خرمای ایران درآستانه جهش صادراتی؛ عبور از خامفروشی کلید فتح بازارهای جهانی

بوشهر- ایرنا- صنعت خرمای ایران با برخورداری از ظرفیتهای گسترده تولیدی، تنوع ارقام، موقعیت جغرافیایی راهبردی و دسترسی به بازارهای منطقهای و بینالمللی، از مزیتهای مهم اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی کشور به شمار میرود؛ با این حال، فاصله میان جایگاه تولیدی ایران و سهم آن از ارزش تجارت جهانی خرما نشان میدهد که آینده این صنعت بیش از افزایش سطح تولید، به تکمیل زنجیره ارزش، توسعه صنایع تبدیلی، ارتق
به گزارش ایرنا، خرما در ایران تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از هویت اقتصادی، فرهنگی و معیشتی مناطق جنوبی کشور و منبع درآمد شمار زیادی از نخلداران، کارآفرینان و فعالان تجاری است، طوریکه ظرفیت تولید این محصول در استانهایی همچون بوشهر، خوزستان، کرمان، فارس و هرمزگان، در کنار برخورداری از بنادر و مسیرهای دسترسی به بازارهای منطقهای، فرصت کمنظیری برای تبدیل خرما به یکی از محورهای توسعه صادرات غیرنفتی فراهم کردهاست.
با وجود این ظرفیتها، چالش اصلی صنعت خرمای کشور آن است که مزیت تولید هنوز بهطور کامل به مزیت تجاری و درآمد ارزی متناسب تبدیل نشدهاست، فاصله ایران با برخی رقبای جهانی در ارزش صادرات، ضرورت بازنگری در شیوههای تولید، فرآوری، بازاریابی و حضور در بازارهای هدف را بیش از گذشته آشکار میکند.
ظرفیت تولید بالا؛ ضرورت حرکت به سمت ارزشآفرینی
ایران با تولید حدود ۱۲ درصد خرمای جهان، در شمار بزرگترین تولیدکنندگان این محصول قرار دارد و براساس آمارهای مطرحشده از سوی فعالان این صنعت، در رتبه چهارم تولید جهانی و رتبه دوم صادرات از نظر حجم قرار گرفته است؛ با این حال، جایگاه پنجم کشور در صادرات ارزشی نشان میدهد که ارزش اقتصادی خرمای صادراتی ایران متناسب با ظرفیت تولید آن نیست.
این اختلاف، بیانگر یکی از مهمترین مسائل ساختاری صنعت خرماست؛ یعنی سهم بالای محصول خام و کمفرآوریشده در سبد صادراتی و بهرهگیری ناکافی از ظرفیت صنایع تبدیلی و تکمیلی.
تجربه برخی کشورهای رقیب، از جمله تونس، نشان میدهد که افزایش درآمد صادراتی به تولید بیشتر وابسته نیست و کشورهایی با حجم تولید پایینتر نیز میتوانند از طریق فرآوری، بستهبندی مناسب، برندینگ و شناخت دقیق بازارهای مصرف، درآمد بیشتری از تجارت خرما به دست آورند.
از این منظر، آینده صنعت خرمای ایران در گرو تغییر رویکرد از صادرات محصول خام به سمت عرضه محصولات متنوع و دارای ارزش افزوده بالاتر است؛ محصولاتی که بتوانند در صنایع غذایی، فرآوردههای سلامتمحور، شیرینی و شکلات، شیره، خمیر خرما و سایر محصولات جانبی جایگاه مناسبی پیدا کنند.
بوشهر؛ نمونهای از ظرفیتهای صادراتی و صنعتی خرمای ایران
استان بوشهر بهعنوان یکی از قطبهای مهم تولید و تجارت خرمای کشور، نمونه روشنی از ظرفیتهای قابل توسعه این صنعت محسوب میشود، این استان سالانه بیش از ۲۲۰ هزار تن خرما از ارقام مختلف تولید میکند و برخورداری از نخلستانهای گسترده، زیرساختهای بندری، موقعیت جغرافیایی مناسب و سابقه تجارت دریایی، فرصت مناسبی برای توسعه صادرات این محصول فراهم آوردهاست.
به گفته استاندار بوشهر، بیش از ۱۱۰ هزار تن خرمای این استان پس از سورتینگ و بستهبندی برای صادرات به بازارهای جهانی آمادهاست و کشورهایی همچون روسیه، پاکستان، اندونزی و هند از جمله مقاصد صادراتی آن به شمار میروند.
ارسلان زارع، استاندار بوشهر، توسعه صنایع بستهبندی، سردخانهها، سرمایهگذاری بخش خصوصی و تقویت زیرساختهای صادراتی را از اولویتهای ارتقای زنجیره ارزش خرما عنوان کرده و بر ضرورت بهرهگیری بیشتر از ظرفیت بنادر و گمرکهای این استان تأکید دارد.
وی همچنین از پرداخت بیش از سه هزار میلیارد تومان تسهیلات به سرمایهگذاران این حوزه در دو سال اخیر خبر داده و تأمین مالی پنج هزار میلیارد تومانی برای توسعه زنجیره ارزش خرما را از برنامههای در دست پیگیری استان بوشهر اعلام کردهاست.
