میراث فسیلی ایران؛ گنجینه‌ای علمی در خدمت زمین‌شناسی و اکتشاف منابع طبیعی
عضو هیئت علمی گروه زمین‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به غنای میراث فسیلی ایران گفت: فسیل‌ها علاوه بر ثبت تاریخ حیات و تحولات زمین‌شناختی، در تعیین سن لایه‌های رسوبی، بازسازی محیط‌های دیرینه و اکتشاف منابع طبیعی از جمله نفت و گاز کاربرد دارند و حفاظت از این گنجینه ارزشمند، نیازمند توسعه پژوهش‌های علمی و تقویت زیرساخت‌های حفاظتی است.
مهدی بادپا در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت فسیل‌ها در مطالعات زمین‌شناسی اظهار کرد: فسیل یا سنگواره، بقایا یا رد و اثر جانداران گذشته است که در سنگ‌ها حفظ شده‌اند. این بقایا می‌توانند استخوان، صدف، دندان، گرده، اسپور، ردپا، اثر فسیل و حتی همزیستی‌های جانوران قدیمه یا ترکیبات شیمیایی برجای‌مانده باشند.
وی افزود: اهمیت بنیادی فسیل‌ها در زمین‌شناسی از آنجا آغاز می‌شود که آن‌ها «زمان» را قابل خواندن می‌کنند. با شناسایی گونه‌های شاخص و تعیین گستره زمانی آن‌ها، زمین‌شناسان می‌توانند سن نسبی لایه‌های رسوبی را تعیین و توالی‌های مختلف را با یکدیگر مقایسه کنند. این کار، یعنی زیست‌چینه‌شناسی، ستون فقرات تقسیم‌بندی زمانی در بسیاری از حوضه‌های رسوبی جهان است. در ایران نیز توالی‌های دریایی و خشکی از پرکامبرین تا کواترنر گسترده‌اند و فسیل‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در تفکیک سازندها، تعیین مرزهای چینه‌شناسی و همبستگی بین نواحی مختلف دارند.
فسیل‌ها؛ ابزاری برای بازسازی محیط‌های دیرینه
این استاد دانشگاه با اشاره به نقش فسیل‌ها در بازسازی محیط‌های دیرینه بیان کرد: هر جاندار در محیط خاصی زندگی می‌کند؛ فسیل مرجان‌ها، دوکفه‌ای‌ها، آمونیت‌ها، روزن‌داران کف‌زی و پلانکتونی، گیاهان و مهره‌داران خشکی‌زی، هر یک نشانه‌هایی از عمق آب، شوری، دما، نوع بستر و شرایط اقلیمی گذشته به دست می‌دهند.
بادپا ادامه داد: به این ترتیب، فسیل‌ها به زمین‌شناسان کمک می‌کنند تا نه‌تنها «چه زمانی»، بلکه «در چه محیطی» یک لایه تشکیل شده است را نیز بازسازی کنند. این موضوع در ایران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کشور ما در طول تاریخ زمین‌شناسی خود بارها میان دریای کم‌عمق، حوضه عمیق، دشت ساحلی، محیط قاره‌ای و کوهزایی جابه‌جا شده است. مطالعه فسیل‌ها به فهم این جابه‌جایی‌ها و بازسازی جغرافیای دیرینه ایران کمک می‌کند.
وی با اشاره به کاربردهای اقتصادی و عملی فسیل‌ها در زمین‌شناسی ایران اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین این کاربردها، نقش فسیل‌ها در اکتشاف نفت و گاز است. در حوضه زاگرس و خلیج فارس، روزن‌داران، آمونیت‌ها، رودیست‌ها و دیگر گروه‌های فسیلی به تعیین سن و تطابق سازندهای کربناته و آواری کمک می‌کنند. شناسایی زیست‌زون‌ها و مرزهای چینه‌شناسی می‌تواند ریسک اکتشاف را کاهش دهد و تصویر دقیق‌تری از مخازن زیرزمینی ارائه کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: فسیل‌ها در مطالعه سازندهای زغال‌دار، لایه‌های فسفات‌دار و کانسارهای رسوبی، سنگ‌های ساختمانی و حتی آب‌های زیرزمینی نیز نقش راهنما دارند؛ زیرا تغییرات رخساره‌ای و محیطی را نشان می‌دهند.
