چالش‌ها و ظرفیت‌های صادراتی زعفران ایران در نمایشگاه روز ملی زعفران
سومین جشنواره و نمایشگاه روز ملی زعفران با محوریت تقویت جایگاه زعفران ایران در بازارهای جهانی و با تأکید بر حفظ هویت ایرانی این محصول، ارتقای کیفیت، شفافیت زنجیره تولید تا صادرات و افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول، در مشهد برگزار شد.
زعفران محصولی راهبردی در بخش کشاورزی ایران، سال‌هاست که نام خراسان را با خود در بازارهای داخلی و جهانی پیوند زده است؛ محصولی که ظرفیت‌های آن تنها به کشت و برداشت محدود نشده و از فرآوری و تولید محصولات دارویی تا تجارت بین‌المللی را در بر می‌گیرد. با وجود این ظرفیت‌ها، مسیر فعالیت فعالان این حوزه همچنان با موانع و دشواری‌هایی همراه است که می‌تواند بر آینده تولید و صادرات این محصول اثرگذار باشد.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه‌های تولید و تحولات بازارهای صادراتی، ابعاد تازه‌ای به مسائل این صنعت بخشیده است، بررسی دیدگاه تولیدکنندگان، صادرکنندگان و مسئولان می‌تواند تصویری روشن‌تر از وضعیت موجود و مطالبات فعالان این بخش ارائه دهد. سومین جشنواره و نمایشگاه روز ملی زعفران در مشهد، فرصتی برای طرح این مسائل و بررسی ظرفیت‌ها و چالش‌های پیش روی یکی از مهم ترین محصولات کشاورزی کشور فراهم کرده است.
سومین جشنواره روز ملی زعفران با هدف معرفی ظرفیت‌های زعفران ایران و تقویت جایگاه اقتصادی و فرهنگی این محصول، شامگاه چهارم آبان ماه، با حضور مسئولان ملی و استانی در محل نمایشگاه بین‌المللی مشهد گشایش یافت. این نمایشگاه از چهارم الی هفتم آبان ماه در نمایشگاه بین‌المللی مشهد برپا شد. در این راستا، ایسنا با حضور در سومین جشنواره و نمایشگاه روز ملی زعفران در مشهد، به بررسی وضعیت تولید، فرآوری و تجارت این محصول و شنیدن دیدگاه مسئولان و فعالان این صنعت درباره آینده زعفران ایران به گفت‌وگو پرداخته است.
مرجعیت علمی و فرآوری زعفران باید در خراسان حفظ شود
غلامحسین مظفری در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به برگزاری سومین جشنواره روز ملی زعفران، اظهار کرد: ثبت این برند و برگزاری نمایشگاه زعفران، فرصت ارزشمندی برای تقویت جایگاه این محصول است. با توجه به اینکه بیش از ۶۰ درصد زعفران کشور در خراسان رضوی و در مجموع حدود ۸۰ درصد آن در خراسان رضوی و خراسان جنوبی تولید می‌شود، مسئولیت این استان‌ها برای توسعه زنجیره ارزش زعفران نیز سنگین‌تر است. باید از مرحله تولید توسط کشاورزان تا فرآوری، تجارت و توجه به بازار مصرف، گام‌های موثر و بزرگی برای افزایش ارزش افزوده زعفران برداشته شود.
وی با اشاره به ظرفیت‌های علمی و پژوهشی استان، تصریح کرد: وجود پژوهشکده زعفران، دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد به‌عنوان یکی از قطب‌های زراعت کشور، مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی و شرکت‌های دانش‌بنیان، ظرفیت مناسبی برای توسعه تحقیقات و بهره‌برداری بیشتر از این محصول ارزشمند فراهم کرده است. باید با همکاری این مجموعه‌ها، زمینه استحصال مواد موثره بیشتر از زعفران، تولید مواد دارویی و توسعه محصولاتی با برند معتبر در بازارهای جهانی فراهم شود. خوشبختانه برخی واحدها نیز فعالیت خود را در زمینه تولید محصولات دارویی مرتبط با زعفران آغاز کرده‌اند که می‌توان این اقدامات را توسعه داد.
