همه‌ی اخبار

از «موش و گربه» تا امروز؛ چرا انیمیشن ایران پیوسته نشد؟

ایسنالحن: منفیتأیید نسبی

نخستین روز نمایش انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده گنجینه فیلمخانه ملی در موزه سینمای ایران، با اشاره منتقدان به رکودهای پی‌درپی این هنر همراه شد؛ هنری که با تجربه‌های اسفندیار احمدیه، نصرت کریمی و جعفر تجارتچی آغاز شد اما هیچ‌گاه به جریانی مستمر در سینمای ایران تبدیل نشد.

به گزارش ایسنا به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، نخستین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده از گنجینه فیلمخانه ملی ایران، دوشنبه (۲۵ آبان‌ماه)، با حضور مهرداد شیخان نویسنده و کارگردان، مازیار فکری‌ارشاد منتقد سینما، و جعفر گودرزی رییس انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران، در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. مدیریت نشست را فرانک آرتا روزنامه‌نگار، بر عهده داشت.

در این برنامه، فیلم‌های «موش و گربه» به کارگردانی اسفندیار احمدیه (۱۳۳۹)، «موش با اراده» به کارگردانی جعفر تجارتچی (۱۳۴۱)، «خوشه گندم» به کارگردانی احمدیه (۱۳۴۱)، «لاک‌پشت و مرغابی‌ها» به کارگردانی تجارتچی (۱۳۴۲)، «مرغ ماهی‌خوار» به کارگردانی تجارتچی (۱۳۴۳)، «گل و بلبل» به کارگردانی فریدون فرشباف (۱۳۴۶)، «زندگی» به کارگردانی نصرت کریمی (۱۳۴۶)، «ماهی طلایی» با تصویربرداری اسدالله کفافی (۱۳۴۹)، «اردک حسود» به کارگردانی احمدیه (۱۳۴۹)، «بهترین دوست شما» به کارگردانی دلارا رسولی (۱۳۵۰)، «نارنج و ترنج» به کارگردانی احمدیه (۱۳۵۰) و «ارزش هر چیز» به کارگردانی دلارا رسولی (۱۳۵۱) نمایش داده شد.

نگاهی به تاریخ انیمیشن ایران

فرانک آرتا در ابتدای نشست گفت: «من که تاریخ سینما یکی از علاقه‌مندی‌ها و زمینه‌های کاری‌ام است، همواره دوست داشته‌ام ریشه‌های شکل‌گیری هر فیلم، ژانر و جریان سینمایی را بررسی کنم.»

او افزود: در تاریخ سینمای ایران معمولاً از اسفندیار احمدیه به‌عنوان پدر انیمیشن ایران یاد می‌شود که سال‌ها در لابراتوار و اداره کل سازمان سینمایی و فرهنگ و هنر فعالیت می‌کرد. همچنین در دو سال اخیر، با انتشار مستند شش‌قسمتی «نصرت کریمی؛ هنرمند بودن در ایران» ساخته بابک کریمی، مهرداد اسکویی و روح‌الله انصاری، بخشی از فعالیت‌های این هنرمند در حوزه‌های مختلف سینما، از جمله انیمیشن، مورد توجه قرار گرفته و این اقدامات بخشی از تاریخ سینمای ایران را کامل‌تر کرده است.

نسل‌های انیمیشن ایران

مازیار فکری‌ارشاد در تشریح نسل‌های مختلف انیمیشن ایران گفت: نخستین نسل انیمیشن‌هایی که به‌صورت حرفه‌ای در ایران ساخته شدند، در اواخر دهه ۳۰ و در وزارت فرهنگ و هنر تولید شدند و نشان‌دهنده نوعی تجربه‌گرایی در آن دوره‌اند.