تنوع گسترده میراث فسیلی ایران در مناطق مختلف زمین‌شناسی
بادپا با بیان اینکه ایران از نظر میراث فسیلی بسیار غنی است، گفت: در البرز، ایران مرکزی، زاگرس، کپه‌داغ و مکران، توالی‌های فسیل‌دار متعددی شناخته شده است. فسیل‌های پالئوزوئیک در بهشت زمین‌شناسان دنیا، یعنی کوه‌های طبس و کرمان، آمونیت‌های ژوراسیک و کرتاسه، رودیست‌های کرتاسه، روزن‌داران پالئوژن و نئوژن و مهره‌داران سنوزوئیک، تنها بخشی از یافته‌های مهم فسیلی ایران هستند.
وی ادامه داد: منطقه مراغه در شمال‌غرب ایران با فسیل‌های مهره‌داران میوسن، از جمله اسب‌سانان و دیگر پستانداران، از شهرت بین‌المللی برخوردار است و به فهم تحول زیست‌بوم‌های خشکی در نئوژن کمک می‌کند.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اهمیت فسیل‌ها در ژئوپارک‌های جهانی ایران اظهار کرد: در ژئوپارک‌های جهانی ایران، یعنی قشم، جلفا (ارس) و طبس، فسیل‌ها یکی از کلیدی‌ترین عناصر تفسیر زمین‌شناختی و آموزشی‌اند. در قشم، لایه‌های رسوبی فسیل‌دار و بقایای دریایی به بازسازی محیط‌های دیرینه خلیج فارس و نوسان‌های سطح آب دریا کمک می‌کنند؛ در جلفا و ارس، فسیل‌های دریایی پالئوزوئیک و مزوزوئیک از توالی‌های چینه‌شناسی منطقه، نشان‌دهنده دریای گذشته و ارتباط آن با حوضه‌های همسایه در قفقاز هستند و در طبس، ردپاهای دایناسورها همراه با فسیل‌های گیاهی و دریایی، تصویری از محیط‌های دیرینه پالئوتتیس و تحول زیست‌بوم‌های قدیمه بکر را ارائه می‌دهند.
بادپا افزود: ارزش چنین فسیل‌هایی تنها در جذابیت موزه‌ای نیست، بلکه در ثبت «تنوع زیستی دیرینه» است. هر مجموعه فسیلی نشان می‌دهد چه گروه‌هایی از جانداران در چه بازه زمانی و در چه محیطی زندگی می‌کرده‌اند، چگونه تنوع زیستی در برابر تغییر اقلیم، جابه‌جایی قاره‌ها و رویدادهای انقراضی تغییر کرده و امروز چه درس‌هایی برای حفاظت از تنوع زیستی کنونی دارد. به همین دلیل، حفاظت از این میراث فسیلی در ژئوپارک‌ها هم ارزش علمی و آموزشی دارد و هم به ژئوتوریسم پایدار و هویت محلی کمک می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: چنین سایت‌هایی نشان می‌دهند که ایران تنها یک پهنه نفت‌خیز نیست، بلکه آرشیوی از تحول حیات و اقلیم در چهارراه زیستی اوراسیا نیز هست. ردپاها و آثار فسیلی دایناسورها و دیگر مهره‌داران در برخی نواحی ایران نیز ارزش علمی و آموزشی بالایی دارند، هرچند حفاظت و مطالعه سیستماتیک آن‌ها هنوز نیازمند توجه بیشتر است.
