پشت‌پرده سفر پزشکیان به ترکیه | آنکارا می‌خواهد میزبان مذاکرات ایران و آمریکا باشد | چرا اردوغان برای جلوگیری از جنگ تلاش می‌کند؟

گروه سیاسی - امیرمحمد حسینی: رییس‌جمهور ایران برای شرکت در اجلاس تغییرات اقلیمی راهی ترکیه شده است. سفری که در میانه مذاکرات و احتمال جنگ ایران و آمریکا انجام می‌شود. آن هم به کشوری که تلاش می‌کند همچون قطر و پاکستان شرایط را برای مذاکرات و تفاهم ایران و آمریکا تسهیل کند.

علی حیدری، کارشناس مسائل ترکیه، با تأکید بر اینکه در این سفر موضوع میانجی‌گری بین ایران و آمریکا و تبادل پیام مطرح است می‌گوید، «ترکیه همه تلاشش را می‌کند تا مانع جنگ دیگری بین ایران و آمریکا شود». اما چرا ترکیه در راستای جلوگیری از جنگ تلاش می‌کند؟ رییس سازمان اطلاعات ترکیه از طرح ادعای دیدار جی‌دی ونس و محسن رضایی چه هدفی را دنبال می‌کرد.

در ادامه مشروح گفت‌و‌گوی اقتصادآنلاین را با علی حیدری می‌خوانید.

*آقای حیدری؛ به نظر شما سفر رییس‌جمهور به ترکیه در شرایط کنونی چه اهمیتی برای روابط تهران و آنکارا دارد و چه پیامد‌هایی می‌تواند به دنبال داشته باشد؟

ترکیه در مدت اخیر تلاش کرده است به‌عنوان میانجی یا تسهیل‌کننده مذاکرات میان ایران و آمریکا نقش‌آفرینی کند. این کشور چه در دوره‌ای که پاکستان و قطر در حال میانجیگری بودند و چه پس از آنکه این تلاش‌ها تا حدودی با شکست مواجه شد، سعی کرده است نقش خود را حفظ کند و حتی به‌عنوان میزبان یا میانجی مستقیم مذاکرات میان تهران و واشنگتن وارد عمل شود.

ترکیه تمایل دارد همانند مذاکرات روسیه و اوکراین، استانبول یا آنکارا میزبان مقامات ایران و آمریکا باشد و زمینه گفت‌و‌گو‌های مستقیم میان دو طرف را فراهم کند.

تلاش آنکارا برای مهار جنگ سوم

آنکارا تمام تلاش خود را به کار می‌گیرد تا از تکرار جنگ در منطقه جلوگیری کند. در واقع، طی یک سال گذشته دو جنگ به ایران تحمیل شده و ترکیه نمی‌خواهد برای سومین بار شاهد وقوع جنگی دیگر باشد.

شواهد نشان می‌دهد آمریکایی‌ها همچنان گزینه حمله را در دستور کار دارند. ارسال تسلیحات و نیرو به منطقه نیز نشان می‌دهد آنها برای جنگ سوم برنامه‌ریزی می‌کنند. از طرف دیگر، وقوع جنگ در این منطقه موجب ناامنی و بروز مشکلات اقتصادی گسترده خواهد شد. یکی از مهم‌ترین پیامد‌های آن نیز می‌تواند بسته شدن تنگه هرمز و ایجاد اختلال در روند انتقال انرژی باشد؛ مسئله‌ای که مستقیماً بر ترکیه تأثیر می‌گذارد.

بنابراین، ترکیه همه تلاشش را می‌کند تا مانع شکل‌گیری جنگ دیگری شود. البته این تلاش صرفاً ناشی از ملاحظات امنیتی و اقتصادی نیست؛ آنکارا از طریق ایفای نقش میانجیگری به دنبال ارتقای پرستیژ و جایگاه سیاسی خود در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی نیز هست.

از سوی دیگر، ایران نیز با توجه به شرایطی که در حال حاضر با آن مواجه است، از جمله محاصره دریایی و هوایی و در ماه‌های اخیر مطرح شدن بحث محاصره زمینی، تلاش می‌کند روابط خود را با کشور‌های همسایه بهبود ببخشد و عمیق‌تر کند تا بتواند اقدامات آمریکا را خنثی کند.

یکی از مصادیق این تلاش‌ها، حضور مقامات ایرانی در سطوح عالی در کشور‌های همسایه و تأثیرگذار منطقه است. آقای پزشکیان نیز طی چند ماه گذشته سفر‌هایی به کشور‌های همسایه و مهم منطقه داشته و این رویکرد را دنبال کرده است.

سفر به ترکیه نیز با توجه به برگزاری یک نشست بین‌المللی و فراهم بودن فرصت دیدار با مقامات ارشد ترکیه و سران کشور‌های مختلف، اهمیت پیدا می‌کند. در این نشست، امکان دیدار با مقامات حدود ۱۰ کشور فراهم شده است و این موضوع می‌تواند به ایران کمک کند تا از طریق تقویت روابط دیپلماتیک، اقدامات خصمانه آمریکا را خنثی کند.

دیدار ونس و رضایی واقعیت دارد؟

*در روز‌های گذشته، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه اظهاراتی درباره احتمال برگزاری نشست و دیدار میان مقامات ایران و آمریکا مطرح کرد که در ایران با تکذیب مواجه شد. به نظر شما چرا یک مقام در این سطح چنین اظهارنظری مطرح کرد؟

به‌نظر من، این اظهارنظر با طرف ایرانی هماهنگ نشده بود. البته اصل تلاش ترکیه برای ایفای نقش در مذاکرات قابل انکار نیست، اما در حال حاضر پاکستان و قطر هستند که به‌عنوان میانجی فعالیت می‌کنند.

اگر قرار بود خبری درباره برگزاری چنین نشستی منتشر شود، منطقی‌تر بود این خبر از طرف قطری‌ها یا پاکستانی‌ها به‌عنوان طرف‌هایی که مستقیماً درگیر میانجیگری هستند، منتشر شود؛ نه از سوی یک مقام ارشد امنیتی ترکیه که در حال حاضر نقش مستقیمی در این مذاکرات ندارد.

این مسئله واقعاً عجیب بود. نکته دیگر اینکه این اظهارات بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های ترکیه نداشت و تنها یکی دو رسانه به آن پرداختند.

با توجه به این موارد، احتمال می‌دهم طرف ترکیه‌ای به دنبال انتقال پیامی به ایران بوده است. به‌ویژه اینکه در آن اظهارات، موضوع برگزاری نشست میان جی‌دی ونس و آقای رضایی مطرح شده بود و در ادامه نیز گفته شده بود که اگر ایران انعطاف کافی و بیشتری از خود نشان ندهد، طی چند روز آینده جنگ شکل خواهد گرفت.

به نظر من، این اظهارات را می‌توان نوعی پیام هشدار به طرف ایرانی ارزیابی کرد؛ پیامی با این مضمون که احتمال وقوع جنگ نزدیک است و ایران باید در مواضع خود انعطاف بیشتری نشان دهد و تا حدودی از برخی مواضعش کوتاه بیاید.

با استناد به مجموعه این شواهد، به چنین ارزیابی‌ رسیده‌ام؛ چراکه در غیر این صورت، توضیح منطقی دیگری برای اظهارنظر رئیس سرویس اطلاعاتی یک کشور درباره نشست میان دو کشور دیگر، آن هم در شرایطی که کشورش نقش مستقیمی در آن ندارد، نمی‌توانم پیدا کنم.

*در هفته‌های اخیر، ترکیه در مقایسه با پاکستان و عراق، دست‌کم در زمینه محدود کردن مرز‌های زمینی با ایران، کمتر با فشار‌های آمریکا همراهی کرده است. آیا آنکارا توانسته معافیتی از تحریم‌ها دریافت کند یا در برابر فشار‌های آمریکا مقاومت می‌کند؟

در حوزه مرز‌های زمینی، تاکنون هیچ اتفاق خاصی میان ایران و ترکیه رخ نداده است. در حوزه مرز‌های هوایی نیز صرفاً بخش محدودی از فعالیت‌ها از جمله پرواز‌های شرکت ماهان با محدودیت مواجه شده است؛ شرکتی که از سال‌ها قبل نیز تحت تحریم قرار داشت، اما همچنان در ترکیه فعالیت می‌کرد.

در حال حاضر، اتفاق خاصی در روابط ایران و ترکیه در حوزه‌های هوایی و به‌ویژه زمینی رخ نداده است. البته در حوزه هوایی محدودیت‌هایی وجود دارد که بخشی از آنها به تحریم شرکت‌هایی مربوط می‌شود که به هواپیما‌های ایرانی خدمات ارائه می‌دهند. این تحریم‌ها برای تطبیق با شرایط جدید و به‌روزرسانی فعالیت شرکت‌ها اختلالاتی، هرچند محدود، ایجاد کرده است.

اما اینکه ترکیه بخواهد مانند عراق و پاکستان در حوزه زمینی از این تحریم‌ها تبعیت کند، تاکنون اتفاق نیفتاده است.

در واقع، ترک‌ها شرکت‌های بزرگ خود را از ارائه خدمات به ایران کنار گذاشته‌اند و یک شرکت محلی را برای این کار و ارائه خدمات به پرواز‌های ایرانی در نظر گرفته‌اند. طبیعتاً تحریم چنین شرکتی ضربه چندانی به سیستم هوایی یا تجاری ترکیه وارد نمی‌کند.

این رویکرد تا حدودی شبیه کاری است که چینی‌ها نیز اغلب در قبال ایران انجام می‌دهند. به همین دلیل، تغییر چندانی در وضعیت پرواز‌های مسافری و تجارت هوایی میان دو کشور شکل نگرفته است.

البته موضوع پرواز‌های کارگو یا باری متفاوت است و تحریم‌ها در این حوزه اعمال شده‌اند. بنابراین، باید میان پرواز‌های مسافری و پرواز‌های باری تفکیک قائل شد.

*فکر می‌کنید در جریان سفر آقای پزشکیان به ترکیه، بحث مذاکرات با آمریکا و نقش‌آفرینی اردوغان در این زمینه مطرح خواهد شد؟

حتماً این موضوع مطرح خواهد شد. طرف ترکیه‌ای در یک هفته گذشته چندین بار اعلام کرده با طرف آمریکایی درباره جنگ ایران گفت‌و‌گو کرده و قصد دارد در این زمینه میانجیگری کند.

وقتی در بالاترین سطوح یعنی رئیس‌جمهور و رئیس سرویس اطلاعاتی ترکیه به این موضوع ورود می‌شود و تمایل خود را برای میانجیگری اعلام می‌کنند، طبیعی است این مسئله در سفر آقای پزشکیان و دیدار‌های دوجانبه نیز مطرح شود.

*به تلاش ترکیه برای جلوگیری از جنگ اشاره کردید. این تلاش‌ها تا چه اندازه با مسائل داخلی و امنیتی این کشور، به‌ویژه موضوع کردها، ارتباط دارد؟

این مسئله ارتباط مستقیمی با امنیت ملی ترکیه دارد. جنگ در ایران از نظر اقتصادی مستقیماً بر ترکیه تأثیر می‌گذارد، اما موضوع صرفاً اقتصادی نیست. ایران و ترکیه دو کشور بزرگ منطقه هستند که مرز‌های مشترک گسترده‌ای دارند و هرگونه ناآرامی و بی‌ثباتی در ایران و منطقه می‌تواند بر ترکیه نیز تأثیر بگذارد.

به‌ویژه با توجه به وضعیت اقتصادی نه‌چندان مناسب ترکیه، وقوع ناامنی و بی‌ثباتی در منطقه می‌تواند شرایط اقتصادی این کشور را دشوارتر کند.

در حوزه کُرد‌ها نیز مسئله امنیت ملی ترکیه مطرح است. آنکارا در دو سال گذشته تلاش کرده است روند مذاکرات صلح را پیش ببرد و در این زمینه اقداماتی انجام داده است. نگرانی ترکیه این است که اگر در اثر جنگ، تحرکات تجزیه‌طلبانه کرد‌ها در مرز‌های غربی ایران تشدید شود، این مسئله می‌تواند به طور مستقیم بر روند مذاکرات صلح در داخل ترکیه نیز تأثیر بگذارد.

بنابراین، ترکیه از جنبه‌های مختلف اقتصادی، امنیتی و سیاسی نسبت به وقوع جنگ جدید در منطقه نگران است و به همین دلیل تمام تلاش خود را به کار می‌گیرد تا از شکل‌گیری درگیری نظامی تازه‌ای میان ایران و آمریکا جلوگیری کند.