف آن است که در سالهای آینده، کتابخانه ملی به یکی از مراجع اصلی گردآوری، سازماندهی، مدیریت و فراهمسازی دسترسی به اطلاعات و دانش مستتر در متون و منابع کشور تبدیل شود؛ بهگونهای که شرکتها، مراکز پژوهشی، دانشگاهها و سایر مجموعههایی که برای فعالیتهای خود به دانش و محتوای اطلاعاتی نیاز دارند، بتوانند با رعایت ضوابط دسترسی، حقوق مالکیت فکری و الزامات قانونی، از این ظرفیت ملی بهرهمند شوند.
معاون کتابخانه ملی ایران تحقق این چشمانداز را نیازمند ایجاد زیرساختهای تعاملپذیر، استانداردسازی و یکپارچهسازی دادهها و توسعه روشهای هوشمند پردازش محتوا دانست و تأکید کرد که هدف، ارتقای جایگاه کتابخانه ملی از نهادی صرفاً نگهدارنده منابع به یکی از زیرساختهای محوری مدیریت و دسترسپذیری دانش در کشور است.
در سیودومین کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه، نمایندگان کتابخانههای ملی ۱۴ کشور شامل سنگاپور، ارمنستان، بنگلادش، برونئی، مالدیو، هند، قطر، قزاقستان، جزایر سلیمان، مالزی، ویتنام، پاکستان، چین و ژاپن، به ارائه گزارشها، دیدگاهها و تجربههای خود در حوزه فعالیتهای کتابخانهای و تحولات فناورانه پرداختند.
برنامه این کنفرانس در دو بخش برگزار شد و محورهایی همچون کاربرد هوش مصنوعی، حفاظت دیجیتال، سازماندهی دانش، اطلاعات قابل اعتماد و همکاریهای منطقهای مورد توجه قرار گرفت.َ
به گزارش ایسنا، در پایان این کنفرانس، رؤسا و نمایندگان کتابخانههای ملی شرکتکننده با انتشار بیانیهای، از ایجاد چارچوب همکاری داوطلبانه میان کتابخانههای ملی منطقه در حوزه هوش مصنوعی حمایت کردند. بر اساس این بیانیه، تشکیل کارگروهی تخصصی با مشارکت اعضای علاقهمند برای شناسایی اولویتهای مشترک، تبادل دانش و تجربه و برنامهریزی برای اجرای فعالیتهای مشترک مورد حمایت قرار گرفت و از سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران دعوت شد با مشورت اعضای مشارکتکننده، ابتکار عمل برای تشکیل و هماهنگی اولیه این کارگروه را بر عهده بگیرد.
در این بیانیه، بهرهگیری از هوش مصنوعی در دیجیتالسازی و حفاظت از میراث مستند، توسعه فرادادههای کتابشناختی، بهبود نظامهای سازماندهی دانش، گسترش خدمات هوشمند جستوجو و بازیابی اطلاعات و تقویت کاربردهای هوش مصنوعی در محیطهای چندزبانه از اولویتهای همکاری معرفی شد. همچنین بر تبادل تجربه در زمینه حق مؤلف، حکمرانی داده، اعتبار اطلاعات تولیدشده با هوش مصنوعی و آموزش تخصصی کارکنان کتابخانههای ملی تأکید شد.
بر اساس مفاد بیانیه پایانی، کارگروه پیشنهادی پس از تشکیل، پیشنویس نقشه راهی عملیاتی شامل فعالیتهای اولویتدار، پروژههای مشترک، مؤسسات مشارکتکننده و الزامات اجرایی را تهیه خواهد کرد. همچنین از این کارگروه دعوت شده است حداکثر ظرف ۱۲ ماه، در نشست سال ۲۰۲۷ مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه، گزارش اولیه فعالیتها و برنامههای پیشنهادی خود را برای بررسی اعضا ارائه کند. مشارکت در این همکاریها داوطلبانه و متناسب با ظرفیتها، منابع و چارچوبهای قانونی هر یک از کتابخانههای ملی خواهد بود.
شرکتکنندگان در پایان بیانیه از سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برای پیشنهاد این همکاری منطقهای و میزبانی کنفرانس سال ۲۰۲۶ قدردانی کردند.
میزبان سیوسومین کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه در سال ۲۰۲۷، متعاقباً در جلسهای جداگانه اعلام خواهد شد.
همین رویداد در منابع دیگر:
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایسنا
گفتوگو