خطرات نشت نفت در تنگه هرمز؛ آسیب به اکوسیستم خلیج فارس درحال گسترش است | آلودگی نفتی تنگه، دلفین‌ها، لاک پشت‌ها و گونه‌های ماهی را تهدید می‌کند

به گزارش اقتصادنیوز، لکه‌های تیره و گسترده در تنگه هرمز از فضا دیده می‌شوند. در طول اکتبر، نفتکش‌ها در این آبراه با موشک یا مین دریایی هدف قرار گرفتند و نفت خام به دریا ریخت. آلودگی در خلیج فارس گسترش یافته، سواحل را آلوده کرده و زیست‌بوم‌های دریایی را که محل زندگی دلفین‌ها، لاک‌پشت‌های دریایی و گونه‌های بی‌شمار ماهی است، تهدید می‌کند.

هشت ماه پس از آغاز جنگ میان آمریکا و ایران، یکی از پرترددترین مسیرهای کشتیرانی نفت جهان به میدان نبرد و مرکز یک فاجعه زیست‌محیطی در حال گسترش تبدیل شده است. محاصره دریایی تنگه، مستندسازی آلودگی از روی زمین را تقریباً ناممکن کرده است؛ اما تحلیل تصاویر ماهواره‌ای همراه با شهادت کارشناسان محیط‌زیست و زیست‌شناسان دریایی می‌تواند تصویری از وضعیت ارائه دهد.

اکوسیستم در خطر

بنا بر گزارش گاردین، تنگه هرمز، تنها گذرگاه دریایی میان خلیج فارس و دریای عرب، محیطی دریایی غنی اما شکننده دارد؛ از جمله صخره‌های مرجانی، جنگل‌های مانگرو و علفزارهای دریایی که از تنوع گسترده حیات دریایی پشتیبانی می‌کنند. این تنگه در گردش آب و مواد مغذی نقش حیاتی دارد و مسیر مهاجرت پستانداران دریایی است. حتی در زمان صلح نیز زیست‌بوم‌های آن زیر فشار فزاینده کشتیرانی، استخراج نفت و توسعه ساحلی قرار داشته‌اند.

نفت می‌تواند پر پرندگان را بپوشاند و شنا کردن و یافتن غذا را برای آن‌ها دشوار کند. همچنین می‌تواند ریشه‌های مانگرو را بپوشاند، از رسیدن اکسیژن به درختان جلوگیری کند و احتمالاً آن‌ها را از بین ببرد. برنارد ریگل، زیست‌شناس دریایی در دانشگاه نوا ساوت‌ایسترن فلوریدا که بیش از ۳۰ سال خلیج فارس را مطالعه کرده، هشدار داد جنگ می‌تواند به آب‌های محدود خلیج که پیش‌تر هم زیر فشار شدید بحران اقلیمی است، آسیب پایدار بزند.

از آنجا که خلیج کم‌عمق است و تابستان کم‌بادترین فصل سال است، گرمای جو به‌سرعت به گرمای اقیانوس تبدیل می‌شود. این گرما مرجان‌ها، جلبک‌ها و ماهی‌ها را می‌کشد. آب سرد و عمیقی وجود ندارد که با این گرما مخلوط شود و آن را تعدیل کند. — برنارد ریگل

به گفته او چیزی به نام «جنگ پاک» وجود ندارد؛ نه برای انسان‌هایی که به آن کشیده می‌شوند و نه برای محیط زیستی که در آن درگیری رخ می‌دهد.

از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، گرین‌پیس با پایش ماهواره‌ای بیش از ۵۰۰ مورد نشت نفت را در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عرب شناسایی کرده است. این یافته‌ها شامل نشت‌های بزرگ مرتبط با حملات به کشتی‌ها و مواردی است که حدود زمان حملات شناسایی شده اما منشأ آن‌ها تأیید نشده است.

نینا نوئل، کارشناس گرین‌پیس در امدادرسانی به فاجعه زیست‌محیطی، درباره مجموع ردپای این نشت‌ها گفت:

جمع زدن ردپای روزانه نقشه‌برداری‌شده نشت‌ها مجموعاً حدود ۲۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع می‌شود؛ تقریباً به اندازه ولز.

بر اساس گزارش گرین‌پیس، از آغاز درگیری بیش از ۱۳۳ حمله به نفتکش‌ها رخ داده است. به گزارش مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک، اکتبر بدترین ماه بود و بیش از ۳۰ حمله تأییدشده یا گزارش‌شده در تنگه هرمز و آب‌های اطراف ثبت شد. حملات در نوامبر نیز ادامه یافته است.

از آلاینده‌ترین حملات اکتبر، حمله به ابَرنفتکش Gem No 2 در سواحل امارات بود که لکه‌ای بیش از ۲۱ مایل (۳۵ کیلومتر) برجا گذاشت. تصویر ماهواره‌ای مورخ ۱۹ اکتبر پهنه بزرگی از نفت سیاه را نشان می‌دهد که به آب‌های شفاف سواحل ام‌القیوین وارد می‌شود.

گرین‌پیس برآورد می‌کند حمله به یک نفتکش در اوایل ژوئن به نشتی در سواحل عمان منجر شد که در اوج خود بیش از ۶۰۰ کیلومتر مربع (۲۳۰ مایل مربع) را پوشاند. ویم زویننبورگ، پژوهشگر محیط‌زیست در سازمان صلح هلندی Pax، گفت دو شناور نیروی دریایی ایران که در مارس هدف قرار گرفتند، ماه‌ها نفت نشت کردند. حمله به کشتی Minoan Pioneer با پرچم لیبریا در ۳ اوت نیز با یک لکه نفتی بزرگ مرتبط دانسته شده است.

آلودگی در سواحل

آلودگی نفتی از آغاز جنگ به چندین ساحل رسیده است. در مارس، لکه‌ای از کشتی شهید باقری نزدیک مانگروهای حرا شناسایی شد. در آوریل، آلودگی جزیره حفاظت‌شده شیدور را تهدید کرد؛ جزیره‌ای با صخره‌های مرجانی، پرندگان دریایی و لاک‌پشت‌ها. همچنین گزارش شد نفت در اوت به ساحل جزیره قشم، نزدیک مناطق مهم ماهیگیری و محل تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها، رسیده است.

تصاویر ماهواره‌ای همچنین لکه‌هایی را نزدیک پارک ملی مسندم عمان و دلتای رود میناب در ایران نشان می‌دهد؛ دو منطقه غنی از حیات وحش. مسندم محل صخره‌های مرجانی و زیستگاه‌های زادآوری پرندگان دریایی است و دلتای میناب نیز زمین‌های گلی حفاظت‌شده و جنگل‌های مانگرو دارد.

سازمان‌های محیط‌زیستی تحلیل تصاویر ماهواره‌ای را ادامه می‌دهند اما هشدار می‌دهند بدون بررسی روی زمین، که همچنان بسیار دشوار است، نمی‌توان گستره کامل خسارت را مشخص کرد.

بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، بزرگ‌ترین نشت نفت بر اثر حمله نیروی هوایی امارات به مخازن نفت جزیره لاوان رخ داد. این حملات باعث سرازیر شدن نفت خام به خلیج فارس و تأثیر بر مناطق ساحلی، از جمله ذخیره‌گاه‌های طبیعی نزدیک جزیره شیدور، شد.

در برخی موارد، کشورهای حاشیه تنگه به نشت‌ها واکنش نشان داده‌اند. برای نمونه، پس از حمله به Gem No 2، امارات سواحل را بست، پاکسازی گسترده‌ای را آغاز کرد و تأسیسات نمک‌زدایی خود را پایش کرد. مقام‌ها در ۳۰ اکتبر گفتند نشت متوقف شده و آلودگی در حال کاهش است. در عمان، غواصان و تجهیزات به یک شناور آسیب‌دیده اعزام شدند و گروه‌ها نفت را از ۷ مایلی خط ساحلی نزدیک جزایر هلانیات پاک کردند.

اما آسیب زیست‌محیطی گسترده‌تر ممکن است مهار آن بسیار دشوارتر باشد. نوئل گفت نفت می‌تواند مدت‌ها پس از ناپدید شدن لکه‌ها در رسوبات، سواحل و ریشه‌های مانگرو به دام بیفتد، زنجیره غذایی دریایی را آسیب بزند و جوامع ساحلی وابسته به ماهیگیری را تهدید کند. به گفته او آلودگی می‌تواند از بی‌مهرگان کوچک تا ماهی‌ها، پرندگان و لاک‌پشت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد و بازیابی مانگروها و صخره‌های مرجانی، به‌ویژه وقتی نفت در رسوبات باقی می‌ماند، ممکن است دهه‌ها طول بکشد.

ریگل گفت پیامدهای جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ و جنگ اول خلیج فارس، زمانی که نفتکش‌ها، تأسیسات بارگیری و میدان‌های نفتی هدف قرار گرفتند، شواهدی از تأثیر ماندگار آلودگی نفتی گسترده بر زیست‌بوم‌های خلیج فارس ارائه می‌دهد. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ رسوبات گسترده قیر، یعنی باقی‌مانده غلیظ و چسبناکی که با تجزیه نفت خام برجا می‌ماند، در سواحل قطر را به جنگ خلیج فارس نسبت داد. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ نشان داد رسوبات جزیره ابوعلی عربستان همچنان به نفت نشت‌های نوروز در سال‌های ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۵ در جنگ ایران و عراق آلوده است؛ نشت‌هایی که در مجموع ۸۰ میلیون گالن نفت خام را به دریا ریختند.

ریگل گفت هر موجودی که مجبور باشد در سواحل آسیب‌دیده از نشت نفت کندوکاو کند، مانند لاک‌پشت‌های دریایی هنگام تخم‌گذاری، با لایه‌های آلوده روبه‌رو می‌شود و اثرات نامطلوب قابل انتظار است. موجودات حفار مانند خرچنگ‌های شبح نیز مواد آلوده را به سطح می‌آورند. به گفته او اثرات آلودگی نفتی گسترده به‌وضوح برای دهه‌ها قابل تشخیص می‌ماند و این مسئله‌ای نسلی است؛ ممکن است چیزی غیرقابل جایگزین را واقعاً از دست بدهیم.