به گفته او، ایران پیشینه نقاشی و حتی نمایش توالی حرکت در آثار باستانی را داشته، اما انیمیشن به شکل سینمایی امروز پیش از آن سابقه چندانی نداشت. در وزارت فرهنگ و هنر، هنرمندانی از جمله احمدیه، کریمی، تجارتچی و دیگران فعالیت خود را آغاز کردند و مجموعه‌ای از تجربه‌های اولیه را شکل دادند. فکری‌ارشاد این آثار را آغاز مسیر انیمیشن در ایران دانست؛ «مسیری که چندان هموار نبود و در دهه‌های گذشته نمی‌توان جریانی مداوم و پیوسته در آن دید».

این منتقد سینما اضافه کرد: در دوره‌هایی رکود و وقفه وجود داشته و در مقاطعی نیز جریان‌های تازه‌ای شکل گرفته است.

او ادامه داد: پس از فعالیت‌های وزارت فرهنگ و هنر در میانه دهه ۴۰، دوباره دوره‌ای از رکود را تجربه کردیم. سپس با ظهور هنرمندان دیگر، جریان تازه‌ای شکل گرفت و یکی از نمونه‌های مهم آن آثار نصرت کریمی است که در آن‌ها می‌توان استفاده از تکنیک‌های متفاوت و تأثیرپذیری از تجربه‌های دیگران را دید. اگر کمی عقب‌تر برویم، به پرویز اصانلو می‌رسیم که به‌عنوان یکی از نخستین افراد دارای تحصیلات دانشگاهی انیمیشن در ایالات متحده به ایران بازگشت. او تلاش کرد زمینه فعالیت در این حوزه را فراهم کند و همکارانش را به ساخت انیمیشن ترغیب کند، اما امکانات و شرایط لازم برای ادامه کار فراهم نبود. در نهایت، اختلافات فنی و مدیریتی و نبود شناخت کافی از ماهیت این هنر باعث شد گروهی از هنرمندان از مجموعه جدا شوند و ساختار کارگاه به‌تدریج از هم بپاشد. احمدیه، کریمی و تجارتچی نیز هرکدام مسیر جداگانه‌ای در پیش گرفتند.

کانون پرورش فکری؛ دوره‌ای درخشان

فکری‌ارشاد با اشاره به نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان گفت: کانون در دوره‌ای اتفاقات بسیار مهمی را در حوزه انیمیشن رقم زد. در آن مقطع فعالیت‌های ارزشمندی در حوزه گرافیک، نویسندگی و تولید آثار سینمایی انجام شد و به نظر می‌رسد یکی از دوره‌های درخشان انیمیشن ایران را شاهد بودیم. پس از پیروزی انقلاب بار دیگر رکود آمد، اما در اوایل دهه ۶۰، با توجه به نیاز تلویزیون به تولید آثار برای کودکان و شرایط اجتماعی و دوران جنگ، جریان تازه‌ای شکل گرفت.

او افزود: پس از آن نیز دوره‌هایی از رکود و فعالیت را پشت سر گذاشتیم. از نیمه دوم دهه ۸۰ حرکت‌های تازه‌ای آغاز شد، اما چندان پیوسته نبودند. گاهی یک فرد، استودیو یا مؤسسه سینمایی تصمیم می‌گرفت اثری تولید کند و کیفیت آثار نیز متفاوت بود. در سال‌های اخیر تعدادی از انیمیشن‌های ایرانی به مرحله اکران رسیده‌اند، اما به دلایل مختلف بسیاری از آن‌ها نتوانسته‌اند بازخورد اجتماعی یا فروش مورد انتظار را به دست آورند و همین موضوع انگیزه تهیه‌کنندگان را برای ادامه تولید کاهش داده است. با این حال، برخی از این آثار در محافل بین‌المللی به نمایش درآمده، جوایزی دریافت کرده و حتی مورد توجه پخش‌کنندگان خارجی قرار گرفته‌اند.

سه خاستگاه انیمیشن در ایران

مهرداد شیخان با اشاره به خاستگاه‌های انیمیشن در ایران گفت: باید میان پیشینه‌های تاریخی و زمینه‌های اجتماعی دوران معاصر تفاوت قائل شد.

