نقش اوراق اجتماعی در پرداخت بدهی‌های تامین اجتماعی

یادداشتی از علی حیدری؛

علی حیدری، کارشناس رفاه و تامین اجتماعی، در یادداشت زیر به مسئله امکان بهره‌مندی از اوراق اجتماعی در روند تسویه مطالبات تامین اجتماعی از دولت و کارفرمایان پرداخته است.

تجربه تاریخی سازمان تامین اجتماعی در سه جنگ قبلی که کشور درگیر آن شده، حاکی از آن است که دولت‌ها در شرایط جنگ و پسا جنگ سعی کردند مشکلات خودشان را از طریق سازمان تامین اجتماعی و جیب بیمه شدگان و مستمری بگیران حل کنند و اینکار را در جنگ هشت‌ساله با سرکوب مزدی، دست اندازی و برداشت مستقیم نقدی، عدم پرداخت حق بیمه‌های سهم الشرکه دولت، تقبل و تعهد حق بیمه سهم کار فرما (برای ۱۴۹ صنف و صنعت) در خصوص طیف وسیعی از صنوف و…انجام داد و شوربختانه در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه اخیر و شرایط پسا جنگ و بیناجنگ هم نظام سترون تصمیم گیری، همان رویکردهای چهار دهه قبل را که لطمه زیادی به پایداری سازمان تامین اجتماعی زد، را در پیش گرفته و به تازگی زمزمه‌های درخصوص ایجاد اشتغال عمومی برپایه حذف حقوق بنیادین بیمه اجتماعی نیروی کار شنیده می‌شود.

بایستی توجه داشت که در جنگ هشت‌ساله، سازمان متکی بر وصولی حق بیمه سهم کارگر و کارفرما و در غیاب حق بیمه‌های سهم الشرکه دولت در وضعیت «پیشی گرفتن منابع بر مصارف جاری و نقدی» قرار داشت ولیکن تا پیش از جنگهای اخیر و از سال ۱۳۹۳ با تحمیل اجرای طرح تهوع سلامت بدون کمک دولت، سازمان دچار بحران «پیشی گرفتن مصارف بر منابع جاری و نقدی» بوده و هست و با توجه به‌عدم پرداخت حق بیمه‌های جاری سهم الشرکه دولت (صرفنظر ازعدم پرداخت حق بیمه‌های معوقه دولت به ارزش روز واقعی) سازمان تامین اجتماعی دچار کسری نقدینگی شدید است.

به نظر می‌رسد دولت باید با توجه به شرایط حاد و شکننده نقدینگی سازمان تامین اجتماعی از تکرار تجربیات تلخ گذشته دست کشیده و به روشهای نوین روی بیاورد. یکی از این سازوکارها موضوع انتشار «اوراق اجتماعی» توسط دولت برای کمک به کارفرمایان و پیمانکاران برای ایفای وظایف بیمه‌ای خود درقبال نیروی کار است. «اوراق اجتماعی» (Social Bonds) یک ابزار مالی است که در شرایط جنگی با پشتوانه غرامت جنگی یا انفال و یا منابع عمومی با اهداف اجتماعی منتشر می‌گردد.

اوراق اجتماعی نوعی ابزار بدهی است که وجوه حاصل از انتشار آن، منحصراً برای تأمین مالی پروژه‌هایی با «اثر اجتماعی» مثبت و از پیش تعریف‌شده استفاده می‌شود. این اثر می‌تواند از طریق کاهش یک معضل اجتماعی (مانند فقر یا بیکاری) یا ایجاد یک وضعیت مطلوب (مانند تأمین مسکن، اشتغال، امنیت غذایی، بهداشت و آموزش) و یا جبران و ترمیم خسارات جنگ و پسا جنگ محقق شود.