جمع‌آوری غیرمجاز و تخریب؛ چالش‌های حفاظت از میراث فسیلی
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه فسیل‌ها بخشی از میراث زمین‌شناختی هستند، گفت: میراث زمین‌شناختی شامل چشم‌اندازها، سازندها، کانی‌ها و فسیل‌هایی است که ارزش علمی، آموزشی و زیبایی‌شناختی دارند. حفاظت از سایت‌های فسیلی در ایران با چالش‌هایی روبه‌روست؛ جمع‌آوری غیرمجاز، تخریب در اثر فعالیت‌های عمرانی، عدم ثبت دقیق محل کشف، خروج نمونه‌ها بدون مستندسازی و کمبود موزه‌های تخصصی محلی از جمله این چالش‌ها هستند.
بادپا ادامه داد: بسیاری از فسیل‌های مهم پیش از آنکه مطالعه و ثبت شوند، از بین می‌روند. بنابراین، آموزش عمومی و تقویت چارچوب قانونی حفاظت از میراث فسیلی ضروری است. پژوهشگران نیز باید به ثبت دقیق مختصات، عکاسی، تهیه بانک اطلاعاتی و همکاری با موزه‌ها توجه کنند.
وی با اشاره به ظرفیت فسیل‌ها برای کمک به توسعه پایدار و ژئوتوریسم اظهار کرد: ایجاد مسیرهای زمین‌گردشگری، موزه‌های محلی، کارگاه‌های آموزشی برای دانش‌آموزان و دانشجویان و تربیت راهنمایان آگاه می‌تواند ارزش اقتصادی و اجتماعی میراث فسیلی را افزایش دهد، به شرط آنکه حفاظت بر بهره‌برداری مقدم باشد.
این استاد دانشگاه افزود: تجربه جهانی نشان می‌دهد که جوامع محلی هنگامی از سایت‌های فسیلی حفاظت می‌کنند که از ارزش آن‌ها آگاه باشند و منفعت پایدار در حفاظت ببینند. در ایران نیز می‌توان با همکاری دانشگاه‌ها، سازمان محیط‌زیست، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، وزارت نفت و آموزش‌وپرورش، برنامه‌های آموزشی و بازدیدهای میدانی هدفمند طراحی کرد.
بادپا با اشاره به نقش فسیل‌ها در آموزش علوم گفت: فسیل‌ها پلی میان زیست‌شناسی، زمین‌شناسی، جغرافیا و تاریخ طبیعی‌اند. آن‌ها به دانش‌آموزان نشان می‌دهند که زمین یک سیستم پویا است و حیات در طول میلیون‌ها سال تغییر کرده است. همچنین با برگزاری نمایشگاه‌های کوچک، کارگاه‌های شبیه‌سازی حفاری، معرفی فسیل‌های شاخص ایران و دعوت از دیرینه‌شناسان، می‌توان علاقه عمومی را افزایش داد. همچنین رسانه‌ها می‌توانند با انتشار گزارش‌های دقیق، از افسانه‌سازی و بزرگ‌نمایی درباره فسیل‌ها پرهیز کنند و به جای آن، ارزش علمی و حفاظتی آن‌ها را برجسته سازند.
وی در جمع‌بندی اظهار کرد: در ایران، فسیل‌ها از یک سو به تعیین سن و تطابق لایه‌ها، بازسازی محیط‌های دیرینه، اکتشاف منابع و فهم زمین‌ساخت کمک می‌کنند و از سوی دیگر بخشی از هویت علمی و طبیعی کشور به شمار می‌آیند. حفظ این میراث نیازمند ترکیبی از پژوهش دقیق، آموزش عمومی، مدیریت حفاظتی، ثبت ملی و توسعه موزه‌های تخصصی است. اگر فسیل‌ها را جدی بگیریم، در واقع گذشته زمین را جدی گرفته‌ایم؛ گذشته‌ای که فهم آن، کلید مدیریت بهتر امروز و فردای محیط‌زیست و منابع طبیعی ایران است.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایسنا