وقتی کار و تولید میلیتاریزه می‌شوند؛ چگونه پکن تجارت را به ابزار سیاسی تبدیل می‌کند؟
پکن تلاش می‌کند با اعمال محدودیت بر صادرات عناصر خاکی کمیاب و بعضی تجهیزات در حوزه ماشین‌آلات و انرژی‌های تجدیدپذیر، تسلط خود را در این حوزه‌ها نگاه دارد و از این طریق این حوزه‌ها را تبدیل به ابزار سیاسی و ژئوپولیتیکی خود کند.
اکوایران: پکن اعلام کرده است که موج اخیر محدودیت‌های صادراتی و مقررات پیشنهادی برای محافظت از منافع تجاری این کشور ضروری است؛ برای مثال، چین طی چند دهه و با صرف میلیاردها دلار، سلطه خود را بر تولید تجهیزات انرژی خورشیدی ایجاد کرده است. دولت این کشور استدلال می‌کند که باید صادرات تجهیزات اصلی این صنعت را محدود کند تا رقبایش نتوانند زنجیره تأمین مشابهی را در داخل کشورهای خود بازسازی کنند.
محدودیت صادرات: ابزار سیاسی پکن برای وابسته‌سازی دیگران به خود
به نوشته نیویورک‌تایمز، موضوع فقط عناصر خاکی کمیاب نیست. چین با محدود کردن صادرات فناوری‌های مربوط به انرژی خورشیدی، پهپادها و تولید دارو، کار را برای کشورهای دیگر در مسیر کاهش وابستگی به فناوری‌های چینی دشوارتر می‌کند. این ماشین‌ها از بزرگ‌ترین تجهیزات صنعتی جهان هستند: استوانه‌های فولادی عظیمی که طول برخی از آنها به اندازه یک زمین فوتبال است و به دیسک‌های چرخانی مجهز شده‌اند که می‌توانند سنگ‌ها را خرد کنند و مسیر را برای ساخت جاده‌ها و خطوط راه‌آهن باز کنند. این تجهیزات که ماشین‌های حفاری تونل نامیده می‌شوند، تنها توسط تعداد محدودی از شرکت‌ها تولید می‌شوند که بیشتر آنها کارخانه‌هایی در چین دارند.
هند از این ماشین‌ها برای حفر تونل، از جمله در منطقه هیمالیا، استفاده می‌کند تا بتواند توانایی خود را برای اعزام نیروهای نظامی و دفاع از مرز مورد مناقشه‌اش با چین افزایش دهد؛ اما از ماه آینده، پکن احتمالاً خواهد توانست تعیین کند که آیا هند اجازه خرید این ماشین‌ها را دارد یا خیر. این ماشین‌ها بخشی از تلاش گسترده‌تر چین برای کنترل صادرات محصولات کارخانه‌ها و آزمایشگاه‌های این کشور به سایر نقاط جهان هستند. پکن طی ماه گذشته اقداماتی را برای کنترل صادرات ده‌ها فناوری آغاز کرده است؛ از جمله پهپادها، مدل‌ها و عامل‌های هوش مصنوعی، برخی فرایندهای مورد استفاده در تولید داروهای پیشرفته و فناوری‌های ساخت پنل‌های خورشیدی.
این مجموعه محدودیت‌ها می‌توانند راه‌اندازی کارخانه‌های تولید تجهیزات انرژی خورشیدی در آمریکا و سایر کشورها را که قرار است با تولیدکنندگان چینی رقابت کنند، بسیار دشوارتر کند. همچنین ممکن است به‌زودی دسترسی کشورهای خارج از چین به جدیدترین و قدرتمندترین مدل‌های هوش مصنوعی این کشور را محدود کند. محدودیت‌های برنامه‌ریزی‌شده نشان می‌دهد که پکن قصد دارد راهبرد خود را برای تبدیل کارخانه‌های چینی به تأمین‌کنندگان اجتناب‌ناپذیر جهان با جدیت بیشتری دنبال کند؛ آن هم در شرایطی که بسیاری از دولت‌ها از وابستگی کشورهایشان به چین نگران هستند و می‌کوشند این وابستگی را کاهش دهند.
وقتی کار و تولید میلیتاریزه می‌شوند
در آمریکا، نگرانی از تسلط چین بر بازار عناصر خاکی کمیاب، دولت را به سمت احیای صنعت داخلی استخراج و فرآوری این مواد سوق داده است. در اروپا، ژاپن و برخی مناطق دیگر نیز دولت‌ها تلاش می‌کنند توانایی تولید آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد مؤثره دارویی را دوباره به دست آورند؛ محصولاتی که بخش قابل‌توجهی از آنها اکنون از چین تأمین می‌شود. در هند نیز وزیر حمل‌ونقل از شرکت‌ها خواسته است ماشین‌های حفاری تونل را در داخل کشور تولید کنند.
مونتاژ یک ماشین حفاری تونل در یک کارخانه در چین. پکن اخیراً برای کنترل صادرات ده‌ها فناوری، از جمله چنین ماشین‌هایی، اقدام کرده است/عکس از آسوشیتدپرس
برای شی جین‌پینگ، رهبر چین، این محدودیت‌ها در واقع تحقق برنامه‌ای است که او سال‌ها پیش مطرح کرده بود؛ زمانی که همه‌گیری کرونا وابستگی چین به کشورهای خارجی را برای تأمین تجهیزات پزشکی پیشرفته، مانند دستگاه‌های تنفس مصنوعی و سامانه‌های پشتیبانی حیات و همچنین مواد خام و قطعات تخصصی آشکار کرد. شی اعلام کرد که چین باید در صنایعی مانند قطارهای تندرو، انرژی‌های تجدیدپذیر و مخابرات، به فناوری‌هایی دست پیدا کند که بتوانند به‌عنوان «برگ برنده» این کشور عمل کنند. چنین دستاوردی نه‌تنها چین را از نظر صنعتی خودکفاتر می‌کرد، بلکه مانع از آن می‌شد که کشورهای دیگر بتوانند با قطع همکاری اقتصادی، چین را تحت فشار قرار دهند.
چین همچنین می‌گوید اعمال محدودیت‌های بیشتر برای مقابله با تهدیدهای امنیت ملی ضروری است. سون چنگهائو، کارشناس روابط خارجی در دانشگاه تسینگ‌هوا در پکن، می‌گوید: «چین اکنون به شکلی نظام‌مندتر در حال بررسی این موضوع است که کدام فناوری‌ها و تجهیزات را می‌توان صادر کرد، به چه کسانی باید فروخت و مقصد نهایی و کاربرد آنها چه خواهد بود.» او برای مثال توضیح می‌دهد که نگرانی از استفاده احتمالی هوش مصنوعی در حملات سایبری، یا استفاده نظامی از ماشین‌های حفاری تونل و لایروبی علیه چین، از نگاه پکن دلایل موجهی برای بررسی دقیق مقصد صادرات این فناوری‌هاست.
آماده‌شدن برای «مبارزه‌ای بزرگ» با غرب
شی جین‌پینگ بارها چین را کشوری توصیف کرده که درگیر یک رویارویی طولانی‌مدت با غرب است؛ غربی که از نگاه او می‌کوشد مانع ظهور چین به‌عنوان یک قدرت جهانی شود.
شی و سایر مقامات در ماه اکتبر نودمین سالگرد پایان «راهپیمایی طولانی» را گرامی داشتند. پیام این است که رهبری حزب، چین را از دوران سخت عبور خواهد داد/عکس از Cnsphoto
کریستن آسدال، یکی از بنیان‌گذاران شرکت مشاوره‌ای آسدال ادوایزری که در زمینه تحقیقات سیاسی درباره چین فعالیت می‌کند، می‌گوید پکن برای اطمینان از اینکه همچنان بتواند نیازهای خود را از کشورهای دیگر تأمین کند، به ابزارهای فشار نیاز دارد. این نیازها شامل مشتریان خارجی و فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند موتورهای جت و تراشه‌های پیشرفته است. او می‌گوید: «شی و حزب کمونیست خود را به‌طور طبیعی در وضعیت تقابل با غرب می‌بینند» و همواره «در پی زمینه‌سازی برای یک رویارویی، دیر یا زود و هر زمان که فرصت و توانایی آن فراهم شود، بوده‌اند.»
در داخل چین نیز حزب کمونیست تلاش برای دستیابی به قدرت صنعتی و فناوری را نوعی مبارزه برای بقا معرفی کرده است؛ رویکردی که یادآور مبارزات انقلابی گذشته این حزب است. در روزهای اخیر، حزب کمونیست بارها به ماجرای «راهپیمایی طولانی» اشاره کرده است؛ عقب‌نشینی راهبردی و حماسی ارتش سرخ چین در مسافتی حدود ۶ هزار مایل که به تثبیت رهبری مائو تسه‌تونگ انجامید و به یکی از اسطوره‌های اصلی حزب درباره پیروزی در شرایط ظاهراً غیرممکن تبدیل شد.
حزب کمونیست با یادآوری این واقعه تاریخی احتمالاً می‌کوشد به شهروندان عادی چین اطمینان دهد که تحمل سختی‌ها تحت رهبری این حزب، کشور را از دوره‌ای دشوار عبور خواهد داد؛ دوره‌ای که با کاهش سرعت رشد اقتصادی، بحران طولانی‌مدت بازار مسکن و افزایش خصومت‌های خارجی همراه است.
روزنامه پیپلز دیلی، ارگان رسمی حزب کمونیست، در سرمقاله‌ای که اخیراً به مناسبت نودمین سالگرد راهپیمایی طولانی منتشر کرد، خواستار آن شد که کشور بر «فناوری‌های کلیدی و اصلی که گلوگاه محسوب می‌شوند» تمرکز کند و «ستون فقرات چین را در مسیر خوداتکایی مستحکم سازد.»
این سرمقاله در اشاره‌ای آشکار به آمریکا، از مقاومت چین در برابر تعرفه‌ها و جنگ‌های تجاری تمجید کرد و از شهروندان خواست خود را برای یک «مبارزه بزرگ» آماده کنند. در این مطلب، تلاش برای تسلط بر فناوری‌های گلوگاهی همچنین با شیوه‌ای مقایسه شده است که ارتش سرخ چین در میدان نبرد ابتکار عمل راهبردی را به دست گرفت و در نهایت توانست ملی‌گرایان را شکست دهد.
الگوبرداری از آمریکا
محدودیت‌های پیشنهادی چین ممکن است بخشی از اقدامات تلافی‌جویانه‌ای باشد که پکن و واشنگتن طی ماه‌های اخیر، با وجود توافق گسترده‌تر برای آتش‌بس تجاری، علیه یکدیگر انجام داده‌اند. دولت ترامپ اخیراً شرکت بی‌جی‌آی، یکی از شرکت‌های بزرگ چینی فعال در حوزه ژنومیک، را به فهرست سیاه تجاری اضافه کرده است؛ فهرستی که هدف آن جلوگیری از تجارت محصولات تولیدشده با استفاده از نیروی کار اجباری در چین است.
یک ماشین حفاری تونل که برای ساخت کریدورهای جدید مترو در دهلی نو استفاده می‌شود. کارشناسان می‌گویند چین از همان اوایل سال ۲۰۲۴ صادرات ماشین‌های حفاری تونل را متوقف کرده بود/عکس از نیویورک‌تایمز
پیش از آن نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا مقرراتی را پیشنهاد کرده بود که سرمایه‌گذاری شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران آمریکایی در شرکت‌های زیست‌فناوری چین را ممنوع می‌کند. انتظار می‌رود دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ اواخر ماه جاری میلادی در چین و ماه آینده در میامی با یکدیگر دیدار کنند. برخی تحلیلگران می‌گویند محدودیت‌ها و تحریم‌های آمریکا علیه چین به پکن آموخته است که قدرت‌های بزرگ، همان‌قدر که به ناوهای هواپیمابر و موشک‌های دوربرد نیاز دارند، به سلاح‌های اقتصادی نیز احتیاج دارند.
واشنگتن ابتدا دسترسی دو شرکت بزرگ فناوری چین، یعنی هواوی و زد‌تی‌ای، را به تراشه‌ها و نرم‌افزارهای آمریکایی قطع کرد. سپس صادرات گسترده تراشه‌های پیشرفته به چین را محدود کرد؛ محدودیت‌هایی که همچنان جاه‌طلبی‌های پکن در حوزه هوش مصنوعی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در جریان جنگ تجاری با دولت دوم ترامپ، پکن نیز صادرات عناصر خاکی کمیاب به آمریکا را محدود کرد؛ موادی معدنی که برای ساخت جنگنده‌ها، خودروها و بسیاری از فناوری‌های روزمره ضروری هستند. این اقدام واشنگتن را برای رسیدن به توافق آتش‌بس تجاری تحت فشار قرار داد.
