گزارش پایداری شرکت‌ها؛ ابزار پاسخ‌گویی یا تبلیغات سبز؟

به گزارش تجارت نیوز، گزارش پایداری در ظاهر سندی برای نمایش عملکرد محیط‌زیستی، اجتماعی و مدیریتی یک شرکت است؛ اما اهمیت آن فراتر از معرفی اقدامات مسئولانه بنگاه‌هاست. این گزارش می‌تواند مشخص کند یک کارخانه در طول یک سال چه میزان آب مصرف کرده، مصرف انرژی آن چقدر تغییر کرده، چه مقدار گاز گلخانه‌ای منتشر کرده و برای کاهش آلودگی یا بازیافت مواد چه هزینه‌ای پرداخته است.

مسئله از جایی آغاز می‌شود که شرکت‌ها به‌جای انتشار اطلاعات دقیق، بر اقدامات پراکنده یا وعده‌های آینده تمرکز می‌کنند. برای مثال، اعلام نصب تجهیزات کم‌مصرف، کاشت هزاران اصله درخت یا اجرای یک برنامه بازیافت، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مصرف منابع یا میزان آلودگی شرکت در مجموع کاهش یافته است. ممکن است یک کارخانه تجهیزات جدید نصب کند، اما هم‌زمان تولید خود را افزایش دهد و در نتیجه مصرف کل آب یا انرژی آن بیشتر شود.

گزارش معتبر باید امکان مقایسه عملکرد شرکت در طول زمان را فراهم کند. اگر بنگاهی ادعا می‌کند مصرف آب را کاهش داده است، باید مشخص کند این کاهش نسبت به کدام سال پایه محاسبه شده، چه مقدار بوده و آیا از تغییر حجم تولید تأثیر گرفته است یا خیر. همین قاعده درباره انتشار کربن، مصرف برق، سوخت و تولید پسماند نیز صدق می‌کند.

از این منظر، گزارش پایداری زمانی ابزار پاسخ‌گویی است که داده‌های روشن، روش محاسبه مشخص و شواهد قابل بررسی داشته باشد. در غیر این صورت، ممکن است بیشتر به ابزاری برای بهبود تصویر عمومی شرکت تبدیل شود تا سندی برای ارزیابی عملکرد واقعی آن.

آمار جهانی ۲۰۲۶؛ گزارش‌دهی پایداری به جریان اصلی کسب‌وکار نزدیک‌تر شده است

بر اساس مطالعه منتشرشده از سوی ابتکار گزارش‌دهی جهانی یا GRI در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶، گزارش‌های نزدیک به ۱۵ هزار شرکت بورسی در ۱۳۲ حوزه قضایی بررسی شده‌اند. این بررسی شرکت‌هایی با درآمد بیش از ۲۵۰ میلیون دلار را دربر می‌گیرد و نشان می‌دهد شرکت‌هایی که از استانداردهای GRI گزارش می‌دهند، نماینده حدود ۶۲ درصد از ارزش بازار جهانی هستند. این رقم بیانگر نفوذ گسترده گزارش‌دهی پایداری در میان شرکت‌های بزرگ است، نه اینکه ۶۲ درصد از شرکت‌های جهان الزاماً عملکرد محیط‌زیستی مطلوبی دارند.

در حوزه گزارش‌دهی مرتبط با ریسک‌های مالی و اقلیمی نیز روند مشابهی دیده می‌شود. طبق گزارش منتشرشده در مه ۲۰۲۶ از سوی مؤسسه S&P Global درباره پذیرش استانداردهای هیئت استانداردهای بین‌المللی پایداری یا ISSB، تا ۲۲ آوریل ۲۰۲۶، تعداد ۲۸ حوزه قضایی این استانداردها را به‌صورت داوطلبانه یا الزامی پذیرفته بودند و ۱۲ حوزه قضایی دیگر نیز برنامه پذیرش آن‌ها را داشتند.

