پشت پرده طرح شناسنامه‌دار کردن کارت‌های اضطراری بنزین چیست؟

طرح شناسنامه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها با ایجاد زیرساختی مستقل از سامانه هوشمند سوخت، امکان ثبت هویت افراد و بررسی دفعات سوخت‌گیری را فراهم می‌کند.

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - افزایش سهم کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در سوخت‌گیری بنزین، در سال‌های اخیر به یکی از موضوعات مورد توجه سیاست‌گذاران حوزه انرژی تبدیل شده است؛ چراکه استفاده از این کارت‌ها، بدون ثبت دقیق مشخصات هویتی استفاده‌کننده و اطلاعات خودرو، امکان رصد الگوی مصرف و شناسایی موارد احتمالی انحراف سوخت را محدود می‌کند. در چنین شرایطی، طرح شناسه‌دار کردن سوخت‌گیری با کارت اضطراری جایگاه‌ها با هدف ثبت اطلاعات کاربران، شفاف‌سازی تراکنش‌ها و فراهم کردن زمینه مدیریت هدفمند مصرف بنزین در دستور کار قرار گرفته است؛ طرحی که اجرای آن از تهران آغاز شده و قرار است پس از رفع نواقص و ارزیابی نتایج، به سایر مناطق کشور گسترش یابد.

سهم ۴۱ درصدی کارت‌های جایگاه از مصرف بنزین

بر اساس اعلام کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، در ۱۶ روز نخست شهریور ۱۴۰۵، به‌طور میانگین روزانه ۱۴۴ میلیون لیتر بنزین در کشور مصرف شده است که ۵۹ درصد آن با کارت سوخت شخصی و ۴۱ درصد با کارت اضطراری جایگاه‌ها انجام شده است.

این آمار نشان می‌دهد با وجود تأکید سیاست‌گذاران بر استفاده از کارت سوخت شخصی، سهم کارت‌های جایگاه همچنان قابل توجه است؛ موضوعی که ضرورت شناسایی دقیق‌تر تراکنش‌های سوخت‌گیری و بررسی الگوی مصرف را برجسته می‌کند.

بر اساس قوانین بودجه سنواتی، وزارت نفت موظف شده است استفاده از کارت سوخت شخصی را به حداکثر و استفاده از کارت اضطراری جایگاه را به حداقل برساند. دلیل این سیاست آن است که هنگام استفاده از کارت شخصی، اطلاعات مرتبط با خودرو، میزان سوخت‌گیری و محل مراجعه به جایگاه با دقت بیشتری قابل ثبت و بررسی است؛ اما در استفاده از کارت اضطراری، پیش از اجرای طرح جدید، امکان انتساب دقیق هر تراکنش به فرد استفاده‌کننده و بررسی سوخت دریافتی او به همین شکل وجود نداشت.

ویس‌کرمی با اشاره به تجربه اجرای سیاست‌های پیشین مدیریت مصرف سوخت توضیح داده است که محدود کردن ناگهانی کارت‌های جایگاه می‌تواند برای افرادی که کارت سوخت شخصی خود را همراه ندارند، مشکل ایجاد کند و حتی به افزایش صف در جایگاه‌ها منجر شود. به همین دلیل، به‌جای حذف یکباره این امکان، شناسنامه‌دار کردن تراکنش‌های کارت اضطراری به‌عنوان راهکاری مکمل در دستور کار قرار گرفته است.

تجربه سه‌نرخی شدن بنزین و تغییر الگوی سوخت‌گیری

یکی از تجربه‌های اخیر در زمینه مدیریت مصرف بنزین، اجرای مصوبه هیئت وزیران درباره سه‌نرخی شدن این فرآورده با نرخ‌های ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ تومان است.

به گفته مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، پیش از اجرای این مصوبه، سهم کارت جایگاه از سوخت‌گیری بنزین حدود ۴۲ درصد بود که پس از اجرای آن به حدود ۲۵ درصد کاهش یافت. این روند نشان داد تغییر در سیاست‌های مربوط به سهمیه و نرخ سوخت می‌تواند بر نحوه استفاده از کارت‌های سوخت تأثیر بگذارد.

مصوبه دوم آذرماه ۱۴۰۴ هیئت وزیران نیز سازوکاری برای تصمیم‌گیری درباره میزان سهمیه لیتری و اعتباری بنزین، نرخ‌های اول و دوم، مدت مجاز ذخیره سهمیه در کارت سوخت شخصی و نرخ‌های مرتبط پیش‌بینی کرده است. بر اساس این سازوکار، کارگروهی با حضور نمایندگان سازمان برنامه و بودجه، وزارتخانه‌های نفت، کشور و امور اقتصادی و دارایی، شورای اطلاع‌رسانی دولت و وزارت اطلاعات درباره موضوعات مرتبط تصمیم‌گیری می‌کند.

با این حال، مدیریت مصرف سوخت صرفاً به تغییر نرخ‌ها و سهمیه‌ها محدود نمی‌شود. شناسایی دقیق‌تر تراکنش‌ها نیز می‌تواند اطلاعات لازم را برای ارزیابی سیاست‌های اجرایی در اختیار تصمیم‌گیران قرار دهد؛ اطلاعاتی که پیش از این به دلیل ناشناس بودن بخشی از سوخت‌گیری‌ها، با محدودیت همراه بود.

مبنای قانونی طرح شناسنامه‌دار کردن کارت‌های جایگاه

طرح شناسه‌دار کردن سوخت‌گیری با کارت اضطراری جایگاه، صرفاً یک اقدام فنی نیست و بر اساس اسناد بالادستی و تکالیف قانونی طراحی شده است.

بر اساس توضیحات ویس‌کرمی، مصوبه ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ هیئت وزیران، به پیشنهاد سازمان برنامه و بودجه و با همکاری وزارتخانه‌های نفت، کشور و صنعت، معدن و تجارت، سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان ملی استاندارد، برنامه جامع تخصیص حامل‌های انرژی در شبکه حمل‌ونقل کشور را به تصویب رسانده است.

این برنامه با استناد به جزء یک بند «ب» ماده ۴۶ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت تدوین شده و راهبرد ششم آن به تخصیص بهینه و هدفمند سهمیه سوخت خودروها و موتورسیکلت‌های شخصی اختصاص دارد. یکی از محورهای این راهبرد نیز فراهم کردن امکان شناسه‌دار کردن انواع سوخت‌گیری خودروها و موتورسیکلت‌های شخصی است.

در همین چارچوب، شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت اضطراری جایگاه‌ها با هدف ایجاد امکان ثبت اطلاعات فرد استفاده‌کننده، محل سوخت‌گیری و میزان سوخت دریافتی دنبال می‌شود. همچنین، بر اساس توضیحات عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت کشور، در قوانین مربوط به این حوزه بر استفاده گسترده از کارت‌های هوشمند سوخت، از جمله هدف‌گذاری استفاده ۹۵ درصدی از این کارت‌ها، تأکید شده است.

اجرای طرح در تهران؛ از مرحله آزمایشی تا توسعه عملیاتی

اجرای طرح شناسنامه‌دار کردن کارت‌های اضطراری ابتدا به‌صورت آزمایشی در تعدادی از جایگاه‌های تهران آغاز شد. در اوایل مهرماه ۱۴۰۵، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی از آغاز اجرای آزمایشی طرح در ۵۴ جایگاه منتخب شهر تهران خبر داد.

طبق اعلام عباس باصفامدیر سامانه هوشمند سوخت کشور، اجرای طرح به‌تدریج توسعه یافت و تعداد جایگاه‌های مجهز به سامانه به ۱۸۰ جایگاه رسید.

وی افزود که این فرایند در مدت کوتاهی در تمام جایگاه‌های شهر تهران عملیاتی شود و پس از تکمیل آن، اجرای طرح در کلان‌شهرهای دیگر و سپس سایر مناطق کشور دنبال شود.

در مقابل، ویس‌کرمی نیز از اجرای آزمایشی طرح در ۲۵۰ جایگاه از مجموع حدود ۳۶۰ جایگاه استان تهران خبر داده است. این ارقام به مقاطع مختلف اجرای طرح مربوط می‌شوند و بیانگر روند توسعه تدریجی تجهیزات در جایگاه‌ها هستند.

مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران میانگین زمان انجام فرایند را حدود ۳۰ ثانیه تا کمتر از یک دقیقه اعلام کرده است؛ هرچند این زمان ممکن است با توجه به شرایط جایگاه و مراحل اجرایی تفاوت داشته باشد.

ثبت بیش از ۲ هزار لیتر بنزین برای یک فرد

یکی از مهم‌ترین نتایج اولیه اجرای طرح، فراهم شدن امکان شناسایی سوخت‌گیری‌های پرتکرار است. ویس‌کرمی اعلام کرده است در بررسی تراکنش‌های ثبت‌شده در جایگاه‌های مجهز به سامانه، موردی شناسایی شده که یک فرد طی دوره اجرای طرح، ۱۰۵ بار سوخت‌گیری کرده و در مجموع بیش از ۲ هزار لیتر بنزین دریافت کرده است.

اهمیت این داده در آن است که پیش از اجرای سامانه، شناسایی دقیق فرد استفاده‌کننده از کارت اضطراری و محاسبه مجموع دفعات مراجعه و حجم سوخت دریافتی او به همین شکل امکان‌پذیر نبود.

با این حال، ثبت چنین تراکنشی به‌تنهایی به معنای اثبات تخلف یا قاچاق نیست؛ بلکه اطلاعات به‌دست‌آمده می‌تواند مبنایی برای بررسی‌های تکمیلی و شناسایی الگوهای غیرمتعارف مصرف باشد. تشخیص تخلف و اعمال محدودیت نیز به بررسی‌های قانونی و تصمیم مراجع ذی‌صلاح نیاز دارد.

ویس‌کرمی تأکید کرده است که در مرحله فعلی، محدودیت تازه‌ای بر اساس کد ملی برای تعداد دفعات سوخت‌گیری یا میزان بنزین دریافتی اعمال نشده است. هدف اصلی در این مرحله، ایجاد زیرساخت، ثبت داده‌ها و فراهم کردن امکان تحلیل دقیق‌تر الگوی مصرف است تا در صورت اتخاذ تصمیم‌های بعدی، سیاست‌ها بر پایه اطلاعات قابل اتکا اجرا شوند.

جلوگیری از انحراف سوخت؛ هدفی فراتر از ثبت اطلاعات

کارت‌های اضطراری جایگاه در ابتدا برای شرایطی در نظر گرفته شده بودند که راننده کارت سوخت شخصی خود را همراه نداشت. با گذشت زمان و افزایش سهم این کارت‌ها در سوخت‌گیری، ضرورت بازنگری در نحوه استفاده از آن‌ها بیشتر شد.

عباس باصفا با اشاره به افزایش استفاده از کارت‌های اضطراری در سال‌های اخیر گفته است که در برخی موارد، عرضه خارج از شبکه سوخت از طریق این کارت‌ها انجام می‌شد؛ زیرا مشخص نبود چه فردی، در کدام جایگاه و برای چه منظوری از کارت استفاده کرده است.

از این منظر، شناسنامه‌دار کردن تراکنش‌ها می‌تواند امکان بررسی دقیق‌تر توزیع سوخت را فراهم کند و به شناسایی الگوهای غیرعادی کمک کند. با این حال، اثربخشی نهایی طرح به کیفیت داده‌های ثبت‌شده، پوشش کامل جایگاه‌ها، هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط و استفاده صحیح از اطلاعات در سیاست‌گذاری وابسته است.

همچنین باید میان شناسنامه‌دار کردن سوخت‌گیری با کارت اضطراری و طرح انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی تفاوت قائل شد.

ویس‌کرمی تأکید کرده است که این دو طرح از نظر مبانی قانونی، سازوکار اجرایی و دستگاه مسئول مستقل از یکدیگر هستند. انتقال سهمیه به کارت بانکی در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ پیش‌بینی شده و آیین‌نامه اجرایی آن در آذرماه همان سال به تصویب هیئت وزیران رسیده است.

بر اساس توضیحات وی، مسئولیت پیگیری ایجاد زیرساخت یا سوئیچ سهمیه بر عهده وزارت امور اقتصادی و دارایی است و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی آمادگی دارد در چارچوب الزامات فنی و امنیتی با اجرای آن همکاری کند.

گفتنی است طرح شناسنامه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها را می‌توان گامی برای افزایش شفافیت در زنجیره توزیع بنزین دانست؛ اقدامی که با ثبت هویت استفاده‌کننده، محل سوخت‌گیری و میزان بنزین دریافتی، امکان تحلیل دقیق‌تر مصرف و بررسی موارد احتمالی انحراف سوخت را فراهم می‌کند.

با این حال، موفقیت طرح تنها به نصب تجهیزات وابسته نیست و به تکمیل پوشش جایگاه‌ها، رفع مشکلات اجرایی، شفافیت هزینه‌ها و اتخاذ تصمیم‌های مبتنی بر داده نیاز دارد. در نهایت، باید دید نتایج پایش این سامانه تا چه اندازه به کاهش عرضه خارج از شبکه، بهبود مدیریت مصرف و تسهیل سوخت‌گیری شهروندان منجر خواهد شد.