اصلاح قیمت حاملهای انرژی در ایران:ضرورت اقتصادی و حدود اثرگذاری قیمت

اصلاح قیمت حاملهای انرژی در ایران برای مدیریت تقاضای ناکارا و مهار مصرف مازاد ضرورت دارد؛ اما افزایش قیمت بهتنهایی ناترازی را برطرف نمیکند. برق، گاز و فرآوردههای نفتی با محدودیتهای متفاوتی روبهرو هستند و اصلاح قیمت در هرکدام باید با سیاست تأمین، سرمایهگذاری و حمایت متناسب همراه شود.
مسئله اصلی، تعیین یک نرخ واحد برای همه حاملها نیست؛ طراحی مسیری روشن، تدریجی و سنجشپذیر است که هم مصرف ناکارا را کاهش دهد و هم هزینه کمبودها را یکطرفه به خانوارها و تولید تحمیل نکند.
ناترازی سه حامل، سه مسئله متفاوت
بر اساس اظهارات احسان ذبیحزاده، سخنگوی صنعت برق، ناترازی برق در اوج مصرف از حدود ۱۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال ۱۴۰۳ به ۱۴ هزار و ۵۰۰ مگاوات در سال ۱۴۰۴ و حدود ۱۰ هزار مگاوات در سال ۱۴۰۵ رسیده است. این ارقام به اوج مصرف مربوطاند و میزان کمبود برق در همه ساعات سال را نشان نمیدهند. افزون بر این، عباس علیآبادی، وزیر نیرو، گفته است تقاضای اوج مصرف در سال جاری کمتر از ۷۵ هزار مگاوات بوده؛ حال آنکه پیشتر حدود ۸۸ هزار مگاوات پیشبینی میشد. بنابراین، کاهش رقم ناترازی را باید با توجه به هر دو سوی عرضه و تقاضا خواند: این آمار بهتنهایی نشان نمیدهد چه سهمی از کاهش، حاصل افزایش ظرفیت یا مدیریت مصرف بوده و چه سهمی به کمتر بودن تقاضا از پیشبینی بازمیگردد. مسئله پایداری تولید و تأمین سوخت نیروگاهها نیز همچنان پابرجاست.
درموضوع گاز طبیعی، فشار اصلی در فصل سرد و همزمان با افزایش مصرف خانگی، نیروگاهی و صنعتی پدیدار میشود. دولت برای زمستان پیش رو کسری احتمالی حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز را پیشبینی کرده است؛ در برابر برآورد حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعبی در سالهای پیش. بنا بر اظهارات رسمی، این پیشبینی علاوه بر ناترازی مزمن، کاهش ظرفیت ناشی از آسیب به تأسیسات فرآورش گاز را نیز در نظر میگیرد. ازاینرو، رقم پیشبینیشده را نمیتوان صرفاً به قیمتگذاری یا رفتار مصرفکننده نسبت داد.
در فرآوردههای نفتی نیز رشد تقاضای بنزین، مسئله تأمین را جدی کرده است. بر اساس ارقام اعلامشده از سوی وزارت نفت، میانگین مصرف روزانه در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۱۳۲ میلیون لیتر و تولید روزانه حدود ۱۲۲ میلیون لیتر بوده است. مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی نیز اعلام کرده است که مصرف روزانه بنزین در شهریور ۱۴۰۵ به رکورد ۱۴۵ میلیون لیتر رسید. این رقم، رکورد مصرف در یک روز است و نباید با میانگین روزانه پنجماهه مقایسه یا یکی گرفته شود.این ارقام نه واحد و نه دوره زمانی یکسانی دارند و نباید با هم جمع شوند. اهمیتشان در تصویر کلیای است که ترسیم میکنند: مسئله انرژی فقط قیمت مصرفکننده نیست. ظرفیت تولید، تعمیرات و سرمایهگذاری، محدودیت فصلی، تأمین سوخت نیروگاهها و رشد تقاضا نیز در شکلگیری ناترازی نقش دارند.