استانداردهای IFRS S1 و IFRS S2 که در سال ۲۰۲۳ منتشر شدند، بر افشای اطلاعات مربوط به ریسک‌ها و فرصت‌های پایداری و همچنین اطلاعات اقلیمی تمرکز دارند. این استانداردها شرکت‌ها را به ارائه اطلاعاتی درباره انتشار گازهای گلخانه‌ای، ریسک‌های فیزیکی تغییر اقلیم، ریسک‌های ناشی از گذار به اقتصاد کم‌کربن و نحوه مدیریت این ریسک‌ها هدایت می‌کنند. هدف آن است که سرمایه‌گذاران بتوانند اثر مسائل پایداری بر وضعیت مالی و چشم‌انداز شرکت را بهتر ارزیابی کنند.

این آمارها نشان می‌دهند که گزارش پایداری در بسیاری از بازارها دیگر صرفاً یک ابزار روابط عمومی نیست. سرمایه‌گذاران، اعتباردهندگان و نهادهای ناظر بیش از گذشته به اطلاعات قابل مقایسه نیاز دارند. با این حال، افزایش تعداد گزارش‌ها به‌تنهایی به معنای افزایش کیفیت داده‌ها یا کاهش تخریب محیط‌زیست نیست؛ اعتبار گزارش به روش اندازه‌گیری، شفافیت اطلاعات و امکان بررسی مستقل وابسته است.

مصرف آب؛ شاخصی که بدون ذکر مبنا می‌تواند گمراه‌کننده باشد

یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش پایداری شرکت‌های صنعتی، اطلاعات مربوط به مصرف آب است. در صنایع فولاد، پتروشیمی، سیمان، صنایع غذایی و معدن، آب می‌تواند یکی از نهاده‌های اصلی تولید باشد. با این حال، اعلام اینکه شرکت در یک سال چند میلیون مترمکعب آب مصرف کرده، بدون ارائه اطلاعات تکمیلی، تصویر کاملی از عملکرد آن به دست نمی‌دهد.

برای ارزیابی دقیق‌تر، باید هم مصرف مطلق آب و هم شدت مصرف آب بررسی شود. مصرف مطلق نشان می‌دهد شرکت در مجموع چه مقدار آب برداشت یا مصرف کرده است؛ در حالی که شدت مصرف آب، میزان آب مورد استفاده به ازای تولید یک واحد محصول را مشخص می‌کند.

برای نمونه، اگر کارخانه‌ای در سال نخست یک میلیون مترمکعب آب مصرف کند و ۱۰۰ هزار تن محصول تولید کند، شدت مصرف آن ۱۰ مترمکعب به ازای هر تن خواهد بود. اگر در سال بعد مصرف آب به یک میلیون و ۵۰ هزار مترمکعب برسد، اما تولید به ۱۲۰ هزار تن افزایش پیدا کند، شدت مصرف به حدود ۸٫۷۵ مترمکعب به ازای هر تن کاهش می‌یابد.

در این مثال فرضی، بهره‌وری مصرف آب بهتر شده است، اما برداشت یا مصرف مطلق آب افزایش یافته است. بنابراین، اگر شرکت فقط از کاهش شدت مصرف سخن بگوید و افزایش مصرف کل را اعلام نکند، بخشی از تصویر عملکرد خود را پنهان کرده است؛ حتی اگر عدد اعلام‌شده از نظر محاسباتی صحیح باشد.

گزارش قابل اتکا باید میان آب برداشت‌شده، آب مصرف‌شده، آب بازیافتی و پساب تصفیه‌شده تفاوت بگذارد. همچنین لازم است منبع آب، محدوده جغرافیایی فعالیت و میزان وابستگی شرکت به منابع محلی مشخص شود. مصرف یک میلیون مترمکعب آب در منطقه‌ای برخوردار از منابع فراوان، الزاماً همان پیامد مصرف همین مقدار در منطقه‌ای خشک و دچار تنش آبی را ندارد.

