زبالههای شهری ایران چقدر ارزش اقتصادی دارند؟ / گنج چندهمتی تهران در پسماند

تهران در سال ۱۴۰۵ روزانه حدود ۸ هزار تن پسماند وارد چرخه مدیریت شهری میکند؛ حجمی که در کنار هزینه چندهمتی جمعآوری و پردازش، ظرفیت اقتصادی قابل توجهی برای بازیافت کاغذ، پلاستیک، فلزات و مواد آلی ایجاد میکند. پست زبالههای شهری ایران چقدر ارزش اقتصادی دارند؟ / گنج چندهمتی تهران در پسماند اولین بار در تجارت نیوز ظاهر شد.
به گزارش تجارت نیوز، هر روز حجم بزرگی از زبالههای خانگی، تجاری و شهری جمعآوری میشود و پس از حمل، بخشی از آن به مراکز پردازش و بازیافت میرود و بخشی نیز سرانجام دفن یا دفع میشود. این فرایند برای مدیریت شهری هزینه دارد؛ از نیروی انسانی و سوخت خودروهای حمل زباله گرفته تا نگهداری تجهیزات، جداسازی مواد، مدیریت شیرابه و مراقبت از محلهای دفن.
اما زباله در کنار هزینههایش، مواد اولیهای در خود دارد که میتوانند دوباره وارد چرخه تولید شوند. کاغذ و کارتن، انواع پلاستیک، فلزات، شیشه و پسماندهای آلی، در صورت جداسازی اصولی، قابلیت تبدیل شدن به کالا، کود آلی یا خوراک برخی فرایندهای تولید انرژی را دارند.
گزارش بانک جهانی با عنوان «چه زبالهای!» یا What a Waste 3.0 که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، با بررسی دادههای ۲۱۷ کشور و اقتصاد و ۲۶۲ شهر، حجم پسماند شهری جهان را در سال ۲۰۲۲ حدود ۲٫۶ میلیارد تن برآورد کرده است. بر اساس این گزارش، اگر سیاستها و زیرساختهای مدیریت پسماند بهطور جدی بهبود پیدا نکنند، حجم جهانی زباله تا سال ۲۰۵۰ حدود ۵۰ درصد افزایش خواهد یافت. این گزارش تأکید میکند که مدیریت پسماند علاوه بر حفاظت از محیط زیست، میتواند اشتغال و فرصتهای اقتصادی ایجاد کند.
در ایران نیز پرسش فقط این نیست که چه مقدار زباله تولید میشود، بلکه این است که چه سهمی از مواد ارزشمند آن دوباره به بازار برمیگردد، چه هزینهای برای دفن و پردازش صرف میشود و چه مقدار از ارزش اقتصادی پسماند به درآمد واقعی تبدیل میشود.
تهران در سال ۱۴۰۵؛ روزانه ۸ هزار تن پسماند
بر اساس گزارشی که در شهریور ۱۴۰۵ به نقل از مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران منتشر شد، روزانه حدود ۸ هزار تن پسماند وارد چرخه مدیریت پسماند پایتخت میشود؛ در حالی که این رقم در سالهای گذشته حدود ۵ هزار و ۵۰۰ تن در روز اعلام شده بود. به گفته مسئولان شهری، حدود ۱۲ درصد پسماند از طریق خطوط پردازش، سامانه نوماند و غرفههای جمعآوری تفکیک و جداسازی میشود. همچنین سهم دفن مستقیم پسماند بدون پردازش، طبق اعلام سازمان، به کمتر از پنج درصد رسیده است.
این آمار دو نکته مهم دارد. نخست آنکه تهران با حجم روزانه بسیار بالایی از پسماند مواجه است و حتی تغییرات کوچک در میزان تفکیک میتواند به هزاران تن ماده قابل استفاده در طول سال منجر شود. دوم آنکه کاهش دفن مستقیم به کمتر از پنج درصد، به معنای بازیافت شدن ۹۵ درصد زبالهها نیست. بخشی از پسماندهایی که وارد مراکز پردازش میشوند، پس از جداسازی بهعنوان مواد غیرقابل بازیافت یا باقیمانده فرایند، همچنان باید دفع شوند. بنابراین، سهم پردازش، سهم بازیافت واقعی و سهم دفن نهایی سه شاخص متفاوتاند.