او سه خاستگاه اصلی را برشمرد که به دوران باستان بازمی‌گردند؛ هنرهای نمایشی، هنرهای تجسمی و ادبیات داستانی.

به گفته شیخان، در ادبیات داستانی از گذشته روایت‌های متعددی وجود داشته که قابلیت تبدیل شدن به آثار نمایشی و تصویری را داشته‌اند. در هنرهای نمایشی نیز سنت‌هایی مانند تعزیه، شبیه‌خوانی، نمایش سایه، بقال‌بازی و سیاه‌بازی وجود داشته که هرکدام به نوعی با حرکت، روایت و تصویر ارتباط دارند. در هنرهای تجسمی هم می‌توان در نقش‌برجسته‌های تخت جمشید یا برخی سفالینه‌های باستانی، تلاشی برای نمایش توالی حرکت دید.

او گفت: این آثار نشان می‌دهند ذهنیت مربوط به تصویر متحرک، حتی پیش از شکل‌گیری ابزارهای سینمایی، در فرهنگ تصویری ایران وجود داشته است.

شیخان ادامه داد: نمی‌خواهم تمام موضوع را به تمدن باستانی محدود کنم. در دوران معاصر نیز زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی متعددی در شکل‌گیری انیمیشن ایران مؤثر بوده‌اند. بسیاری از هنرمندان و فیلم‌سازانی که بعدها وارد این حوزه شدند، در کودکی و نوجوانی با تماشای فیلم‌های کوتاه انیمیشنی که پیش از فیلم‌های سینمایی در سالن‌ها نمایش داده می‌شد با این هنر آشنا شده بودند و طبیعی بود که برخی از آن‌ها به فکر تجربه و ساخت چنین آثاری بیفتند.

«سینمای زنده» یا «سینمای مرده»؟

در ادامه، فرانک آرتا از جعفر گودرزی خواست دیدگاهش را درباره جایگاه انیمیشن در سینما بیان کند. گودرزی با تأکید بر پیوند بنیادین سینما با خیال و رؤیا گفت: هویت و اصالت سینما بر رؤیا و خیال استوار است و هیچ‌کدام از گونه‌های سینمایی به اندازه سینمای انیمیشن از دل خیال و رؤیا برنمی‌آیند.

به گفته او، زمانی که خیال از واقعیت پیشی می‌گیرد انیمیشن متولد می‌شود و هر کس این را درک نکند، سینما را به‌درستی نشناخته است.

او سینما را کارخانه رؤیاسازی خواند که انیمیشن آن را به زیباترین شکل ممکن انجام می‌دهد و افزود: برای فهمیدن اینکه کدام کشورها و جریان‌های سینمایی بیشتر رشد کرده‌اند، باید دید تا چه اندازه به انیمیشن و ظرفیت‌های خیال و رؤیا اهمیت داده‌اند.

گودرزی با اشاره به حضور لوبومیر بنش و ولادیمیر ییرانک، خالقان مجموعه «پت و مت»، در آخرین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان گفت: آن‌ها را به ایران دعوت کردیم، چند روزی در ایران بودند و کارگاهی هم برگزار کردند. مرحوم دنیا فنی‌زاده در آن زمان می‌گفتند با این اتفاق به آرزویشان رسیده‌اند.

او افزود: وقتی درباره عروسک‌های این مجموعه و جایگاهشان در فرهنگ عمومی صحبت می‌کردیم، متوجه شدیم میزان نفوذ این آثار در فرهنگ مردم، حتی برای خود سازندگانشان هم شگفت‌انگیز است. به آن‌ها می‌گفتیم درباره این عروسک‌ها در زبان فارسی ضرب‌المثل‌هایی داریم و آن‌ها از شنیدن این موضوع تعجب می‌کردند.