بااین‌حال، برخی تحلیلگران چینی نگران هستند که راهبرد پکن در استفاده از عناصر خاکی کمیاب بیش از اندازه موفق بوده باشد؛ زیرا اکنون آمریکا و بسیاری از متحدان و شرکای آن با شتاب در تلاش‌اند منابع جایگزینی برای تأمین این مواد پیدا کنند. بخشی از موج محدودیت‌های صادراتی چین در ماه جاری نیز با هدف ایجاد نقاط فشار جدید بر کشورهای دیگر طراحی شده است.
ژائو مینگهائو، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه فودان در شانگهای، می‌گوید: «چین نگران است که ممکن است برگ برنده خود در زمینه عناصر خاکی کمیاب را از دست بدهد. بنابراین، چین چه برگ‌های برنده دیگری در اختیار دارد؟ چگونه می‌تواند به‌طور مؤثر با تحریم‌ها یا اقدامات تعرفه‌ای آمریکا مقابله کند؟ به اعتقاد من، پکن در حال حاضر این موضوع را با اولویت بسیار بالایی دنبال می‌کند.»
تمرکز یک‌جانبه چین بر خودکفایی فناوری، برای دولت پکن خطراتی نیز به همراه دارد. اقتصاددانان مدت‌هاست از دولت چین می‌خواهند به‌جای تمرکز صرف بر صنایع پیشرفته، منابع بیشتری را به نظام بازنشستگی، خدمات درمانی و بیمه بیکاری اختصاص دهد تا شهروندان احساس امنیت اقتصادی بیشتری داشته باشند و با اطمینان بیشتری هزینه کنند.
پنل‌های خورشیدی در صحرای گبی در شمال چین. پکن در تلاش است تا برای رقبای خارجی دشوارتر کند که کارخانه‌های خود را برای تولید تجهیزات انرژی خورشیدی راه‌اندازی کنند/عکس از خبرگزاری فرانسه
اسکات کندی، پژوهشگر اقتصاد چین در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی در واشنگتن، می‌گوید: «این وسواس برای توسعه فناوری و محافظت از آن، به تخصیص نادرست و گسترده منابع در چین منجر شده است؛ وضعیتی که رشد اقتصادی را کندتر و بدهی‌ها را بیشتر می‌کند.» محدودیت‌های جدید همچنین ممکن است شرکای تجاری دیگر چین، از جمله کشورهای اروپایی را نگران کند؛ کشورهایی که همین حالا نیز از موج صادرات ارزان‌قیمت چین به بازارهای خود ناراضی هستند. کندی می‌گوید: «چنین شیوه‌ای از تجارت که بر پایه تهدید و اعمال فشار بنا شده باشد، پایدار نخواهد بود.»
حتی برخی تحلیلگران چینی نیز خطرات این رویکرد را به رسمیت می‌شناسند. سون از دانشگاه تسینگ‌هوا می‌گوید: «اگر سطح عدم‌اطمینان بیش از اندازه افزایش پیدا کند، مشتریان ممکن است به دنبال جایگزین‌های دیگری بروند.»
این اتفاق هم‌اکنون در هند در حال رخ دادن است. کارشناسان می‌گویند چین از سال ۲۰۲۴، یعنی پیش از آنکه ماشین‌های حفاری تونل را به فهرست کالاهای مشمول محدودیت صادراتی اضافه کند، در روند صادرات این تجهیزات به هند کارشکنی کرده بود. در نتیجه، هند ناچار شده است به دنبال تأمین‌کنندگان دیگری بگردد.
بااین‌حال، به گفته پرانای کوتاسثانه، رئیس برنامه ژئوپلیتیک فناوری‌های پیشرفته در مؤسسه تاکشاشیلا در شهر بنگلور هند، دهلی‌نو ابزار چندانی برای مقابله‌به‌مثل در اختیار نداشت؛ زیرا روابط اقتصادی هند و چین چندان گسترده نبود. او اضافه می‌کند: «چین به‌طور بی‌ضابطه دامنه محدودیت‌های صادراتی خود را گسترش می‌دهد و حتی تجهیزات پایه‌ای را که هیچ اهمیت راهبردی خاصی ندارند، مشمول این محدودیت‌ها می‌کند. چین با این کار نشان می‌دهد که در هر مناقشه سیاسی، می‌تواند از اهرم فشار صنعتی خود برای مقابله با طرف مقابل استفاده کند.»
خبر اصلی توسط هیچ‌یک از منابع ارائه شده تأیید نشده است؛ منابع دیگر به موضوعات متفاوتی از جمله تسلیحات فضایی و تنش‌های تجاری متقابل آمریکا و چین پرداخته‌اند.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: اکوایران