مظفری با اشاره به ضرورت برنامه‌ریزی برای آینده صنعت زعفران، بیان کرد: خراسان رضوی به دلیل برخورداری از ظرفیت بالای تولید، مسئولیت بیشتری در این حوزه دارد و باید با همکاری بخش خصوصی، مراکز علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، زمینه حفظ جایگاه این محصول را فراهم کند.
وی با اشاره به احتمال ظهور رقبای جدی برای ایران در زمینه تولید زعفران، تاکید کرد: باید از هم‌اکنون برای آینده این صنعت برنامه‌ریزی کنیم و مرجعیت علمی، فناوری و فرآوری زعفران را در خراسان ایجاد و حفظ کنیم.
امکان تهاتر ارز صادراتی زعفران با واردات کالاهای درجه دو فراهم می‌شود
در ادامه محسن زنگنه، نماینده مردم تربت‌حیدریه، زاوه و مه‌ولات در مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به مشکلات صادرکنندگان زعفران در زمینه بازگشت ارز حاصل از صادرات، اظهار کرد: در بند الف ماده ۱۱ قانون برنامه هفتم توسعه تاکید شده است که صادرکنندگان خرد، از جمله فعالان بخش کشاورزی و زعفران‌کاران، اجازه داشته باشند ارز حاصل از صادرات خود را با سایر واردکنندگان تهاتر کنند.
وی افزود: این موضوع امروز از سوی مدیرکل وزارت جهاد کشاورزی نیز تایید شد و در بانک مرکزی به جمع‌بندی رسیده است.
نماینده مردم تربت‌حیدریه، زاوه و مه‌ولات در مجلس شورای اسلامی تصریح کرد: امیدواریم؛ در آینده صادرکنندگان زعفران بتوانند ارز حاصل از صادرات خود را با واردکنندگان کالاهای درجه دو تهاتر کنند. فراهم شدن این امکان، اقدامی رو به جلو برای صادرکنندگان زعفران خواهد بود و می‌تواند به تسهیل فعالیت آن‌ها کمک کند.
امسال برای اولین بار نمایشگاه روز ملی زعفران در ابعاد گسترده در مشهد برگزار شد که پذیرای سفیران کشورهای مختلف، مسئولان دولتی و بخش خصوصی بود. برگزاری مستمر نمایشگاه زعفران طی سه سال گذشته، ضمن کمک به ارتقای جایگاه این محصول در اقتصاد استان و عرصه بین‌المللی، زمینه بهره‌مندی بیشتر کشاورزان از ارزش اقتصادی آن را فراهم کرده است. در ادامه به بازدید میدانی، از سومین نمایشگاه روز ملی زعفران پرداخته و به سراغ شرکت‌های مطرح و فعال در حوزه زعفران رفتیم و با آن‌ها به گفت‌وگو پرداختیم.
ضوابط سخت‌گیرانه قیمت‌گذاری، چالش تولیدکنندگان زعفران است
حسین شیبانی، معاون مالی و سرمایه‌گذاری یک از شرکت‌های حوزه زعفران، در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به تاثیر هزینه‌های نهاده‌های کشاورزی بر قیمت تمام‌شده زعفران، اظهار کرد: طیف گسترده‌ای از کشاورزان فعال در این حوزه، علاوه بر تولید، خودشان نیز تاجر هستند و در تعیین قیمت فروش نقش دارند. کشاورزان خرده کشت نیز معمولا از قیمت‌های تعیین شده در بازار تبعیت می‌کنند.
وی افزود: در شرایط فعلی رابطه مناسبی میان قیمت فروش و قیمت تمام شده زعفران وجود دارد و سودآوری این محصول نیز مناسب است.
معاون مالی و سرمایه‌گذاری یک از شرکت‌های حوزه زعفران با اشاره به تاثیر تغییرات اقلیمی بر تولید زعفران، تصریح کرد: امسال با کاهش حجم برداشت به دلیل شرایط اقلیمی مواجه بوده‌ایم اما در مقابل، سطح زیر کشت زعفران در مناطق مختلف کشور توسعه پیدا کرده است.