برای شرکت‌های ایرانی، این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ارزیابی عملکرد آب باید با شرایط حوضه آبریز و محدودیت‌های محلی همراه باشد. استفاده بیشتر از پساب تصفیه‌شده می‌تواند اقدامی مثبت باشد، اما تنها در صورتی که مقدار واقعی آب جایگزین‌شده، کیفیت پساب و اثر آن بر برداشت از منابع آب شیرین به‌روشنی گزارش شود.

انرژی و انتشار کربن؛ آیا شرکت واقعاً پاک‌تر شده است؟

مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای از دیگر شاخص‌های مهم در ارزیابی عملکرد پایداری هستند. شرکت‌ها ممکن است از نصب پنل‌های خورشیدی، تعویض تجهیزات یا اجرای برنامه‌های بهره‌وری انرژی خبر دهند، اما ارزیابی واقعی به داده‌های مصرف سوخت، برق خریداری‌شده، میزان تولید و انتشار مستقیم و غیرمستقیم نیاز دارد.

در حسابداری انتشار، معمولاً سه گروه اصلی بررسی می‌شود. انتشار مستقیم یا دامنه یک از منابع تحت مالکیت یا کنترل شرکت، مانند سوخت مصرفی کوره‌ها و دیگ‌های بخار، ناشی می‌شود. دامنه دو انتشار مرتبط با تولید برق و انرژی خریداری‌شده را دربر می‌گیرد. دامنه سه نیز سایر انتشارهای زنجیره ارزش، از جمله بخشی از انتشار مواد اولیه، حمل‌ونقل و استفاده از محصولات را شامل می‌شود.

استاندارد IFRS S2 بر افشای اطلاعات اقلیمی و انتشار گازهای گلخانه‌ای تمرکز دارد و چارچوب‌های شناخته‌شده حسابداری انتشار، مانند پروتکل گازهای گلخانه‌ای، می‌توانند برای محاسبه این شاخص‌ها به کار روند. با این حال، مقایسه شرکت‌ها تنها زمانی معتبر است که مرز گزارش‌دهی، روش محاسبه و داده‌های مورد استفاده مشخص باشند.

برای مثال، اگر کارخانه‌ای مصرف گاز خود را کاهش دهد اما هم‌زمان مصرف برق خریداری‌شده از شبکه افزایش یابد، نمی‌توان بدون محاسبه مجموع انتشار مرتبط با هر دو منبع، نتیجه گرفت که انتشار کلی آن کاهش پیدا کرده است. همچنین، اگر شرکتی دامنه یک و دو را گزارش کند اما درباره دامنه سه توضیحی ندهد، باید روشن باشد که گزارش آن چه بخش‌هایی از زنجیره ارزش را پوشش می‌دهد.

تعیین سال پایه نیز اهمیت دارد. شرکتی که هدف کاهش ۱۰ درصدی انتشار را اعلام می‌کند، باید مشخص کند این کاهش نسبت به کدام سال و بر اساس چه محدوده‌ای محاسبه می‌شود. اگر پس از تغییر روش محاسبه، خرید شرکت جدید یا افزایش ظرفیت تولید، ارقام سال‌های گذشته بازنگری شوند، این تغییرات باید شفاف توضیح داده شوند.

به همین دلیل، شاخص‌های شدت انتشار به ازای هر تن محصول باید در کنار انتشار مطلق قرار گیرند. ممکن است یک شرکت با بهبود بهره‌وری، انتشار به ازای هر واحد محصول را کاهش دهد، اما به دلیل افزایش تولید، انتشار کل آن همچنان بیشتر شود. گزارش پایداری معتبر باید هر دو واقعیت را نشان دهد.

نمونه‌های ایرانی؛ آیا گزارش‌ها امکان سنجش عملکرد را فراهم می‌کنند؟

در ایران نیز برخی شرکت‌ها گزارش‌های پایداری یا گزارش‌های مرتبط با عملکرد محیط‌زیستی منتشر می‌کنند. بررسی این اسناد نشان می‌دهد که برای ارزیابی دقیق‌تر، باید از اعلام کلی اقدامات فراتر رفت و به کیفیت داده‌ها، روش محاسبه و قابلیت مقایسه آن‌ها توجه کرد.

برای نمونه، گزارش پایداری سال ۲۰۲۵ گروه صنایع پتروشیمی خلیج فارس که در پایگاه تخصصی گزارش‌های پایداری معرفی شده، اطلاعات انتشار دامنه یک و دو گروه را برای سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ مطرح می‌کند. این گزارش همچنین هدف اولیه کاهش ۱۰ درصدی انتشار تا سال ۲۰۳۰ را نسبت به سال پایه ۲۰۲۴ اعلام کرده و به اقداماتی مانند بازیافت پساب تصفیه‌شده و اجرای طرح‌های مرتبط با تخلیه صفر مایع در برخی پروژه‌ها اشاره دارد.

وجود سال پایه، بازه زمانی انتشار و هدف کمی، امکان ارزیابی آینده را بهتر می‌کند. با این حال، برای سنجش میزان پیشرفت واقعی باید ارقام انتشار سال پایه و سال‌های بعد، دامنه شرکت‌های مشمول، تغییر حجم تولید و روش محاسبه در دسترس باشد. همچنین، اعلام هدف برای سال ۲۰۳۰ به معنای تحقق آن نیست؛ بلکه باید در گزارش‌های سالانه مشخص شود چه میزان از مسیر کاهش انتشار طی شده است.

در نمونه‌ای دیگر، شرکت تولید مواد اولیه الیاف مصنوعی در صفحه گزارش پایداری خود به اقداماتی مانند بهینه‌سازی مصرف گاز کوره‌ها، کاهش مصرف آب، مدیریت پسماند و پایش هوای خروجی اشاره کرده است. در جدول مخارج زیست‌محیطی این شرکت، هزینه‌هایی برای امحای پسماند و خرید و نصب تجهیزات نیز درج شده است.

این نوع اطلاعات می‌تواند برای پاسخ‌گویی مفید باشد، زیرا از اقدامات کلی فراتر می‌رود و بخشی از هزینه‌ها و فعالیت‌ها را نشان می‌دهد. با این حال، برای قضاوت درباره اثربخشی آن‌ها باید مقدار کاهش مصرف آب یا انرژی، تغییر انتشار آلاینده‌ها، میزان پسماند بازیافت‌شده و نتایج اندازه‌گیری پس از اجرای پروژه نیز ارائه شود.

بنابراین، وجود گزارش یا جدول مخارج به‌تنهایی برای رتبه‌بندی عملکرد محیط‌زیستی شرکت‌ها کافی نیست. اطلاعات باید از نظر دوره زمانی، واحد اندازه‌گیری، دامنه فعالیت و روش محاسبه قابل مقایسه باشند. همچنین، لازم است میان هزینه‌ای که صرف یک اقدام شده و نتیجه واقعی آن اقدام تفاوت گذاشته شود.

تبلیغات سبز چگونه از گزارش پایداری جدا می‌شود؟

تبلیغات سبز یا «گرین‌واشینگ» زمانی مطرح می‌شود که یک شرکت تصویری سازگار با محیط‌زیست از خود ارائه دهد، اما شواهد کافی برای پشتیبانی از ادعاهایش منتشر نکند یا بخشی از اطلاعات مهم را کنار بگذارد. این وضعیت همیشه به معنای جعل عمدی داده‌ها نیست؛ گاهی ادعاها مبهم‌اند، شاخص‌ها ناقص انتخاب شده‌اند یا نتایج مثبت برجسته شده‌اند، در حالی که آثار منفی دیگر کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

برای مثال، عبارت «کاهش قابل‌توجه مصرف آب» بدون اعلام مقدار کاهش، سال پایه و میزان تولید، امکان ارزیابی ندارد. ادعای «تولید سبز» نیز بدون توضیح درباره مصرف انرژی، انتشار، پسماند و دامنه فعالیت شرکت، معنای دقیق و قابل مقایسه‌ای ایجاد نمی‌کند.

نشانه دیگر، تمرکز بر اقدامات نمایشی به‌جای نتایج است. نصب پنل خورشیدی، کاشت درخت یا حمایت مالی از یک برنامه محیط‌زیستی می‌تواند اقدام مثبتی باشد، اما لزوماً نشان نمی‌دهد اثرات اصلی فعالیت صنعتی شرکت کاهش یافته است. گزارش باید مشخص کند این اقدام چه نتیجه‌ای داشته و آیا نسبت به مقیاس کلی فعالیت شرکت اهمیت قابل‌توجهی دارد یا خیر.

در مقابل، شرکتی که محدودیت‌های عملکرد خود را نیز گزارش می‌کند، ممکن است تصویری واقع‌بینانه‌تر ارائه دهد. اگر هدف کاهش انتشار محقق نشده، مصرف آب افزایش یافته یا پروژه بازیافت کمتر از ظرفیت پیش‌بینی‌شده عمل کرده است، توضیح دلایل و برنامه اصلاحی می‌تواند اعتبار گزارش را بیشتر کند.

نظارت جهانی در سال ۲۰۲۶؛ گزارش پایداری فقط یک انتخاب تبلیغاتی نیست

در اتحادیه اروپا، اجرای استانداردهای گزارش‌دهی پایداری با نظارت بیشتر بر کیفیت اطلاعات همراه شده است. سازمان نظارت بر بازارهای اوراق بهادار اروپا، ESMA، اعلام کرده است که دستورالعمل‌های نظارت بر اطلاعات پایداری از اول ژانویه ۲۰۲۵ برای اطلاعات منتشرشده قابل اعمال شده‌اند. این نهاد در گزارش منتشرشده در مه ۲۰۲۶، تجربه نظارت بر گزارش‌دهی شرکت‌ها در سال ۲۰۲۵ را بررسی کرده و بر شفافیت، ارتباط اطلاعات با شرایط واقعی شرکت و قابلیت استفاده آن‌ها برای تصمیم‌گیری تأکید کرده است.

در عین حال، قواعد گزارش‌دهی اروپا نیز در حال تغییر بوده‌اند. کمیسیون اروپا در ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد که استانداردهای بازنگری‌شده گزارش‌دهی پایداری را با هدف کاهش بار اداری شرکت‌ها تصویب کرده است. طبق اعلام این کمیسیون، نسخه بازنگری‌شده تعداد داده‌های الزامی را بیش از ۶۰ درصد و مجموع داده‌های مورد نیاز را بیش از ۷۰ درصد کاهش می‌دهد. برآورد کمیسیون این است که هزینه گزارش‌دهی برای هر شرکت بیش از ۳۰ درصد کاهش یابد؛ هرچند اجرای نهایی این تغییرات به طی مراحل قانونی مربوط وابسته است.

این تغییرات نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران با دو هدف هم‌زمان روبه‌رو هستند: افزایش قابلیت اعتماد و مقایسه اطلاعات از یک سو و جلوگیری از تحمیل هزینه‌های غیرضروری از سوی دیگر. در نتیجه، اعتبار گزارش پایداری صرفاً به تعداد صفحات یا حجم اطلاعات وابسته نیست؛ کیفیت شاخص‌های اصلی و ارتباط آن‌ها با تصمیم‌های اقتصادی و محیط‌زیستی اهمیت بیشتری دارد.

برای شرکت‌های ایرانی که با مشتریان، سرمایه‌گذاران یا زنجیره‌های تأمین بین‌المللی ارتباط دارند، این روند می‌تواند اهمیت عملی داشته باشد. حتی اگر یک شرکت مستقیماً مشمول مقررات خارجی نباشد، ممکن است مشتری آن برای ارزیابی ریسک زنجیره تأمین، اطلاعات انتشار، مصرف انرژی یا مدیریت آب را مطالبه کند.