اگر ورود روزانه ۸ هزار تن را برای یک سال ثابت فرض کنیم، حجم سالانه پسماند تهران به حدود ۲ میلیون و ۹۲۰ هزار تن میرسد. مدیریت چنین حجمی، حتی پیش از محاسبه خسارتهای زیستمحیطی، هزینههای مالی قابل توجهی برای شهر ایجاد میکند.
ترکیب زباله تهران؛ سهم بالای مواد آلی و قابل بازیافت
یک پژوهش علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره مدیریت پسماند شهری تهران، ترکیب نمونه بررسیشده را شامل حدود ۶۴٫۱۹ درصد پسماند غذایی، ۱۰٫۷۹ درصد پلاستیک، ۹٫۲۴ درصد کاغذ، ۶٫۹۷ درصد پوشک مصرفشده و ۸٫۸۱ درصد سایر مواد گزارش کرده است. این درصدها متعلق به نمونه و روش مطالعهاند و لزوماً ترکیب یکنواخت همه مناطق تهران در سال ۱۴۰۵ را نشان نمیدهند، اما تصویری از ظرفیت بالقوه تفکیک پسماند ارائه میکنند.
اگر این ترکیب را صرفاً برای یک برآورد تقریبی روی حجم روزانه ۸ هزار تن اعمال کنیم، سهم پلاستیک به حدود ۸۶۳ تن در روز و سهم کاغذ به حدود ۷۳۹ تن در روز میرسد. مجموع این دو گروه، حدود هزار و ۶۰۰ تن در روز یا نزدیک به ۵۸۵ هزار تن در سال خواهد بود.
این رقم، میزان واقعی مواد بازیافتی جمعآوریشده نیست؛ بلکه تخمینی از حجم کاغذ و پلاستیک موجود در پسماند بر اساس ترکیب یک مطالعه است. بخشی از این مواد به علت آلودگی به مواد غذایی، رطوبت، مخلوط شدن با پسماند تر یا افت کیفیت ممکن است برای بازیافت اقتصادی مناسب نباشد. با این حال، همین برآورد نشان میدهد که تفکیک از مبدأ چه ظرفیت بالقوهای برای کاهش حجم پسماند مخلوط و تأمین مواد اولیه صنایع دارد.
در کنار پسماند خشک، سهم بالای مواد غذایی نیز اهمیت زیادی دارد. پسماند آلی تمیز و جداشده میتواند به خوراک تولید کمپوست یا بعضی فرایندهای زیستی تبدیل شود. اما مخلوط شدن آن با پلاستیک، شیشه و مواد آلوده، کیفیت محصول نهایی را پایین میآورد و هزینه جداسازی را افزایش میدهد.
ارزش کاغذ و پلاستیک تهران چقدر است؟
برای محاسبه ارزش اقتصادی پسماند، باید مقدار مواد قابل فروش را در قیمت خرید آنها ضرب کرد. قیمتها بسته به نوع ماده، درجه خلوص، رطوبت، حجم بار، فاصله حمل و شرایط بازار تفاوت زیادی دارند. برای نمونه، در گزارش تحقیقی خبرگزاری تسنیم در آذر ۱۴۰۴، نرخهای اعلامشده سامانه نوماند برای خرید از شهروندان حدود ۳ تا ۳٫۵ هزار تومان برای هر کیلوگرم کارتن و مقوا، ۴ تا ۴٫۲ هزار تومان برای کاغذ و روزنامه مخلوط و ۵ تا ۵٫۵ هزار تومان برای پلاستیکهای مخلوط گزارش شده بود. بطریهای پلاستیکی پت در همان گزارش با نرخ بالاتری، حدود ۱۲ تا ۱۴ هزار تومان بهازای هر کیلوگرم، قیمتگذاری شده بودند. این ارقام نرخهای گزارششده در سال ۱۴۰۴ هستند و نباید بهعنوان قیمت قطعی بازار در مهر ۱۴۰۵ خوانده شوند.
با استفاده از همان نرخهای سال ۱۴۰۴ و برآورد ترکیب پسماند تهران، میتوان یک سناریوی تقریبی ساخت. اگر تمام کاغذ و مقوای برآوردشده جداگانه جمعآوری و با نرخ ۳ تا ۴٫۲ هزار تومان بهازای هر کیلوگرم فروخته شود، ارزش ناخالص سالانه آن حدود ۸۰۹ میلیارد تا یک هزار و ۱۳۳ میلیارد تومان خواهد بود. برای پلاستیک نیز، با فرض نرخ ۵ تا ۵٫۵ هزار تومان بهازای هر کیلوگرم، ارزش ناخالص سالانه حدود یک هزار و ۵۷۵ تا یک هزار و ۷۳۳ میلیارد تومان برآورد میشود.
در مجموع، ارزش ناخالص نظری این دو گروه ماده میتواند به حدود ۲٫۴ تا ۲٫۹ هزار میلیارد تومان در سال برسد. این محاسبه یک سناریوی ظرفیتسنجی است، نه درآمد قطعی شهرداری یا صنعت بازیافت. فرض آن این است که تمام سهم برآوردشده کاغذ و پلاستیک قابل جداسازی، سالم و قابل فروش باشد؛ در عمل چنین چیزی تضمینشده نیست و هزینه جمعآوری جداگانه، حمل، دستهبندی، فشردهسازی، انبارداری و افت کیفیت نیز باید از درآمد فروش کسر شود.
از سوی دیگر، قیمت مواد بازیافتی ثابت نیست. در شهریور ۱۴۰۵، مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند تهران اعلام کرد نرخ خرید پسماند خشک در سامانه نوماند، با هدف تشویق شهروندان به تفکیک، نسبت به سال قبل سه تا چهار برابر افزایش یافته است. این تغییر نشاندهنده اثر نوسانهای اقتصادی و اهمیت سازوکار قیمتگذاری در مشارکت مردم است، اما برای محاسبه دقیق ارزش امروز پسماند، به نرخهای تفکیکشده و معتبر برای هر نوع ماده نیاز است.
ادعای ارزش ۳۲ هزار میلیارد تومانی؛ درآمد واقعی چقدر است؟
در آذر ۱۴۰۴، محمدمهدی تندگویان، عضو پیشین شورای شهر تهران، ارزش اقتصادی پسماند تولیدی پایتخت را با احتساب فرآوری و بازیافت حدود ۳۲ هزار میلیارد تومان در سال برآورد کرد. در همان گزارش، میزان تولید زباله تهران حدود ۷ هزار تن در روز عنوان شده بود. او همچنین درآمدی را که سازمان مدیریت پسماند از زباله به دست میآورد، حدود ۲۶۵ میلیارد تومان اعلام کرد و گفت این رقم کمتر از یک درصد ارزش بالقوه برآوردشده است. این ارقام، برآورد و اظهارات نقلشده از یک مقام پیشین شهریاند و نباید با صورت مالی حسابرسیشده یا درآمد محققشده تمام زنجیره بازیافت یکسان تلقی شوند.
تفاوت میان ۳۲ هزار میلیارد تومان ارزش بالقوه و ۲۶۵ میلیارد تومان درآمد اعلامشده، پرسش مهمی درباره نحوه تقسیم منافع اقتصادی پسماند ایجاد میکند. بخشی از ارزش مواد به واسطهها، جمعآورندگان غیررسمی، انبارها و کارخانههای بازیافت میرسد و همه این گردش مالی لزوماً در حساب درآمد شهرداری ثبت نمیشود. در عین حال، ارزش افزودهای که از تبدیل ماده خام به محصول نهایی به وجود میآید، با قیمت خرید زباله از خانوار متفاوت است.
بنابراین، عدد ۳۲ هزار میلیارد تومان را بهتر است نشانهای از برآورد ظرفیت اقتصادی کل زنجیره پسماند بدانیم، نه درآمد تضمینشده شهرداری یا سود خالص قابل برداشت. برای سنجش دقیق این بازار به دادههای شفاف درباره مقدار مواد جمعآوریشده، نرخ بازیافت واقعی، قیمت فروش در هر مرحله، هزینههای عملیاتی و سهم هر بازیگر نیاز است.