شیبانی ادامه داد: در گذشته خاستگاه اصلی کشت زعفران خراسان جنوبی بود و سپس این کشت به خراسان رضوی و سایر مناطق خراسان گسترش پیدا کرد است اما اکنون استان‌هایی مانند همدان، لرستان، چهارمحال و بختیاری و گلستان نیز در این حوزه فعالیت دارند؛ همچنین اخیرا اخباری درباره توسعه کشت زعفران در مناطقی از ارومیه و مرند شنیده‌ام.
معاون مالی و سرمایه‌گذاری یک از شرکت‌های حوزه زعفران بیان کرد: افزایش سطح زیر کشت در مناطق مختلف کشور تا حدودی کاهش تولید ناشی از شرایط اقلیمی را جبران می‌کند.
وی با اشاره به چالش‌های موجود در زمینه برندینگ زعفران، گفت: یکی از مهم‌ترین موضوعات در این حوزه، سهم پایین محصولات برند شده از تولید زعفران کشور است. حدود ۲۵ درصد یا حتی کمتر از زعفران تولیدی کشور به صورت برند شده عرضه می‌شود و بخش عمده آن به‌صورت فله یا از مسیرهای غیررسمی صادر می‌شود.
شیبانی تاکید کرد: ضوابط صادرات زعفران، به‌صورت برندشده و فله، باید به‌گونه‌ای باشد که ضمن تسهیل فعالیت صادرکنندگان، زمینه مقابله با قاچاق نیز فراهم شود.
وی با اشاره به ضرورت افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان درباره محصولات برندشده زعفران، اظهار کرد: مصرف‌کننده نهایی هنوز به اندازه کافی با مزایا استفاده از محصولات برند شده، از جمله رعایت الزامات بهداشتی و کیفیت مورد تایید، آشنا نشده‌اند. البته برندهایی که سابقه طولانی‌تری دارند، توانسته‌اند جایگاه خود را در بازار مصرف پیدا کنند.
شیبانی با اشاره به مشکلات قیمت‌گذاری محصولات، گفت: یکی از مهم‌ترین مطالبات فعالان این حوزه، بازنگری در ضوابط سخت‌گیرانه قیمت‌گذاری کالاهاست. در شرایطی که قیمت تمام‌شده محصولات به‌صورت مستمر افزایش پیدا می‌کند، تولیدکنندگان نیز ناچار به اصلاح قیمت‌ها هستند.
وی ادامه داد: مصرف‌کننده نمی‌تواند در فروشگاه با یک محصول در سه سطح قیمتی متفاوت مواجه شود و در نهایت معمولا قیمت پایین‌تر را انتخاب می‌کند اما ممکن است در مراجعه بعدی، همان محصول با قیمت قبلی موجود نباشد.امیدواریم سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، سازمان صنعت، معدن و تجارت و وزارت جهاد کشاورزی برای مدیریت این موضوع اقدام کنند.
شیبانی با اشاره به ظرفیت نمایشگاه زعفران برای تعامل فعالان این صنعت، گفت: نمایشگاه‌ها محل تعامل فروشندگان، نمایندگان، تامین کنندگان، قانون گذاران و سایر فعالان زنجیره ارزش هستند و فرصتی برای گفت‌وگو و مذاکره میان آن‌ها فراهم می‌کنند.
وی افزود: با وجود حضور بازدیدکنندگان خارجی و نمایندگانی در سطح سفرا، به دلیل شرایط فعلی، نمایشگاه‌ها دیگر به معنا واقعی بین‌المللی نیستند. همچنین با توجه به اینکه امسال نخستین سال برگزاری جشنواره ملی زعفران در قالب نمایشگاه بوده، اطلاع رسانی به سایر استان‌ها و تهران با تاخیر انجام شده و میزان حضور بازدیدکنندگان از این مناطق چندان قابل توجه نبوده است.
کمبود نیروی کار، چالش اصلی کشاورزان زعفران‌کار در فصل برداشت است
ابراهیمی، مشاور مدیرعامل یک شرکت صادراتی زعفران نیز درگفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به هزینه‌های تولید زعفران، اظهار کرد: اگر کشاورز بتواند گل زعفران را شخصا جمع‌آوری، خشک و به بازار عرضه کند، قطعا بازدهی اقتصادی مناسبی خواهد داشت اما این موضوع به شرایط منطقه و دسترسی به نیروی کار بستگی دارد.
وی افزود: یکی از مشکلات اصلی کشاورزان در فصل برداشت، کمبود نیروی کار برای جمع‌آوری گل زعفران است. به همین دلیل، بسیاری از کشاورزان ناچار می‌شوند گل خود را در همان مرحله برداشت به فروش برسانند و فرصت خشک کردن محصول را پیدا نمی‌کنند.
مشاور مدیرعامل شرکت صادراتی زعفران با اشاره به تاثیر تغییرات اقلیمی بر تولید زعفران، بیان کرد: تولید زعفران در برخی مناطق کشور کاهش داشته است؛ به‌ویژه در مناطق جنوبی خراسان که با محدودیت منابع آبی مواجه هستند. در مناطقی از خراسان شمالی که در آن فعالیت داریم به دلیل وضعیت مناسب بارندگی، شرایط تولید مطلوب بوده و مشکل خاصی در این زمینه وجود نداشته است.
ابراهیمی با اشاره به چالش‌های برندینگ زعفران ایران، تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین مشکلات در این حوزه، بسته‌بندی محصولات است. در حال حاضر، بخش زیادی از زعفران ایران به اسپانیا صادر می‌شود و این کشور با استفاده از بسته‌بندی و عرضه محصول در بازارهای جهانی، ارزش افزوده بیشتری کسب می‌کند.
وی افزود: بسته بندی زعفران ایران از نظر به روز بودن و تناسب با استانداردهای بازارهای جهانی با ضعف‌هایی مواجه است که همین موضوع سبب می‌شود محصول ایرانی پس از صادرات، در کشورهای دیگر با قیمت‌های بالاتری عرضه شود.
مشاور مدیرعامل این شرکت صادراتی زعفران با اشاره به مشکلات صادراتی فعالان این حوزه، گفت: در شرایط اخیر، صادرات زعفران به کشورهای اروپایی و حوزه خلیج فارس با چالش‌هایی مواجه شده و در این میان، افغانستان یکی از مقاصد اصلی صادراتی بوده است.
وی ادامه داد: در شرایطی که صادرات با مشکلاتی مواجه شده، برخی محصولات ایرانی از طریق افغانستان با قیمت پایینپ‌تری به بازار عرضه می‌شوند و این موضوع به زیان شرکت‌های فعال در حوزه صادرات زعفران تمام شده است.
ابراهیمی با بیان اینکه بخش عمده زعفران تولیدی کشور به بازارهای خارجی عرضه می‌شود، تصریح کرد: با توجه به سطح زیر کشت زعفران در کشور، میزان مصرف داخلی در مقایسه با تولید محدود است و بخش قابل توجهی از محصول باید صادر شود.
مشاور مدیرعامل این شرکت صادراتی زعفران خاطرنشان کرد: تسهیل فرآیند صادرات و فراهم کردن بستر مناسب برای حضور در بازارهای جهانی می‌تواند ارزآوری قابل توجهی برای کشور به همراه داشته باشد.
ابراهیمی با اشاره به ظرفیت نمایشگاه زعفران برای توسعه بازار، گفت: نمایشگاه‌ها بستر مناسبی برای معرفی برندها، آشنایی با محصولات جدید و ایجاد ارتباط میان فعالان این صنعت هستند. حضور شرکت‌ها و بازدیدکنندگان مختلف می‌تواند زمینه شکل‌گیری مشتریان جدید در بازار داخلی و صادراتی را فراهم کند.
تعهد ارزی و قوانین دست‌وپاگیر، صادرات زعفران را با چالش مواجه کرده است
مهدی نامی، مدیر یک شرکت بازرگانی در حوزه زعفران در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به چالش‌های فعالان اقتصادی در حوزه زعفران، اظهار کرد: مشکلات موجود در صنعت زعفران تنها به برندینگ و تبلیغات محدود نمی‌شود، چرا که شرکت‌های فعال در این حوزه طی سال‌های گذشته اقدامات مناسبی برای توسعه برند و به‌روزرسانی فعالیت های خود انجام داده‌اند.