او سخنانش را با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به انیمیشن به پایان برد و گفت: اگر قرار است برای سینمای ایران اتفاقی بیفتد، باید نگاه‌مان را به انیمیشن تغییر دهیم. من حتی با برخی اصطلاحات تفکیک گونه‌های سینمایی مشکل دارم، مثلاً گاهی از اصطلاح «سینمای زنده» برای سینمای رئال استفاده می‌شود، انگار که سینمای انیمیشن، سینمای مرده است! درحالی‌که اتفاقاً انیمیشن یکی از زنده‌ترین و پویاترین گونه‌های سینمایی است؛ سینمایی که حرکت، پویایی و زندگی را در بطن خود دارد.

انیمیشن؛ عرصه خلق ناممکن‌ها

مهرداد شیخان انیمیشن را متعلق به دنیای ناممکن‌ها دانست و گفت: در این هنر چند مؤلفه اساسی وجود دارد: اغراق، تخیل، تأثیرگذاری و امکان‌هایی که در جهان واقعی به‌سادگی قابل تحقق نیستند.

به گفته او، در این قالب محدودیت‌های واقعیت تا اندازه زیادی کنار می‌رود و هنرمند می‌تواند جهانی بسازد که تابع قواعد معمول زندگی نیست.

او درباره مرز میان ساخت فیلم انیمیشن و فیلم رئال اظهار کرد: در سینمای رئال هم می‌توان از ذهنیت و تخیل استفاده کرد و حتی ممکن است فیلمی با وجود بهره‌گیری از بازیگران و عناصر واقعی، فضایی کاملاً غیرواقعی و عجیب داشته باشد، بنابراین مرز این دو را نمی‌توان صرفاً با نوع داستان یا میزان تخیل مشخص کرد. یکی از تفاوت‌های مهم، ابزار و شیوه خلق تصویر است و امکانات اقتصادی هم تأثیرگذارند. گاهی شرایط اقتصادی اجازه نمی‌دهد فیلم‌ساز سراغ انیمیشن برود و گاهی همین محدودیت‌ها باعث می‌شود از ظرفیت‌های سینمای رئال استفاده کند.

او گفت: در برخی فیلم‌ها، حتی آثاری با موضوع جنگ، فیلم‌سازان به دلیل محدودیت امکانات نمی‌توانند صحنه‌های موردنظر را بازسازی کنند و در این شرایط از ایده‌ها و تکنیک‌های انیمیشن برای خلق فضای موردنیاز بهره می‌گیرند.

شیخان افزود: اخیراً مستندی دیدم که برای بازسازی فضای جنگ از همین ظرفیت‌ها استفاده کرده بود.

امید به تداوم برنامه‌ها

در بخش پایانی نشست، مازیار فکری‌ارشاد با تحسین رویکرد موزه سینمای ایران به سینمای انیمیشن گفت: امیدوارم رویکرد تازه موزه سینما در توجه به سینمای انیمیشن تداوم داشته باشد.

او افزود: ما معمولاً در حوزه فیلم‌های بلند داستانی، فیلم کوتاه و مستند بیشتر فعالیت می‌کنیم و در زمینه انیمیشن با کمبودهای جدی روبه‌رو هستیم. مراکزی هستند که تخصصی در این حوزه کار می‌کنند، اما تعدادشان زیاد نیست. فکری‌ارشاد امیدوار است این برنامه‌ها ادامه پیدا کنند و بتوانند کمکی به جریان سینمای انیمیشن کشور باشند؛ جریانی که به گفته او، همان‌طور که او و شیخان چند بار در نشست به آن اشاره کردند، هیچ‌گاه در کشور تداوم کافی نداشته است.

نخستین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی فیلم‌های کوتاه و انیمیشن‌های تصحیح‌رنگ‌شده گنجینه فیلمخانه ملی ایران، با پرسش حاضران از سخنرانان نشست به پایان رسید.

راستی‌آزماییتأیید نسبی۵۴٪

خبر اصلی کاملاً توسط خبر تأیید می‌شود که هر دو درباره‌ی یک رویداد مشترک گزارش می‌دهند و هر دو بر ناتوانی انیمیشن ایران برای تبدیل شدن به یک جریان مستمر تأکید دارند.

همین رویداد در منابع دیگر:

بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.

منبع: ایسنا