هزینه جمعآوری و دفن؛ شهرداری برای هر تن چقدر میپردازد؟
در کنار درآمد احتمالی مواد قابل بازیافت، هزینه مدیریت پسماند نیز باید محاسبه شود. بر اساس ارقام اعلامشده در جریان بررسی بهای خدمات مدیریت پسماند عادی تهران برای سال ۱۴۰۵، بهای تمامشده پیشبینیشده جمعآوری و حمل هر کیلوگرم پسماند ۹ هزار ریال و هزینه پردازش و دفع آن ۴ هزار و ۴۰۰ ریال در نظر گرفته شده است. مجموع این دو رقم، ۱۳ هزار و ۴۰۰ ریال یا یک هزار و ۳۴۰ تومان بهازای هر کیلوگرم میشود. این ارقام هزینه برآوردی در چارچوب بررسی مدیریت شهریاند و نباید بدون بررسی صورتحساب نهایی با هزینه قطعی و حسابرسیشده کل زنجیره یکسان تلقی شوند.
اگر حجم روزانه ۸ هزار تن پسماند تهران را مبنا قرار دهیم، هزینه سالانه جمعآوری و حمل بر اساس این نرخها حدود ۲ هزار و ۶۲۸ میلیارد تومان و هزینه پردازش و دفع حدود یک هزار و ۲۸۵ میلیارد تومان برآورد میشود. مجموع این دو بخش به حدود ۳ هزار و ۹۱۳ میلیارد تومان، یعنی نزدیک به ۳٫۹ همت در سال، میرسد. این محاسبه یک برآورد سالانه بر پایه نرخهای پیشبینیشده سال ۱۴۰۵ و فرض ثبات حجم پسماند در طول سال است.
این هزینه با درآمد فروش مواد بازیافتی قابل مقایسه است، اما نباید بهسادگی آنها را از هم کم کرد و نتیجه گرفت که درآمد بازیافت همه هزینههای مدیریت پسماند را پوشش میدهد. درآمد فروش مواد فقط برای بخشی از جریان پسماند ایجاد میشود و سامانه تفکیک و بازیافت نیز هزینههای مستقلی دارد. با این حال، هر تن مادهای که بهجای دفن، با کیفیت مناسب بازیافت شود، میتواند هم درآمد ایجاد کند و هم نیاز به حمل و دفع نهایی را کاهش دهد.
پژوهش سال ۱۴۰۵ درباره غرب تهران؛ تأسیسات بازیابی مواد سودآور است؟
پژوهشی با عنوان «تحلیل هزینه ـ فایده اقتصادی مدیریت جامع پسماند شهری با ایجاد تأسیسات بازیابی مواد» که در فروردین ۱۴۰۵ منتشر شد، توجیه اقتصادی احداث یک تأسیسات بازیابی مواد یا MRF را در پهنه غربی تهران بررسی کرده است. این تأسیسات برای جداسازی مواد خشک قابل بازیافت، از جمله کاغذ و مقوا، پلاستیک و فلزات، طراحی شده بود.
نتایج مدل اقتصادی پژوهش نشان داد سرمایهگذاری ثابت پروژه حدود ۴۷۶٫۷ میلیارد ریال ــ معادل تقریبی ۴۷٫۷ میلیارد تومان ــ در مبنای قیمتی سال ۱۴۰۳ برآورد شده است. نرخ بازده داخلی ۴۲ درصد، نسبت منفعت به هزینه ۱٫۸ و دوره بازگشت سرمایه حدود ۲٫۵ سال گزارش شد. ظرفیت طراحیشده تأسیسات نیز بهطور متوسط حدود ۳۶ هزار تن پسماند خشک در سال بود و انتظار میرفت با بهرهبرداری از آن، سالانه حدود ۳۶ تا ۴۰ هزار تن از دفن پسماند کاسته شود. این ارقام نتایج مدل امکانسنجی پژوهشاند، نه گزارش عملکرد واقعی یک واحد بهرهبرداریشده؛ همچنین مبنای قیمتی مطالعه سال ۱۴۰۳ است و مبالغ اسمی آن را نمیتوان بدون تعدیل با قیمتهای سال ۱۴۰۵ مقایسه کرد.
با وجود این محدودیتها، شاخصهای اقتصادی پژوهش نشان میدهد احداث تأسیسات بازیابی مواد، در صورت تحقق فرضهای مربوط به مقدار مواد قابل بازیافت، هزینه سرمایهگذاری، قیمت فروش و مخارج بهرهبرداری، میتواند توجیه اقتصادی داشته باشد. چنین طرحهایی زمانی عملکرد بهتری خواهند داشت که با تفکیک از مبدأ، قرارداد فروش با کارخانههای بازیافت و کنترل کیفیت مواد ورودی همراه شوند.
مقایسه جهانی؛ چرا بازیافت همیشه از دفن ارزانتر نیست؟
در نگاه نخست ممکن است تصور شود که فروش مواد بازیافتی باعث میشود بازیافت همیشه ارزانتر از دفن زباله باشد؛ اما اقتصاد مدیریت پسماند پیچیدهتر است. برآوردهای مورد استفاده در گزارش بانک جهانی درباره هزینههای مدیریت پسماند، بر پایه دادههای سال ۲۰۲۲، هزینه جمعآوری پسماند مخلوط را حدود ۲۳ تا ۳۵ دلار بهازای هر تن، دفن بهداشتی را حدود ۲۲ تا ۲۵ دلار، بازیافت با احتساب جمعآوری جداگانه و تفکیک را حدود ۱۰۴ تا ۱۴۰ دلار و کمپوستسازی را حدود ۴۶ تا ۵۴ دلار در هر تن نشان میدهد. این ارقام، برآوردهای بینالمللی بر اساس گروههای درآمدی کشورها هستند و هزینه واقعی ایران در سال ۱۴۰۵ محسوب نمیشوند.
بالاتر بودن هزینه عملیاتی بازیافت نسبت به دفن، لزوماً به معنای غیراقتصادی بودن آن نیست. درآمد فروش مواد، کاهش نیاز به دفن، صرفهجویی در مواد اولیه، کاهش آلودگی و منافع زیستمحیطی میتواند بخشی از هزینههای آن را جبران کند. افزون بر این، دفن ارزانتر در صورت نادیده گرفتن هزینههای بلندمدت آلودگی خاک و آب، انتشار گازهای گلخانهای و نیاز به توسعه محلهای دفن، ممکن است در محاسبه کوتاهمدت ارزانتر به نظر برسد، اما در بلندمدت هزینه بیشتری به شهر تحمیل کند.
چرا همه ارزش زباله به درآمد تبدیل نمیشود؟
یکی از مهمترین موانع اقتصادی، مخلوط شدن زباله تر و خشک است. وقتی کاغذ و کارتن به مواد غذایی یا مایعات آلوده شوند، کیفیت آنها کاهش مییابد و ممکن است دیگر با قیمت مناسب قابل فروش نباشند. آلودگی پلاستیکها نیز جداسازی و فرآوری را دشوارتر میکند. به همین دلیل، تفکیک در مبدأ فقط یک توصیه زیستمحیطی نیست؛ تصمیمی اقتصادی برای جلوگیری از افت کیفیت مواد اولیه است.
مسئله دوم، تفاوت میان نرخ خرید از خانوار و قیمت فروش در بازار مواد بازیافتی است. گزارش تحقیقی تسنیم در آذر ۱۴۰۴ به اختلاف قابل توجه میان نرخهای اعلامشده در سامانه نوماند و نرخهایی اشاره کرد که در برخی بخشهای بازار غیررسمی برای مواد باارزش پرداخت میشد. وقتی شهروند احساس کند در ازای تحویل پسماند مبلغ مناسبی دریافت نمیکند، انگیزه او برای تفکیک و تحویل رسمی کاهش مییابد و بخشی از مواد ارزشمند از مسیرهای غیرشفاف وارد بازار میشود.
در کنار این مسائل، نوسان قیمت مواد بازیافتی، نبود قراردادهای پایدار با صنایع مصرفکننده، هزینه حمل تا کارخانه، کمبود فضای انبارداری استاندارد و هزینه تأمین تجهیزات تفکیک نیز بر سودآوری اثر میگذارند. به همین علت، افزایش حجم زباله بهتنهایی به افزایش درآمد منجر نمیشود؛ موفقیت اقتصادی به کیفیت جداسازی و کارایی کل زنجیره وابسته است.
چه راهی میتواند ارزش اقتصادی پسماند را افزایش دهد؟
تجربه پژوهشهای داخلی و دادههای بینالمللی نشان میدهد توسعه بازیافت باید با کاهش تولید زباله، تفکیک از مبدأ، ارتقای تأسیسات پردازش و ایجاد بازار پایدار برای مواد بازیافتی همراه باشد. اگر کاغذ، پلاستیک، فلز و مواد آلی از ابتدا جدا شوند، هزینه جداسازی بعدی کاهش پیدا میکند و مواد با کیفیت بهتری به تولیدکننده میرسند.
در تهران، گسترش زیرساختهایی مانند غرفههای جمعآوری، سامانه نوماند و تأسیسات بازیابی مواد زمانی نتیجه اقتصادی بیشتری خواهد داشت که نرخ خرید شفاف و متناسب با کیفیت مواد باشد و میزان جمعآوری، مقدار فروش و هزینه واقعی پردازش بهصورت عمومی گزارش شود. قراردادهای بلندمدت با صنایع مصرفکننده نیز میتواند از نوسان فروش بکاهد و به برنامهریزی برای سرمایهگذاری جدید کمک کند.
در حوزه پسماند آلی، جداسازی مواد غذایی سالم و قابل پردازش میتواند ظرفیت تولید کمپوست را افزایش دهد. با این حال، کیفیت کود، بازار مصرف و هزینه حمل آن باید از قبل مشخص باشد. تبدیل پسماند به انرژی نیز تنها در صورت بررسی ترکیب زباله، کیفیت سوخت حاصل، فناوری و هزینه سرمایهگذاری، توجیه اقتصادی خواهد داشت. هیچ روش واحدی برای همه اجزای زباله مناسب نیست؛ راهکار مؤثر، مدیریت جداگانه هر جریان و انتخاب روش بر اساس هزینه و ارزش خروجی آن است.
زباله چه زمانی به ثروت شهری تبدیل میشود؟
نمونه تهران نشان میدهد پسماند شهری هم یک هزینه عمومی بزرگ و هم منبعی برای ایجاد درآمد است. برآورد روزانه حدود ۸ هزار تن پسماند در سال ۱۴۰۵ به معنای بیش از ۲٫۹ میلیون تن در سال است؛ حجمی که حتی بخش کاغذ و پلاستیک آن میتواند ارزش اقتصادی قابل توجهی داشته باشد. در یک سناریوی مبتنی بر ترکیب پسماند مطالعهشده و نرخهای خرید سال ۱۴۰۴، ارزش ناخالص نظری این دو گروه حدود ۲٫۴ تا ۲٫۹ هزار میلیارد تومان در سال برآورد میشود. در مقابل، برآورد هزینه سالانه جمعآوری، حمل، پردازش و دفع بر پایه نرخهای مدیریت شهری سال ۱۴۰۵ حدود ۳٫۹ همت است.
این دو عدد به معنای آن نیستند که بازیافت بهتنهایی تمام هزینههای پسماند تهران را پوشش میدهد؛ اولی ارزش فرضی مواد در صورت بازیابی کامل و فروش، و دومی برآوردی از هزینههای مدیریت پسماند بر اساس نرخهای پیشبینیشده است. سود واقعی پس از کسر هزینههای جمعآوری جداگانه، تفکیک، حمل، فرآوری و افت کیفیت مشخص میشود.
در نهایت، زباله زمانی از یک بار مالی به منبع درآمد پایدار تبدیل میشود که تفکیک از مبدأ گسترش یابد، قیمتگذاری مواد شفاف باشد، زیرساخت بازیافت با بازار مصرف پیوند بخورد و عملکرد مالی این زنجیره قابل ارزیابی شود. در چنین شرایطی، شهرها میتوانند هم هزینه دفن را کاهش دهند و هم مواد اولیه، اشتغال و درآمدی ایجاد کنند که امروز بخش بزرگی از ظرفیت آن در میان پسماند مخلوط باقی مانده است.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: تجارتنیوز
گفتوگو