استراتژی ترکیبی روسیه علیه اروپا
راهبرد روسیه در برابر اروپا احتمالا نه حمله مستقیم نظامی، بلکه تکیه بر جنگ ترکیبی شامل اختلال سایبری، عملیات اطلاعاتی، اخلال در زیرساخت‌ها و اقدامات مبهم با هدف تضعیف حمایت غرب از اوکراین خواهد بود. پست استراتژی ترکیبی روسیه علیه اروپا اولین بار در تجارت نیوز ظاهر شد.
به گزارش تجارت نیوز، نشنال اینترست با انتشار یادداشتی مدعی شد: تشدید تنش روسیه در کوتاه‌مدت احتمالا همچنان در چارچوب جنگ متعارف یا عملیات ترکیبی باقی خواهد ماند. تشدید تنش هسته‌ای یا حمله مستقیم به اروپا همچنان بعید است.
از ژوئن ۲۰۲۶، جنگ اوکراین وارد مرحله‌ای متفاوت شده است. اوکراین طی سه ماه گذشته توانسته شمار فزاینده‌ای از حملات عمیق پهپادی و موشکی را در داخل خاک روسیه انجام دهد؛ حملاتی که پالایشگاه‌ها، نفتکش‌ها، کارخانه‌های تسلیحاتی، مراکز ذخیره‌سازی و گره‌های لجستیکی را هدف قرار داده‌اند. این حملات ماهیت جنگ را برای جامعه روسیه تغییر داده است. درگیری‌ای که پیش‌تر برای شهروندان روسیه جنگی دوردست به شمار می‌رفت، اکنون با اختلال‌های داخلی از جمله کمبود سوخت، ورشکستگی‌های روزانه و کاهش درآمدهای دولت همراه شده است. راهبرد اوکراین این است که از طریق فشار اقتصادی، روسیه را به پایان دادن به جنگ یا دست‌کم پذیرش آتش‌بس وادار کند.
شکاف‌ها در روسیه عریان شد
حملات فزاینده اوکراین در عمق خاک روسیه، قرارداد اجتماعی میان جامعه روسیه و کرملین را نیز تحت فشار قرار داده است؛ قراردادی نانوشته که بر اساس آن، حکومت می‌تواند در حوزه سیاسی آزادی عمل داشته باشد، مشروط بر آنکه ثبات زندگی روزمره مردم حفظ شود. اکنون حملات دوربرد اوکراین، ثبات اقتصادی و اجتماعی روسیه را تهدید می‌کند. اگر کی‌یف بتواند این روند را ادامه دهد و آسیب‌های بیشتری به زیرساخت‌های انرژی و لجستیکی روسیه وارد کند، پیامدهای زنجیره‌ای آن می‌تواند بخش‌هایی مانند کشاورزی، نظام بانکی و حمل‌ونقل هوایی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
کرملین پیشنهادهای کی‌یف برای آتش‌بس یا توافقی متقابل درباره توقف حملات دوربرد را رد کرده است. پذیرش چنین مصالحه‌ای با بنیان‌های ایدئولوژیک و تصویر رهبر قدرتمندی که ولادیمیر پوتین بر اساس آن حکومت خود را بنا کرده، در تضاد خواهد بود. رسانه‌های ملی‌گرای روسیه، وبلاگ‌نویسان نظامی و فعالان افراطی ملی‌گرا خواهان انتقام هستند، نه عقب‌نشینی یا خویشتنداری.
واکنش فوری مسکو، تشدید حملات تروریستی علیه غیرنظامیان اوکراینی و گسترش عملیات ترکیبی علیه کشورهای اروپایی حامی اوکراین بوده است. کرملین با این رویکرد تلاش می‌کند هم عزم و توان نظامی خود را نشان دهد، هم از حملات بیشتر اوکراین جلوگیری کند و هم حمایت غرب از کی‌یف را تضعیف سازد.
این راهبرد با مفهوم روسی «تشدید برای کاهش تنش» همخوانی دارد؛ رویکردی که بر اساس آن، افزایش کنترل‌شده فشار و نمایش قدرت می‌تواند طرف مقابل را به عقب‌نشینی وادار کند. اکنون پرسش این است که چه مسیرهایی برای تشدید تنش توسط روسیه امکان‌پذیر است و غرب چگونه می‌تواند اثربخشی این گزینه‌ها را کاهش دهد؟
تشدید حملات متعارف
تا این مرحله، واکنش اصلی روسیه افزایش فشار نظامی متعارف در همان مسیرهای قبلی جنگ بوده؛ از جمله گسترش حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی اوکراین مانند بیمارستان‌ها، انبارها، نیروگاه‌ها و مراکز برق، همچنین هدف قرار دادن مراکز فرهنگی مانند کتابخانه‌ها، کلیساها و دانشگاه‌ها. در این میان، حملات موشکی و پهپادی علیه کی‌یف افزایش چشمگیری داشته است.