وی افزود: یکی از مهم‌ترین مشکلات، قوانین و مقرراتی است که دولت برای این صنعت وضع کرده است. موضوع تعهد ارزی، مشکلات حمل‌ونقل و سایر محدودیت‌های موجود، فعالیت صادرکنندگان را با چالش مواجه کرده است.
نامی با اشاره به تاثیر تعهد ارزی بر قاچاق زعفران، بیان کرد: از سال ۱۳۹۷ با مشکلات مربوط به تعهد ارزی مواجه هستیم و این موضوع یکی از دلایل اصلی خروج غیررسمی زعفران از کشور است.
وی ادامه داد: برخی شرکت‌های زیرزمینی و غیررسمی، زعفران را از مسیر افغانستان به بازارهایی مانند عربستان سعودی و هند منتقل می‌کنند. این در حالی است که صادرات مستقیم به برخی از این بازارها با محدودیت‌هایی مواجه است.
مدیر یک شرکت بازرگانی در حوزه زعفران افزود: در شرایطی که شرکت‌های رسمی با مشکلات مربوط به تعهد ارزی و تعرفه‌های صادراتی مواجه هستند، بخشی از زعفران از مسیرهای غیررسمی و با قیمت‌های پایین‌تر به بازارهای هدف می‌رسد. اگر این شرایط ادامه پیدا کند، در سال‌های آینده افغانستان می‌تواند به رقیبی جدی برای ایران در صنعت زعفران تبدیل شود.
نامی با اشاره به افزایش قیمت زعفران و نیاز شرکت‌های صادراتی به نقدینگی، گفت: یکی دیگر از مطالبات فعالان این صنعت، حمایت بانکی و ارائه تسهیلات به شرکت‌های صادرکننده است. با توجه به افزایش قیمت زعفران نسبت به سال گذشته، تامین سرمایه در گردش برای شرکت‌های فعال در این حوزه دشوارتر شده است. اگر دولت بتواند بانک‌ها را برای ارائه تسهیلات به فعالان و کارآفرینان صنعت زعفران همراه کند، کمک بزرگی به این بخش خواهد بود.
تغییرات اقلیمی بر پراکندگی کشت زعفران در کشور تاثیر گذاشته است
فرزانه مرادنجات، کارشناس فروش یک شرکت تولیدکننده زعفران در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به تاثیر تغییرات اقلیمی بر تولید زعفران، اظهار کرد: تغییرات اقلیمی باعث شده کشت زعفران از مناطق جنوبی خراسان به سمت تربت حیدریه و مشهد گسترش پیدا کند.
وی با اشاره به نقش واسطه‌ها در بازار زعفران، افزود: زعفران برای رسیدن به دست مصرف‌کننده نهایی ممکن است از چندین واسطه عبور کند که این موضوع بر قیمت نهایی محصول تاثیر می‌گذارد. برای رفع این مشکل، باید خرید زعفران به صورت مستقیم از کشاورزان انجام شود.
این کارشناس فروش یک شرکت تولیدکننده زعفران با اشاره به وضعیت فرآوری و صادرات زعفران، تصریح کرد: فرآوری زعفران در کشور وضعیت مناسبی دارد و در زمینه صادرات نیز بسته به درخواست مشتری، محصول می‌تواند با برند شرکت ایرانی یا با برند و بسته‌بندی مورد نظر مشتری خارجی عرضه شود.
تسهیل صادرات، ضرورت معرفی بهتر زعفران ایران در بازارهای جهانی است
منیره کیاستی، مدیرعامل یک شرکت فعال در حوزه زعفران در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وضعیت برندینگ زعفران ایران، اظهار کرد: در شرایط فعلی نمی‌توان درباره وضعیت آینده برندهای زعفرانی و فعالیت آن‌ها در بازارهای خارجی، از جمله خاورمیانه و اروپا نظر قطعی ارائه کرد. باید منتظر ماند و دید دولت چه برنامه‌هایی برای تسهیل صادرات و اجرا طرح‌های مرتبط با این حوزه در نظر دارد.