چگونه می‌توان یک گزارش پایداری معتبر تهیه کرد؟

گزارش پایداری زمانی قابل اتکاست که برای هر شاخص اصلی، مقدار اندازه‌گیری‌شده، واحد، دوره گزارش، سال پایه و روش محاسبه مشخص باشد. اگر شرکتی از کاهش مصرف آب خبر می‌دهد، باید مقدار برداشت و مصرف، میزان آب بازیافتی و تغییرات تولید را توضیح دهد. اگر از کاهش انتشار کربن سخن می‌گوید، باید دامنه انتشار، روش محاسبه و تغییرات مهم در ساختار شرکت را مشخص کند.

مرحله بعد، ارائه مقایسه چندساله است. انتشار یک رقم منفرد نمی‌تواند روند عملکرد را نشان دهد. داده‌های دست‌کم چند دوره متوالی، در کنار توضیح درباره تغییرات تولید و ظرفیت، امکان تشخیص بهبود واقعی را بیشتر می‌کنند. همچنین، در صورت اصلاح ارقام گذشته، دلیل تغییر باید بیان شود تا خواننده بتواند روند را به‌درستی دنبال کند.

راستی‌آزمایی مستقل نیز می‌تواند اعتبار اطلاعات را افزایش دهد. در این حالت، باید مشخص باشد کدام داده‌ها بررسی شده‌اند، بررسی با چه سطح اطمینانی انجام شده و آیا تمام گزارش یا تنها بخشی از آن را پوشش می‌دهد. عبارت «تأییدشده» بدون ذکر مرجع، دامنه بررسی و نوع اطمینان، اطلاعات کافی در اختیار مخاطب قرار نمی‌دهد.

در نهایت، گزارش باید میان هدف آینده و نتیجه تحقق‌یافته تفاوت بگذارد. اعلام هدف کاهش انتشار تا سال ۲۰۳۰، با اثبات کاهش انتشار در سال جاری یکسان نیست. گزارش خوب علاوه بر هدف، میزان پیشرفت، فاصله باقی‌مانده و اقدامات اصلاحی را نیز توضیح می‌دهد.

گزارش پایداری زمانی معتبر است که امکان پرسشگری ایجاد کند

گزارش پایداری می‌تواند ابزار مؤثری برای پاسخ‌گویی شرکت‌ها باشد، اما تنها در صورتی که ادعاهای محیط‌زیستی را به داده‌های روشن و قابل بررسی تبدیل کند. افزایش انتشار گزارش‌ها در جهان و پذیرش استانداردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاران و نهادهای ناظر بیش از گذشته به اطلاعات قابل مقایسه نیاز دارند. با این حال، تعداد گزارش‌ها به‌تنهایی معیاری برای سنجش بهبود محیط‌زیست نیست.

در ایران نیز انتشار اطلاعات درباره مصرف آب و انرژی، انتشار کربن، پسماند و هزینه‌های زیست‌محیطی می‌تواند گام مهمی در جهت شفافیت باشد. اما برای ارزیابی عملکرد واقعی، باید مشخص شود اقدامات انجام‌شده چه نتیجه‌ای داشته‌اند، ارقام با چه روشی محاسبه شده‌اند و آیا امکان بررسی مستقل آن‌ها وجود دارد.

مرز میان پاسخ‌گویی و تبلیغات سبز را می‌توان در یک پرسش خلاصه کرد: آیا مخاطب می‌تواند با استفاده از داده‌های منتشرشده، عملکرد شرکت را بررسی و ادعاهای آن را ارزیابی کند؟ اگر پاسخ مثبت باشد، گزارش پایداری می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر سرمایه‌گذاران، مدیریت مؤثرتر منابع و افزایش مسئولیت‌پذیری شرکت‌ها کمک کند. اگر پاسخ منفی باشد، حتی پرزرق‌وبرق‌ترین گزارش‌ها نیز ممکن است چیزی بیش از تصویری تبلیغاتی از عملکرد بنگاه ارائه نکنند.