پژوهش‌های دانشگاهی در ایران امکان‌سنجی انتشار نوع خاصی از اوراق را بررسی کرده‌اند تحت عنوان «صکوک اثر اجتماعی» (Islamic Social Impact Sukuk) و محققان ساختار «صکوک اثر اجتماعی اسلامی» را به عنوان جایگزینی برای اوراق اثر اجتماعی متعارف (SIBs) پیشنهاد داده‌اند. در این ساختار، بازدهی سرمایه‌گذار می‌تواند به میزان تحقق اهداف اجتماعی مشخصی گره بخورد و از عقودی مانند جعاله، وکالت و اجاره برای طراحی آن استفاده شود، در هر حال اوراق اجتماعی ابزاری مهم برای هدایت سرمایه خصوصی به سمت نیازهای اجتماعی‌اند و بازار آن در حال رشد است و دولت می‌تواند برای بازپرداخت بدهی خود به سازمان تامین اجتماعی و نیز برای کمک به کارفرمایان و پیمانکاران برای پرداخت حق بیمه متعلقه و نیز برای حفظ اشتغال با اعطای یارانه دستمزدی و اعطای یارانه بیمه‌ای از سازوکار انتشار «اوراق اجتماعی» یا «اوراق اثر اجتماعی» استفاده کند.

ساختار مالی آن مشابه اوراق قرضه سنتی است بدین ترتیب که سرمایه‌گذاران سرمایه خود را در اختیار دولت به عنوان ناشر قرار می‌دهند و در ازای آن، پرداخت‌های دوره‌ای و بازپرداخت اصل سرمایه در سررسید دریافت می‌کنند. تفاوت اصلی در تعهد ناشر یعنی دولت به تخصیص وجوه به پروژه‌های مشخص و گزارش‌دهی درباره اثرگذاری اجتماعی آن‌هاست که در حال حاضر میتواند حفظ و افزایش فرصتهای شغلی و ایفای حق بیمه متعلقه از سوی کارفرمایان و بیمه شدگان باشد.

اوراق اجتماعی در جنگ و پس از جنگ، ابزاری برای تأمین مالی مبتنی بر نتیجه هستند؛ یعنی سرمایه در اختیار پروژه‌هایی قرار می‌گیرد که از پیش تعریف شده‌اند و بازگشت سرمایه (یا بخشی از آن) به تحقق اهداف اجتماعی مشخص و قابل‌سنجش گره خورده است. این ویژگی، آن‌ها را برای محیط‌های شکننده و متلاطم پس از جنگ که در آن‌ها اطمینان از اثربخشی منابع حیاتی است، مناسب می‌سازد. کاربرد اصلی آن‌ها را می‌توان در چند حوزه کلیدی دسته‌بندی کرد. در شرایط فعال درگیری، اوراق اجتماعی بیشتر به عنوان ابزاری برای واکنش سریع و حفظ انسجام اجتماعی عمل می‌کنند، که کمک به کارفرما و پیمانکار برای پرداخت حق بیمه متعلقه و یا اعطای یارانه مزدی و بیمه‌ای بکار می‌رود و در مرحله پسا جنگ و بینا جنگ، دامنه کاربردهای اوراق اجتماعی گسترده‌تر می‌شود و بر بازسازی پایدار، بازسازی معیشت و ایجاد اشتغال، بازسازی زیرساخت‌های اجتماعی و انسانی، بازسازی نهادها و اعتماد عمومی تعمیم می‌یابد. نمونه‌های زیادی در این زمینه وجود دارد مثلا انتشار اوراق اجتماعی توسط دولت ژاپن برای کمک به بازسازی بخشهای خدمات عمومی عراق، انتشار اوراق اثر اجتماعی برای بحران اوکراین و…

نتیجه آنکه دولت باید برای حفظ و ارتقاء اشتغال به جای دست اندازی به اموال و ذخایر بیمه شدگان و مستمری بگیران و یا پرداخت از جیب بیمه شدگان و مستمری بگیران نسبت به انتشار اوراق اجتماعی با پشتوانه غرامات جنگی، درآمد متصوره از تنگه هرمز، کاهش سهم صندوق توسعه ملی، پهنه‌های نفتی، گازی و معدنی و…اقدام نموده و منابع حاصله را در اختیار کارفرمایان و پیمانکاران در اقلب یارانه مزدی و یارانه بیمه‌ای قرار داده تا آن‌ها بتوانند ضمن حفظ و ارتقاء اشتغال، نسبت به پرداخت حق بیمه‌های متعلقه به سازمان تامین اجتماعی اقدام نمایند همچنین دولت می‌تواند با انتشار اوراق اجتماعی برای تادیه بدهی‌های بیمه‌ای جاری (ومعوقه) خود به سازمان تامین اجتماعی اقدام نموده و این بدهی‌ها را «بانک پذیر» و «بازار پذیر» کند و سازمان تامین اجتماعی را بیشتر از این دچار شکنندگی نقدینگی نسازد.