افزایش حملات علیه پایتخت اوکراین تا حدی ناشی از تغییر اولویت در استفاده از ظرفیت محدود تسلیحاتی روسیه است. مسکو بخشی از توان موشکی خود را به هدف قرار دادن کی‌یف اختصاص داده، اما این روند همچنین نتیجه افزایش ظرفیت تولید تسلیحات روسیه است.
بر اساس گزارش‌های اطلاعاتی اوکراین، روسیه اکنون قادر است بیش از ۲۰۰ موشک کروز و بالستیک در ماه تولید کند. اگر مسکو بتواند تولید تسلیحات دوربرد ارزان‌قیمت را در مقیاس گسترده ادامه دهد، خواهد توانست فشار بر کی‌یف و دیگر شهرهای بزرگ را افزایش دهد، بدون آنکه ضرورتا حملات در سایر مناطق کاهش یابد.
این وضعیت دو چالش اساسی برای اوکراین ایجاد می‌کند: نخست، افزایش شمار موشک‌ها و پهپادهایی که نیازمند سامانه‌های رهگیری بیشتر هستند؛ دوم، پیچیده‌تر شدن دفاع از مراکز لجستیکی، پایگاه‌های هوایی، مراکز فرماندهی و شهرها به دلیل پراکندگی تهدیدها.
روسیه همچنین ممکن است مسیرهای دیگری برای تشدید جنگ را بررسی کند؛ از جمله کشاندن بلاروس به درگیری، اعزام نیروهای بیشتر کره شمالی، جذب مزدوران خارجی بیشتر یا اجرای بسیج عمومی گسترده.
یکی از پرسش‌های مهم سال ۲۰۲۷ این خواهد بود که آیا روسیه می‌تواند این برنامه‌ها را پیش از آنکه حملات عمیق اوکراین توانایی‌هایش را مختل کند، اجرایی کند یا خیر.
در ارتباط با تشدید تنش با استفاده از تسلیحات کشتار جمعی، روسیه پیش‌تر نیز اقداماتی انجام داده که به استفاده از چنین تسلیحاتی نزدیک بوده است. مسکو به نیروگاه‌های هسته‌ای اوکراین حمله کرده، سد عظیم کاخوفکا در رودخانه دنیپرو را تخریب کرده و از تسلیحات شیمیایی استفاده کرده است.
واکنش محدود غرب به این اقدامات تحریک‌آمیز، احتمال ادامه مسیر تشدید تنش از سوی روسیه را افزایش داده است.
در راس این اقدامات، مسکو همچنان به استفاده از «سیگنال‌دهی هسته‌ای» ادامه خواهد داد؛ اقدامی که می‌تواند شامل بازنگری در دکترین نظامی روسیه ـ همان‌گونه که در سال ۲۰۲۴ انجام شد ـ یا برگزاری رزمایش‌هایی با سامانه‌های حامل کلاهک‌های هسته‌ای باشد.
انجام یک آزمایش هسته‌ای در منطقه‌ای مانند نوایا زملیا می‌تواند مرحله جدیدی از نمایش قدرت هسته‌ای روسیه باشد. گزینه‌های مستقیم‌تر و خطرناک‌تر شامل حملات جدید علیه تاسیسات هسته‌ای غیرنظامی، انفجار نمایشی یک سلاح هسته‌ای در منطقه‌ای غیرمسکونی اوکراین، یا در شدیدترین حالت، استفاده از یک سلاح هسته‌ای تاکتیکی علیه نیروهای اوکراینی یا غیرنظامیان خواهد بود.
با این حال، تشدید تنش هسته‌ای دو خطر عمده برای روسیه به همراه دارد.
نخست، شکستن تابوی هسته‌ای که طی ۸۰ سال گذشته شکل گرفته، نظام امنیتی جهانی را دچار اختلال خواهد کرد. چنین اقدامی می‌تواند واکنش شدید جامعه جهانی، از جمله چین و هند، را به دنبال داشته باشد و موقعیت دیپلماتیک روسیه را تضعیف کند.
دوم، اوکراین نشان داده که توانایی انجام حملات عمیق در داخل خاک روسیه را دارد. اگر روسیه از تسلیحات کشتار جمعی استفاده کند و واکنش بین‌المللی نیز محدود باشد، اوکراین ممکن است به دنبال توسعه توانایی‌های تلافی‌جویانه برود؛ از جمله استفاده از «بمب‌های کثیف»، یعنی کلاهک‌های متعارفی که با استفاده از مواد پرتوزا از تاسیسات هسته‌ای می‌توانند آلودگی رادیواکتیو ایجاد کنند.
هرچند چنین اقدامی با حمله هسته‌ای واقعی قابل مقایسه نیست، اما احتمال آلوده شدن بخش‌هایی از خاک روسیه پیامدهای جدی برای این کشور خواهد داشت.
آیا روسیه به اروپا حمله خواهد کرد؟
در ماه‌های اخیر در اروپا، احتمال اینکه روسیه پس از اوکراین دست به یک اقدام نظامی فراتر از مرزهای این کشور بزند، به موضوعی جدی تبدیل شده است.
بر اساس این سناریو، یک حمله متعارف روسیه در مناطقی مانند بالتیک یا دریای سیاه می‌تواند با هدف ایجاد شوک در ناتو و اتحادیه اروپا انجام شود تا حمایت آنها از اوکراین کاهش یابد.
اما چنین اقدامی می‌تواند نتیجه‌ای کاملا معکوس داشته باشد. حمله مستقیم به خاک یکی از اعضای ناتو می‌تواند موجب فعال شدن ماده ۴ پیمان واشنگتن ناتو و همچنین ماده ۴۲ پیمان لیسبون اتحادیه اروپا شود؛ موضوعی که ممکن است روسیه را وارد یک جنگ دو جبهه‌ای علیه غرب و اوکراین کند.
چنین سناریویی برای مسکو بسیار پرهزینه خواهد بود. به همین دلیل، حمله نظامی متعارف روسیه علیه قلمرو ناتو یا اتحادیه اروپا همچنان بعید ارزیابی می‌شود.
در مقابل، احتمال توسل به استراتژی ترکیبی در سراسر اروپا هم‌اکنون برجسته شده است.روسیه احتمالا عملیات خرابکاری سایبری، حملات علیه شرکت‌های صنایع دفاعی، مراکز لجستیکی، خطوط راه‌آهن، فرودگاه‌ها و بنادر، اخلال در سامانه‌های موقعیت‌یابی جهانی (GPS)، نقض حریم هوایی، نفوذ پهپادی و عملیات‌های اطلاعاتی با هدف تأثیرگذاری بر انتخابات را گسترش خواهد داد.
ویژگی اصلی این عملیات‌ها، ایجاد ابهام، دشوار کردن انتساب مسئولیت و پیچیده کردن واکنش کشورهای اروپایی است. تاکنون ناتو و اتحادیه اروپا سازوکارهای از پیش تعیین‌شده و کافی برای پاسخ سریع به چنین تهدیدهایی ندارند؛ موضوعی که می‌تواند به روسیه اجازه دهد از فضای عدم قطعیت به سود خود استفاده کند.
محتمل‌ترین سناریو
افراطی‌ترین گزینه‌های تشدید تنش توسط روسیه ـ یعنی استفاده از تسلیحات کشتار جمعی در اوکراین یا حمله متعارف به یکی از اعضای ناتو ـ همزمان خطرناک‌ترین و پرهزینه‌ترین گزینه‌ها برای مسکو هستند.
به همین دلیل، محتمل‌ترین مسیرهای تشدید تنش روسیه عبارت‌اند از: افزایش حملات گسترده علیه زیرساخت‌های غیرنظامی اوکراین؛گسترش عملیات جنگ ترکیبی علیه کشورهای اروپایی؛ افزایش خرابکاری، حملات سایبری و عملیات اطلاعاتی علیه متحدان کی‌یف.
برای تبدیل تشدید تنش روسیه به اقدامی پرهزینه و کم‌ثمر برای کرملین، اتحادیه اروپا باید تلاش کند ساخت موشک‌ها و پهپادهای روسیه را دشوارتر کند.این اقدام می‌تواند از طریق ردیابی دقیق‌تر قطعات خارجی کشف‌شده در تسلیحات روسی و اعمال سریع‌تر تحریم علیه تولیدکنندگان و شبکه‌های تامین کننده این قطعات انجام شود.
همچنین کشورهای غربی و شرکای غیرغربی اوکراین باید در تولید مشترک سامانه‌های رهگیری ارزان‌قیمت و تجهیزات جنگ الکترونیک با کی‌یف همکاری کنند.
کشورهای اروپایی نیز باید پروتکل‌هایی برای حفاظت از مراکز لجستیکی پشتیبان اوکراین ایجاد کنند؛ پروتکل‌هایی که شامل شناسایی تهدید، خنثی‌سازی حملات، تغییر مسیرهای انتقال و بازگرداندن سریع فعالیت‌ها پس از حمله باشد.
منبع: تجارت‌نیوز