آیا چین می‌تواند با زغال‌سنگ، جهان را از بحران نفت نجات دهد؟

به گزارش تجارت نیوز، بحران‌های ژئوپلیتیکی و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی می‌توانند عرضه نفت و گاز را با مشکل مواجه کنند و هزینه تأمین سوخت را در سراسر جهان افزایش دهند. در چنین شرایطی، کشورهایی که به منابع انرژی داخلی و فناوری‌های جایگزین دسترسی دارند، ممکن است از مزیت بیشتری برخوردار شوند.

چین، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان و از قدرت‌های اصلی صنعتی، علاوه بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و خودروهای برقی، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در فناوری‌های مبتنی بر زغال‌سنگ انجام داده است. یکی از این فناوری‌ها، تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع است؛ فرایندی که امکان تولید برخی فرآورده‌های جایگزین نفت را فراهم می‌کند.

افزایش قیمت نفت می‌تواند توجه بازارها را به چنین فناوری‌هایی بیشتر کند. با این حال، ظرفیت تولید، هزینه تمام‌شده، مصرف آب و انرژی و پیامدهای زیست‌محیطی، عواملی هستند که تعیین می‌کنند صنعت زغال‌سنگ چین تا چه اندازه می‌تواند در کاهش فشار ناشی از بحران نفت نقش داشته باشد.

تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع؛ فناوری جایگزین نفت

یکی از مهم‌ترین بخش‌های صنعت زغال‌سنگ چین، فناوری تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع است که با عنوان CTL شناخته می‌شود. در این فرایند، زغال‌سنگ از طریق واکنش‌های شیمیایی به مواد هیدروکربنی تبدیل می‌شود و سپس می‌توان از آن برای تولید سوخت‌های مایع و برخی محصولات شیمیایی استفاده کرد.

این محصولات بسته به فناوری و فرایند تولید، می‌توانند در بخش‌هایی از صنعت حمل‌ونقل، صنایع شیمیایی و کاربردهای صنعتی مورد استفاده قرار گیرند. برخی فرآورده‌ها نیز برای تولید روان‌کننده‌های صنعتی یا مواد اولیه شیمیایی کاربرد دارند.

چین با توسعه این فناوری تلاش کرده است وابستگی خود به واردات نفت را تا حدی مدیریت کند و از ذخایر گسترده زغال‌سنگ داخلی بهره ببرد. وجود منابع زغال‌سنگ و تجربه صنعتی این کشور، زمینه توسعه پروژه‌های بزرگ تبدیل زغال‌سنگ به محصولات مایع را فراهم کرده است.

بر اساس گزارش South China Morning Post، چین مدعی برخورداری از بزرگ‌ترین کارخانه تبدیل زغال‌سنگ به مایع در جهان است. با این حال، ظرفیت دقیق تولید، میزان فعالیت عملیاتی و سهم محصولات آن در تأمین تقاضای نفت باید با آمار به‌روز و مستقل بررسی شود.

آیا زغال‌سنگ می‌تواند کمبود جهانی نفت را جبران کند؟

افزایش قیمت نفت و اختلال در عرضه جهانی، معمولاً انگیزه کشورها را برای یافتن منابع جایگزین افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، فناوری تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع می‌تواند بخشی از نیاز به برخی فرآورده‌های نفتی را پوشش دهد؛ به‌ویژه در کاربردهایی که امکان استفاده از سوخت‌های جایگزین وجود دارد.

با این حال، جایگزینی نفت با محصولات حاصل از زغال‌سنگ به سادگی افزایش تولید یک کارخانه نیست. توسعه تأسیسات جدید به سرمایه‌گذاری سنگین، تجهیزات تخصصی و زمان نیاز دارد. افزون بر این، همه محصولات تولیدشده از زغال‌سنگ را نمی‌توان بدون تغییر در زیرساخت‌ها و تجهیزات، جایگزین مستقیم بنزین، گازوئیل یا سوخت هواپیما کرد.

از سوی دیگر، افزایش ظرفیت تولید سوخت مایع در چین لزوماً به معنای صادرات گسترده آن به بازار جهانی نیست. این کشور باید ابتدا نیاز داخلی خود را در نظر بگیرد و سپس با توجه به هزینه تولید، قیمت جهانی نفت و محدودیت‌های حمل‌ونقل، درباره عرضه محصولات به بازارهای خارجی تصمیم بگیرد.

بنابراین، صنعت زغال‌سنگ چین می‌تواند در شرایط بحرانی بخشی از فشار بر بازار نفت را کاهش دهد، اما جایگزینی کامل نفت وارداتی در کوتاه‌مدت بعید است.

نفت ۱۰۰ دلاری و نگرانی از کاهش ذخایر جهانی

در متن گزارش اولیه، به کمبود انباشته‌شده حدود ۳ میلیارد بشکه نفت از زمان آغاز جنگ آمریکا علیه ایران اشاره شده است. همچنین گزارش ادعا می‌کند که آزادسازی ذخایر راهبردی توسط کشورها به حفظ قیمت نفت در محدوده حدود ۱۰۰ دلار برای هر بشکه کمک کرده است.

این ارقام، در صورت تأیید، ابعاد قابل‌توجه اختلال در بازار جهانی انرژی را نشان می‌دهند. با این حال، رقم ۳ میلیارد بشکه باید با داده‌های معتبر درباره تولید ازدست‌رفته، مصرف، ذخایر و بازه زمانی مورد اشاره تطبیق داده شود؛ زیرا کمبود عرضه، کاهش ذخایر و تقاضای تأمین‌نشده مفاهیم متفاوتی هستند.

ذخایر راهبردی نفت برای مقابله با اختلال‌های کوتاه‌مدت طراحی شده‌اند و آزادسازی آن‌ها می‌تواند در مقطع بحران، بخشی از عرضه ازدست‌رفته را جبران کند. اما اگر اختلال در تولید یا انتقال نفت ادامه پیدا کند، ذخایر به‌تنهایی نمی‌توانند برای مدت نامحدود بازار را متعادل نگه دارند.

در چنین شرایطی، منابع جایگزین انرژی و فناوری‌هایی مانند تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کنند. با این حال، تأثیر آن‌ها به سرعت افزایش تولید و حجم واقعی سوخت قابل عرضه بستگی دارد.

نیروگاه‌های زغال‌سنگی چین؛ مزیت در تأمین برق، نه جایگزینی مستقیم نفت

توان صنعتی چین تنها به تولید سوخت مایع محدود نمی‌شود. این کشور همچنین ظرفیت گسترده‌ای در ساخت نیروگاه‌های زغال‌سنگی و تجهیزات مرتبط با تولید برق دارد. چنین ظرفیتی می‌تواند به توسعه زیرساخت‌های انرژی در داخل چین و برخی بازارهای خارجی کمک کند.

با این حال، باید میان تولید برق از زغال‌سنگ و تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع تفاوت قائل شد. نیروگاه زغال‌سنگی در درجه نخست برای تولید برق به کار می‌رود و نمی‌تواند به‌طور مستقیم جایگزین بنزین یا گازوئیل مصرفی خودروها شود.

اثر این نیروگاه‌ها بر بحران نفت نیز بیشتر غیرمستقیم است. برای مثال، افزایش تولید برق می‌تواند در برخی کشورها وابستگی به سوخت‌های مایع در بخش برق را کاهش دهد؛ البته این موضوع به ترکیب نیروگاه‌ها و ساختار مصرف انرژی هر کشور بستگی دارد.

در مقابل، فناوری CTL مستقیماً به تولید محصولات مایع از زغال‌سنگ مربوط می‌شود. همین تفاوت نشان می‌دهد که ظرفیت برق زغال‌سنگی و ظرفیت تولید سوخت مایع، هر کدام نقش جداگانه‌ای در امنیت انرژی دارند.

هزینه‌های زیست‌محیطی؛ چالش بزرگ صنعت زغال‌سنگ

با وجود مزیت احتمالی زغال‌سنگ در تأمین انرژی داخلی، گسترش این صنعت با چالش‌های مهمی روبه‌رو است. استخراج و مصرف زغال‌سنگ می‌تواند آلودگی هوا ایجاد کند و انتشار دی‌اکسید کربن را افزایش دهد. فرایند تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع نیز معمولاً انرژی‌بر است و به آب و تجهیزات صنعتی قابل‌توجهی نیاز دارد.

در نتیجه، سوخت تولیدشده از زغال‌سنگ الزاماً گزینه‌ای کم‌کربن‌تر از فرآورده‌های نفتی نیست. میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در کل چرخه تولید، از استخراج زغال‌سنگ تا تبدیل آن به سوخت و مصرف نهایی، به فناوری و شیوه مدیریت تأسیسات وابسته است.

هزینه‌های زیست‌محیطی می‌توانند رقابت‌پذیری اقتصادی این محصولات را نیز تحت تأثیر قرار دهند؛ به‌ویژه در بازارهایی که سیاست‌های کاهش انتشار کربن، مالیات‌های زیست‌محیطی یا محدودیت‌های وارداتی اعمال می‌شود.

به همین دلیل، هرچند صنعت زغال‌سنگ ممکن است در دوره‌های بحران به تأمین انرژی کمک کند، توسعه بلندمدت آن بدون توجه به بهره‌وری، کنترل آلایندگی و پیامدهای اقلیمی با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد بود.

آیا بحران انرژی جایگاه چین را در جهان تقویت می‌کند؟

افزایش قیمت نفت می‌تواند تقاضا برای فناوری‌های جایگزین انرژی را بالا ببرد. چین در حوزه‌هایی مانند تولید پنل‌های خورشیدی، باتری و خودروهای برقی نیز ظرفیت صنعتی گسترده‌ای دارد. از این رو، بحران انرژی ممکن است هم‌زمان بازار محصولات انرژی پاک و فناوری‌های مبتنی بر زغال‌سنگ را تحت تأثیر قرار دهد.

اگر کشورهای واردکننده انرژی به دنبال کاهش وابستگی خود به منابع محدود یا مسیرهای پرریسک انتقال نفت باشند، ممکن است به سراغ ترکیبی از انرژی‌های تجدیدپذیر، ذخیره‌سازی برق، سوخت‌های جایگزین و افزایش بهره‌وری بروند. شرکت‌های چینی می‌توانند در بخشی از این بازارها نقش تأمین‌کننده تجهیزات و فناوری را ایفا کنند.

با این حال، تبدیل این فرصت به درآمد صادراتی پایدار به عوامل متعددی وابسته است؛ از جمله قیمت محصولات، رقابت با دیگر تولیدکنندگان، مقررات زیست‌محیطی و وضعیت اقتصاد جهانی. همچنین نمی‌توان بدون شواهد کافی نتیجه گرفت که بحران نفت به‌تنهایی چین را به مرکز جدید انرژی جهان تبدیل خواهد کرد.

زغال‌سنگ چین راه‌حل موقت است یا جایگزینی پایدار؟

صنعت زغال‌سنگ چین، به‌ویژه فناوری تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع، می‌تواند در شرایط اختلال در عرضه نفت بخشی از نیازهای انرژی را پوشش دهد. برخورداری از منابع داخلی، زیرساخت صنعتی و تجربه توسعه پروژه‌های بزرگ، به این کشور امکان می‌دهد از زغال‌سنگ برای تولید برخی فرآورده‌های جایگزین نفت استفاده کند.

با این حال، این فناوری محدودیت‌های مهمی دارد. هزینه بالای احداث تأسیسات، زمان مورد نیاز برای افزایش تولید، مصرف آب و انرژی و انتشار کربن، مانع از آن می‌شود که زغال‌سنگ به‌سرعت جایگزین کامل نفت و گاز شود.

برای ایران نیز این موضوع از منظر امنیت انرژی و تنوع‌بخشی به منابع سوخت قابل توجه است. فناوری‌های تبدیل زغال‌سنگ به سوخت مایع می‌توانند موضوع بررسی‌های صنعتی و اقتصادی باشند، اما ارزیابی آن‌ها به مطالعات دقیق درباره هزینه تولید، دسترسی به فناوری، منابع آب، بازده انرژی و پیامدهای زیست‌محیطی نیاز دارد.

در نهایت، زغال‌سنگ چین ممکن است یکی از ابزارهای مدیریت بحران انرژی باشد، اما به‌تنهایی راه‌حل پایدار برای کمبود جهانی نفت نیست. آینده امنیت انرژی بیش از هر چیز به ترکیبی از تنوع منابع، افزایش بهره‌وری، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و ایجاد زیرساخت‌های مقاوم در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی وابسته خواهد بود.