وی با اشاره به تاثیر شرایط اخیر بر صادرات، بیان کرد: شرایط جنگی و تحولات ناشی از آن بر بخش‌های مختلف اقتصاد کشور تاثیر گذاشته و صادرات زعفران نیز از این شرایط تاثیر پذیرفته است.
مدیرعامل این شرکت فعال در حوزه زعفران ادامه داد: امیدواریم مشکلات و موانع موجود هرچه زودتر برطرف شود تا زعفران ایران بتواند جایگاه شایسته خود را در بازارهای جهانی به دست آورد.
کیاستی با اشاره به بازخورد نمایشگاه زعفران، اظهار کرد: نمایشگاه امسال نسبت به دوره‌های گذشته از کیفیت بالاتری برخوردار بوده است. امیدواریم در سال‌های آینده نقاط ضعف موجود نیز برطرف شود و شرایط بهتری برای معرفی برندهای زعفرانی و توسعه بازار این محصول فراهم شود.
ارتقا کیفیت پیاز زعفران، زمینه‌ساز بهبود کیفیت محصول است
لیلی کریمی، مسئول فنی یکی از کارخانجات حوزه زعفران در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وضعیت برندینگ زعفران ایران، اظهار کرد: به نظر می‌رسد شرکت‌های فعال در این حوزه با چالش جدی در زمینه فروش داخلی و صادرات مواجه نیستند و فعالیت مناسبی در این بخش دارند.
وی افزود: کیفیت زعفران در سال‌های اخیر بهبود یافته و اقدامات انجام شده در زمینه ارتقا کیفیت پیاز زعفران، به کشاورزان کمک کرده است تا محصول باکیفیت‌تری برداشت کنند.
این مسئول فنی یکی از کارخانجات حوزه زعفران با اشاره به تاثیر افزایش هزینه‌های نهاده های کشاورزی بر قیمت زعفران، بیان کرد: هزینه‌های مربوط به پیاز زعفران و سایر نهاده‌های کشاورزی، در کنار تورم موجود، بر قیمت این محصول تاثیر گذاشته است. با توجه به قیمت فعلی زعفران در بازار، امیدواریم کشاورزان بتوانند هزینه‌های تولید خود را جبران کنند و از فعالیت در این حوزه متضرر نشوند.
در مجموع آنچه از این دیدگاهها برمی‌آید این است که صنعت زعفران ایران، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های گسترده در تولید، فرآوری و صادرات، همچنان با چالش‌هایی مواجه است که مانع از بهره‌برداری کامل از ارزش اقتصادی این محصول می‌شود. مسائلی همچون تعهد ارزی، محدودیت‌های صادراتی، قاچاق، ضعف در بسته بندی و برندینگ، تعدد واسطه‌ها و افزایش هزینه‌های تولید، از مهم‌ترین موانع پیش‌روی این صنعت به شمار می‌روند.
در این میان، جایگاه خراسان رضوی و خراسان جنوبی به‌عنوان قطب‌های اصلی تولید زعفران کشور، اهمیت برنامه‌ریزی هدفمند برای توسعه زنجیره ارزش این محصول را دوچندان می‌کند. تقویت ارتباط میان کشاورزان، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز علمی و فعالان تجاری، توسعه فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر و حمایت از برندهای ایرانی می‌تواند زمینه ارتقا جایگاه زعفران ایران در بازارهای بین‌المللی را فراهم کند. آینده صنعت زعفران ایران بیش از هر زمان دیگری به هماهنگی میان سیاست گذاری دولتی، توانمندی بخش خصوصی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فناورانه وابسته است؛ مسیری که تحقق آن می‌تواند ضمن افزایش درآمد کشاورزان و ارزآوری برای کشور، جایگاه تاریخی و اقتصادی زعفران خراسان را در بازارهای جهانی تقویت کند.
خبرهای مشابهی در منابع دیگر هست، ولی داور خودکار هنوز هم‌خوانی‌شان را بررسی نکرده است.
همین رویداد در منابع دیگر:
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایسنا