هوش مصنوعی در دستگاه قضا؛ فرصتها و چالشها

رئیس سازمان ثبت اسناد و املاک کشور نوشت: هوش مصنوعی میتواند مسیر دادرسی را سریعتر کند؛ اما بهرهگیری از هوش مصنوعی در دستگاه قضا مستلزم تعیین مرز میان پشتیبانی فناورانه و صلاحیت قضایی است.
به گزارش خبرگزاری مهر، حسن بابایی حقوقدان و رئیس سازمان ثبت اسناد و املاک کشور در یادداشتی، در رابطه با ساماندهی موسسات حقوقی نوشت: تحول فناورانه در دستگاه قضایی را نباید به الکترونیکیشدن چند خدمت یا راهاندازی مجموعهای از سامانهها تقلیل داد. مسئله اصلی، تغییر در منطق اداره عدالت و بازتعریف رابطه میان شهروند و نهاد قضایی است. در الگوی سنتی، بخش قابل توجهی از بار پیشبرد فرایندهای قضایی بر دوش مردم قرار داشت؛ از مراجعه برای دریافت اطلاعات و پیگیری پرونده تا ارائه اسناد، انجام استعلامها و طی تشریفات اداری. اکنون فناوری این ظرفیت را ایجاد کرده است که بخشی از این بار از دوش شهروند برداشته شود و مسئولیت بیشتری در زمینه سرعت، شفافیت و پاسخگویی بر عهده ساختار قضایی قرار گیرد.
از این منظر، اهمیت رویکرد تحولی قوه قضاییه در دوره ریاست حجتالاسلاموالمسلمین محسنی اژهای، بهویژه تأکید ایشان بر توسعه فناوریهای نوین و بهرهگیری از هوش مصنوعی، در همین تغییر رویکرد قابل ارزیابی است. سخن از جایگزینی ابزارهای سنتی با ابزارهای دیجیتال نیست؛ سخن از بازمهندسی فرایندهایی است که مستقیماً با حقوق، آزادیها و مطالبات مردم ارتباط دارند.
در تحلیل حقوقی، میان شناسایی یک حق و امکان استیفای آن تفاوت وجود دارد. ممکن است قانون حقی را به رسمیت شناخته باشد، اما پیچیدگی تشریفات، اطاله فرایند، هزینه دسترسی و دشواری پیگیری، بهرهمندی واقعی از آن را با مانع مواجه کند. بنابراین، کارآمدی دستگاه قضایی صرفاً با صحت تصمیمات قضایی سنجیده نمیشود؛ کیفیت دسترسی مردم به فرایند رسیدگی و امکان بهرهمندی بهموقع از حقوق قانونی نیز بخشی از سنجه عدالت است.
نمونه روشن این موضوع را میتوان در اجرای طرح ضمانت الکترونیک مشاهده کرد. تأمین وثیقه، در برخی موارد به دلیل ضرورت مکاتبات و استعلامهای متعدد میان مراجع مختلف، زمانبر بود؛ در حالی که تأخیر در این فرایند میتوانست استمرار محدودیت آزادی فرد را به دنبال داشته باشد. اتصال سامانههای مرتبط و امکان بررسی و ثبت الکترونیکی وثیقه، این فرایند را کوتاهتر کرده است. اهمیت این اقدام صرفاً در حذف کاغذبازی نیست؛ بلکه در کاهش فاصله میان احراز امکان قانونی تأمین وثیقه و اجرای عملی آن است. در اینجا فناوری بهطور مستقیم در خدمت صیانت از آزادی اشخاص و جلوگیری از تحمیل محدودیتهای غیرضروری قرار میگیرد.
همین منطق در توسعه دسترسی برخط به پروندهها، ابلاغ الکترونیکی، استعلامات هوشمند و خدمات غیرحضوری نیز وجود دارد. شهروند برای اطلاع از وضعیت پرونده یا انجام یک اقدام اداری نباید ناگزیر از مراجعات مکرر باشد. دستگاه قضایی هوشمند، دستگاهی است که اطلاعات و فرایندهای خود را به نحوی سامان دهد که دسترسی به خدمت، تابع رفتوآمدهای غیرضروری و پیگیریهای فرساینده نباشد.
پاسخگویی؛ محصول شفافیت و مدیریت هوشمند
یکی از آثار مهم ورود فناوری به دستگاه قضا، تقویت قابلیت نظارت بر فرایندهاست. ارجاع هوشمند پروندهها، ثبت مراحل رسیدگی، امکان رصد اقدامات و مدیریت الکترونیکی مواعد قانونی، زمینه را برای کاهش مداخلات سلیقهای و افزایش قابلیت ارزیابی عملکرد فراهم میکند.
ارجاع پرونده، اگرچه در ظاهر یک اقدام مدیریتی و اداری است، از حیث عدالت رویهای اهمیت اساسی دارد. نحوه توزیع پروندهها میان شعب و قضات، تناسب تخصص با موضوع اختلاف و رعایت ملاحظات مربوط به حجم کار، بر کیفیت و زمان رسیدگی اثرگذار است. استفاده از سازوکارهای هوشمند در این حوزه میتواند شفافیت ارجاع و امکان نظارت بر آن را افزایش دهد؛ البته مشروط بر اینکه معیارهای ارجاع روشن، قابل ارزیابی و منطبق با ضوابط قانونی باشند.
از منظر مدیریت قضایی نیز دادههای حاصل از این فرایندها، امکان شناسایی گلوگاههای رسیدگی، سنجش عملکرد شعب، تشخیص عوامل اطاله دادرسی و تخصیص منطقیتر منابع انسانی و سازمانی را فراهم میکنند. به این ترتیب، فناوری از سطح ابزار اجرای عملیات اداری فراتر میرود و به زیرساخت تصمیمسازی و اصلاح مدیریت قضایی تبدیل میشود.
در واقع، پاسخگویی زمانی از یک مطالبه عمومی به یک سازوکار نهادی تبدیل میشود که عملکرد دستگاه قابل رصد، فرایندها قابل ارزیابی و مسئولیتها قابل شناسایی باشند.
هوش مصنوعی و ضرورت بازتعریف ظرفیتهای قضایی
ورود هوش مصنوعی به دستگاه قضایی، مرحله مهمتری از این تحول است. تأکید رئیس قوه قضاییه بر توسعه کاربردهای هوش مصنوعی را باید در چارچوب ضرورت ارتقای دقت، سرعت و بهرهوری نظام قضایی تحلیل کرد. حجم فزاینده اطلاعات، پیچیدگی روابط حقوقی و افزایش انتظارات عمومی، استفاده از ابزارهای تحلیل داده و پردازش هوشمند اطلاعات را به یک ضرورت مدیریتی تبدیل کرده است.
هوش مصنوعی میتواند در دستهبندی و تحلیل پروندهها، استخراج اطلاعات حقوقی، شناسایی رویههای مشابه، مدیریت مواعد، ارائه دستیارهای تخصصی به قضات و تسهیل دسترسی مردم به اطلاعات و خدمات حقوقی نقشآفرین باشد. همچنین ابزارهای هوشمند در تنظیم دادخواست، اظهارنامه و لوایح میتوانند بخشی از هزینه و دشواری دسترسی شهروندان به خدمات حقوقی را کاهش دهند.
با این حال، بهرهگیری از هوش مصنوعی در دستگاه قضا مستلزم تعیین مرز روشن میان پشتیبانی فناورانه و اعمال صلاحیت قضایی است. قضاوت، بهویژه در موضوعات مرتبط با آزادی، مالکیت و حقوق بنیادین اشخاص، واجد مسئولیت قانونی و ابعاد انسانی و تفسیری است. بنابراین، هوش مصنوعی باید در جایگاه ابزار پشتیبان تحلیل و تصمیمسازی قرار گیرد، نه جایگزین قاضی و مسئولیت حرفهای او.
حفاظت از دادههای قضایی، صیانت از حریم خصوصی، جلوگیری از سوگیری الگوریتمی، امکان ارزیابی خروجی سامانهها و پیشبینی سازوکار اعتراض و اصلاح خطا نیز از الزامات حقوقی این مسیر است. هوشمندسازی بدون تضمین این اصول، ممکن است به جای کاهش خطا، شکل جدیدی از خطای نهادی ایجاد کند.
از عدالت قضایی تا عدالت در دسترسی
ورود فناوری، مفهوم عدالت را نیز از حیث قلمرو و شیوه تحقق توسعه میدهد. عدالت پیشینی، ترویجی و رویهای در این چارچوب مفاهیمی جدا از تحول دیجیتال نیستند؛ بلکه فناوری میتواند ابزار تحقق عملی آنها باشد.
در عدالت پیشینی، تحلیل دادهها و شناسایی الگوهای اختلاف و تخلف میتواند به تشخیص زمینههای تضییع حقوق و تقویت سیاستهای پیشگیرانه کمک کند. در عدالت ترویجی، دسترسی آسان و کمهزینه به اطلاعات و آموزشهای حقوقی، سطح آگاهی عمومی و قدرت مطالبهگری قانونی را افزایش میدهد. در عدالت رویهای نیز شفافیت مراحل رسیدگی، ارجاع ضابطهمند، دسترسی به اطلاعات پرونده و رعایت مواعد، به تقویت انصاف و اعتماد به فرایند دادرسی منجر میشود.
بنابراین، توسعه عدالت دیجیتال نباید صرفاً به معنای انتقال خدمات از فضای فیزیکی به فضای مجازی تلقی شود؛ بلکه باید امکان برخورداری برابر از خدمات قضایی را، فارغ از موقعیت جغرافیایی و توان اقتصادی شهروندان، فراهم کند. البته این هدف مستلزم توجه به شکاف دیجیتال، دسترسی افراد کمتوان و سالمندان و حفظ امکان دریافت خدمات حضوری برای کسانی است که توان یا امکان استفاده از ابزارهای الکترونیکی را ندارند.
معیار موفقیت؛ تغییر در تجربه مردم
در نهایت، موفقیت تحول فناورانه در دستگاه قضا را نباید با تعداد سامانههای راهاندازیشده یا میزان تجهیزات و زیرساختهای ایجادشده سنجید. معیار اصلی، میزان تغییری است که در تجربه مردم از عدالت ایجاد میشود: کاهش هزینه و زمان دریافت خدمت، حذف مراجعات غیرضروری، دسترسی سریع و مطمئن به اطلاعات، کاهش اطاله دادرسی و افزایش شفافیت و قابلیت پاسخگویی.
این همان نقطهای است که فناوری با فلسفه وجودی دستگاه قضایی پیوند میخورد. قوه قضاییه زمانی از ظرفیت واقعی فناوری بهره گرفته است که شهروند برای پیگیری حقوق قانونی خود، کمتر درگیر پیچیدگیهای اداری شود و در مقابل، دستگاه قضایی با اتکا به داده، سامانههای یکپارچه و ابزارهای هوشمند، مسئولیت مؤثرتری در قبال کیفیت و زمان ارائه خدمات بپذیرد.
گذار از عدالت وابسته به پیگیری به عدالت برخوردار از پاسخگویی، در حقیقت گذار از نگاه صرفاً فرایندمحور به نگاه حقمحور در مدیریت قضایی است. در این الگو، فناوری نه هدف تحول، بلکه زیرساخت تحقق عدالت است؛ زیرساختی که آزادی، امنیت حقوقی، دسترسی برابر، کرامت انسانی و اعتماد عمومی را تقویت میکند. ارزش نهایی هوشمندسازی نیز دقیقاً در همین نقطه سنجیده میشود: اینکه فناوری توانسته است فاصله میان حق قانونی مردم و امکان واقعی برخورداری از آن را کاهش دهد. این مسیری است که قوه قضاییه از ابتدای دوران تحول و تعالی پیش گرفته و اکنون دستاوردهای آن یکی پس از دیگری حاصل میشود.
خبر اصلی درباره استفاده از هوش مصنوعی در دستگاه قضا و فرصتها و چالشهای آن صحبت میکند. هیچ یک از خبرهای دیگر رویداد مشابهی را گزارش نمیکنند، هرچند برخی جنبههای مرتبط با هوش مصنوعی را در زمینههای مختلف بررسی میکنند.
همین رویداد در منابع دیگر:
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: خبرگزاری مهر
گفتوگو