قیمت؛ ابزاری برای مدیریت تقاضا
قیمت انرژی بر تصمیم مصرفکننده اثر میگذارد، اما اندازه این اثر به زمان و امکان سازگاری بستگی دارد. پژوهش رحمانی، توکلی و وصال درباره بازار بنزین ایران، با استفاده از دادههای تراکنشهای دوره اسفند ۱۳۹۲تا خرداد ۱۳۹۳ و تغییر قیمت اجراشده در اردیبهشت همان سال، کشش قیمتی را حدود منفی ۰٫۰۸۵ برآورد کرده است. همان پژوهش نشان میدهد اگر دادهها در سطح هفته، ماه یا شهر تجمیع شوند، برآورد به حدود منفی ۰٫۳ میرسد؛ تفاوتی که نویسندگان آن را ناشی از سوگیری تجمیع دادهها میدانند، نه نشانه کشش بلندمدت.
در مطالعهای دیگر، طغایی و حاجیانی با استفاده از دادههای سالانه ایران در فاصله ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۹، کشش کوتاهمدت بنزین را حدود منفی ۰٫۱۵ و کشش بلندمدت را حدود منفی ۰٫۳۶ برآورد کردهاند. این دو پژوهش از نظر دوره، نوع داده و روش یکسان نیستند؛ اما هر دو نشان میدهند که واکنش مصرف در کوتاهمدت محدودتر است و در بلندمدت، با فراهم شدن امکان تغییر رفتار و جایگزینی، میتواند بیشتر شود.
تجربه آبان ۱۳۹۸ نیز به مقایسه دقیق نیاز دارد. پس از اجرای همزمان سهمیهبندی و افزایش قیمت، میانگین مصرف روزانه از ۹۸٫۷ میلیون لیتر در فاصله ۱ تا ۲۴ آبان به ۷۶٫۶ میلیون لیتر در سه هفته پس از اجرای طرح رسید؛ یعنی حدود ۲۲ درصد کاهش نسبت به دوره بلافاصله پیش از آن. اما مصرف در دوره پیش از اجرا حدود ۱۱ درصد بیشتر از دوره مشابه سال قبل بود، درحالیکه مصرف سه هفته پس از اجرا نسبت به دوره مشابه سال قبل حدود ۱۴٫۵ درصد کمتر گزارش شد. این مقایسهها از دو مبنای متفاوت استفاده میکنند. در هر حال، چون سهمیهبندی و قیمت همزمان تغییر کردند، آمار کوتاهمدت بهتنهایی اثر مستقل و ماندگار افزایش قیمت را مشخص نمیکند.
این محدودیت در برق و گاز نیز اهمیت دارد. خانواری که برای رفتوآمد، گرمایش یا سرمایش گزینه جایگزین ندارد، نمیتواند بلافاصله مصرف خود را کاهش دهد. بنگاه یا نیروگاهی که با فناوری فرسوده یا محدودیت تأمین سوخت روبهروست نیز صرفاً با تغییر تعرفه قادر به افزایش بهرهوری نخواهد بود. سیاست قیمت باید این محدودیتها را در نظر بگیرد و همه بار کمبود عرضه را به مصرفکننده نسبت ندهد.
عدالت در کنار کارایی
یارانه انرژی هم بر الگوی مصرف و هم بر چگونگی بهرهمندی گروههای مختلف از آن اثر میگذارد. مطالعه بانک جهانی درباره افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸، با استفاده از دادههای هزینه و درآمد خانوار در سال ۱۳۹۷–۱۳۹۸، برآورد کرده است که سهم مستقیم از یارانه بنزین بهازای هر فرد در دهک پردرآمد حدود ۱۰ برابر دهک کمدرآمد است. بااینحال، در شبیهسازی آثار مستقیم و غیرمستقیم افزایش قیمت، افزایش فقر حدود ۲٫۹ واحد درصد برآورد شده است؛ زیرا افزایش هزینه کالاها و خدمات میتواند فشار بیشتری بر رفاه خانوارهای کمدرآمد وارد کند.
پژوهش بانک جهانی همچنین سناریوی جبران نقدی را بررسی میکند. بر اساس این شبیهسازی، هزینه سالانه برنامه جبران حدود ۳۳۸ تریلیون ریال، معادل ۷۷ درصد صرفهجویی برآوردشده ۴۳۹ تریلیون ریالی است و در صورت هدفگیری کامل میتواند آثار اصلاح را برای پایینترین ۵۰ درصد جمعیت جبران کند. این نتیجه پیشبینی قطعی عملکرد یک برنامه واقعی نیست و به فرض هدفگیری کامل وابسته است. بااینحال، پیام سیاستی این برآورد روشن است: دولت باید پیش از افزایش قیمت، شیوه حمایت از خانوارهای کمدرآمد را مشخص و آن را اجرا کند. هزینه این حمایت نیز باید از محل منابعی تأمین شود که واقعاً پس از اصلاح قیمت به دست میآید و امکان بررسی و حسابرسی آن وجود دارد؛ نه بر اساس درآمدی که فقط روی کاغذ پیشبینی شده است.
اصلاح قیمت با زمانبندی و معیارهای روشن
در آذر ۱۴۰۴، پله سوم قیمت بنزین برای مصرف بیش از سهمیه تعیین شد. در شهریور ۱۴۰۵ نرخ این پله از ۵۰ هزار به ۱۰۰ هزار ریال برای هر لیتر افزایش یافت؛ نرخ ۶۰ لیتر نخست ماه، ۱۵ هزار ریال و نرخ ۵۰ لیتر بعدی، ۳۰ هزار ریال باقی ماند. این تجربه نشان میدهد تغییر قیمت را میتوان بر مصرف بالاتر از سهمیه متمرکز کرد. برای برق و گاز نیز تصمیم باید بر اساس ساختار تعرفه همان حامل، از جمله پله مصرف، فصل و منطقه، تنظیم شود؛ زیرا نسخه واحد برای همه حاملها کارآمد نیست.
اصلاح قیمت باید بهتدریج و با اعلام قبلی انجام شود تا خانوارها و بنگاهها فرصت برنامهریزی داشته باشند. پیش از اجرای هر مرحله، دولت باید روشن کند تعرفه هر حامل چگونه تعیین شده و هزینه تأمین آن بر چه اساسی محاسبه میشود. حمایت از خانوارهای کمدرآمد نیز باید پیش از افزایش تعرفه به دست آنان برسد؛ برای نمونه، دولت میتواند بخشی از هزینه برق و گاز خانوارهای کمدرآمد را تا سقف الگوی مصرف بهطور مستقیم از قبض آنان کسر کند؛ همچنین مبلغ حمایت نقدی را متناسب با نرخ تورم افزایش دهد تا قدرت خرید آن کاهش نیابد.همزمان، باید اقداماتی برای کاهش مصرف انرژی در ساختمانها و صنایع و بهبود حملونقل عمومی آغاز شود. هزینه این اقدامات نیز باید از منابعی تأمین شود که واقعاً به دست آمده و حسابرسی شدهاند.
ادامه اصلاح نیز باید به گزارش سالانه درباره مصرف و شدت انرژی، پایداری برق و گاز، تولید صنایع انرژیبر، هزینه انرژی در سبد خانوارهای کمدرآمد و محل هزینهکرد منابع وابسته باشد. دولت باید پیش از آغاز برنامه، معیارهای قابلقبول برای فشار بر خانوار و افت تولید را اعلام کند و اگر نتایج از این حدود فراتر رفت، مرحله بعد را بازبینی کند.
اصلاح قیمت ابزاری برای مدیریت تقاضا و کاهش مصرف ناکاراست؛ جای سرمایهگذاری، تولید پایدار و افزایش بهرهوری را نمیگیرد. موفقیت آن را باید با کاهش مصرف ناکارا، حفظ تولید و کیفیت خدمات و حمایت مؤثر از خانوارهای آسیبپذیر سنجید.
کشش قیمتی کوتاهمدت تقاضا (Short-run price elasticity of demand) میزان واکنش مصرفکننده به تغییر قیمت در دورهای کوتاه است؛ دورهای که فرصت چندانی برای تغییر عادتها، وسیله مصرف یا فناوری در اختیار او نیست. کشش قیمتی بلندمدت تقاضا (Long-run price elasticity of demand) همین واکنش را در دورهای طولانیتر میسنجد؛ زمانی که مصرفکننده فرصت بیشتری برای سازگاری و یافتن جایگزین دارد. در هر دو مفهوم، عدد منفی نشان میدهد افزایش قیمت با کاهش مقدار تقاضا همراه است.
۱. ذبیحزاده، احسان. «ناترازی برق به ۱۰ هزار مگاوات رسید». مشرقنیوز، ۱۷ آبان ۱۴۰۵. https://www.mashreghnews.ir/news/۱۸۵۱۳۶۴
۲. علیآبادی، عباس. «تقاضای برق کشور ۱۳ هزار مگاوات کمتر از پیشبینیها شد». خبرگزاری مهر، ۱۶ آبان ۱۴۰۵. https://www.mehrnews.com/news/۷۰۰۳۱۲۳
۳. Reuters. “Iran warns of domestic gas shortages from war this winter.” ۱۱ November ۲۰۲۶. https://www.reuters.com/business/energy/iran-warns-domestic-gas-shortages-war-this-winter-۲۰۲۶-۱۱-۱۱/
۴. Reuters. “Iran’s government to raise fuel price for heavy users.” ۶ September ۲۰۲۶. https://www.reuters.com/business/energy/irans-government-raise-fuel-price-heavy-users-۲۰۲۶-۰۹-۰۶/
۵. Karimi, Nasser. “Iran increases gasoline price for its heaviest consumers as economy struggles.” Associated Press, ۷ September ۲۰۲۶. https://apnews.com/article/cbbadcb۶۶۶c۷bac۶۹c۳c۰۲b۱ec۰ae۸۸c
۶. Trend News Agency. “Iran sets third gasoline price.” ۷ September ۲۰۲۶. https://www.trend.az/iran/۴۲۲۱۲۳۳.html
۷. Trend News Agency. “Average daily gasoline consumption down by ۲۲ million liters in Iran.” ۱۰ December ۲۰۱۹. https://www.trend.az/iran/business/۳۱۶۰۶۴۰.html
۸. Rahmati, Mohammad H., Amir Hossein Tavakoli, and Mohammad Vesal. “What Do One Hundred Million Transactions Tell Us about Demand Elasticity of Gasoline?” Empirical Economics, ۶۲(۶), ۲۰۲۲, pp. ۲۶۹۳–۲۷۱۱. https://doi.org/۱۰.۱۰۰۷/s۰۰۱۸۱-۰۲۱-۰۲۱۲۲-۳
۹. Taghvaee, Vahid Mohamad, and Parviz Hajiani. “Price and Income Elasticities of Gasoline Demand in Iran: Using Static, ECM, and Dynamic Models in Short, Intermediate, and Long Run.” Modern Economy, ۵(۹), ۲۰۱۴, pp. ۹۳۹–۹۵۰. https://doi.org/۱۰.۴۲۳۶/me.۲۰۱۴.۵۹۰۸۷
۱۰. Atamanov, Aziz, Mohammadhadi Mostafavi Dehzooei, and Matthew Wai-Poi. Welfare and Fiscal Implications from Increased Gasoline Prices in the Islamic Republic of Iran. Policy Research Working Paper ۹۲۳۵. World Bank, ۲۰۲۰. https://hdl.handle.net/۱۰۹۸۶/۳۳۷۴۴
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایرنا
گفتوگو