خورشید گزدرازی، رئیس اتاق بازرگانی بوشهر نیز معتقد است تکمیل زنجیره ارزش، ارتقای کیفیت بستهبندی، تقویت برندینگ و بهرهگیری از ظرفیت دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان، از الزامات افزایش صادرات خرما با ارزش افزوده بیشتر است.
به اعتقاد وی، باید نگاه به خرما از یک محصول کشاورزی فراتر رفته و این محصول بهعنوان پایه شکلگیری صنعتی گسترده در حوزه صنایع غذایی، فرآوری و فناوری دیده شود.
بازارهای منطقهای؛ فرصت طلایی برای توسعه تجارت
یکی از مزیتهای مهم خرمای ایران، دسترسی به بازارهای مصرف کشورهای همسایه و مناطق پیرامونی است. پاکستان، هند، روسیه، اندونزی، مالزی و دیگر کشورهای جنوب شرق آسیا از جمله بازارهایی هستند که ظرفیت مناسبی برای توسعه صادرات خرمای ایران دارند.
در این میان، پاکستان به دلیل جمعیت قابل توجه، تقاضای متنوع اقتصادی و مرز مشترک بیش از ۹۰۰ کیلومتری با ایران، میتواند در توسعه تجارت محصولات کشاورزی و ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی نقش مؤثری ایفا کند.
همچنین سفیر مالزی در ایران با اشاره به جایگاه این کشور در تجارت منطقهای، مالزی را دروازهای برای ورود محصولات ایرانی به بازار کشورهای عضو "آسهآن" (سازمان بینالمللی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جنوب شرق آسیا) دانسته است؛ ظرفیتی که در صورت برنامهریزی تجاری، شناخت ذائقه مصرفکنندگان و رعایت استانداردهای بازار مقصد میتواند به توسعه صادرات خرمای ایران در جنوب شرق آسیا منجر شود.
با این حال، حضور در این بازارها تنها با اتکا به ظرفیت تولید و مزیت جغرافیایی امکانپذیر نیست،بلکه شناخت نیاز مصرفکنندگان، استانداردهای بهداشتی و بستهبندی، ایجاد شبکه توزیع، بازاریابی حرفهای و حفظ ارتباط مستمر با خریداران خارجی، از الزامات حضور پایدار در بازارهای بینالمللی است.
عبدالله مهاجر دارابی، عضو هیأترئیسه اتاق ایران، نیز با تأکید بر ضرورت تکمیل زنجیره تأمین خرما، معتقد است: ارتباط منسجم میان تولیدکنندگان، صنایع فرآوری و بستهبندی، صادرکنندگان، شرکتهای حملونقل و خریداران خارجی، شرط تبدیل ظرفیت تولید به مزیت صادراتی پایدار است.
چالشهای ساختاری؛ از بحران آب تا مقررات ناپایدار
در کنار ظرفیتهای قابل توجه، صنعت خرمای ایران با مجموعهای از چالشهای ساختاری و اجرایی روبهرو است که در صورت بیتوجهی میتواند فرصتهای صادراتی این محصول را محدود کند.
نخستین چالش، بهرهوری پایین منابع آب و ضرورت اصلاح الگوی تولید در مناطق خرماخیز است، با توجه به شرایط اقلیمی خشک و نیمهخشک ایران، توسعه روشهای نوین آبیاری، هوشمندسازی مدیریت منابع آب، اصلاح شیوههای باغداری و استفاده از دانش فنی برای افزایش بهرهوری نخلستانها ضرورتی انکارناپذیر است.
چالش دیگر، کمبود سرمایه در گردش و محدودیت زیرساختهای نگهداری، سردخانهای و فرآوری است زیرا بخش قابل توجهی از تولیدکنندگان و بنگاههای کوچک توان مالی کافی برای توسعه تجهیزات، ارتقای فناوری و ورود مستقل به بازارهای صادراتی را ندارند.
از سوی دیگر، تعدد مجوزها، تغییرات مکرر مقررات، بخشنامههای ناگهانی، مشکلات رفع تعهدات ارزی و برخی محدودیتهای گمرکی، هزینه و ریسک فعالیت صادرکنندگان را افزایش دادهاست.
پیام باقری، نایبرئیس اتاق ایران، با تأکید بر ضرورت ارتقای رقابتپذیری خرمای کشور، حذف دستورالعملهای زائد و اصلاح شرایط تعهدات ارزی را از الزامات توسعه صادرات دانسته است.
محسن رشیدفرخی، رئیس انجمن ملی خرمای ایران نیز بهبود محیط کسبوکار، تسهیل قوانین، تقویت صادرات و حمایت عملی از بخش خصوصی را از مهمترین پیشنیازهای رفع مشکلات این صنعت عنوان کردهاست.
واقعیت آن است که صادرکننده ایرانی برای رقابت با رقبای خارجی به ثبات مقررات، هزینههای قابل پیشبینی و فرآیندهای تجاری شفاف نیاز دارد؛ بنابراین اصلاح محیط کسبوکار باید همزمان با توسعه زیرساختهای تولید و صادرات دنبال شود.
از نخلستان تا بازار جهانی؛ راهکارهای عبور از محدودیتها
کارشناسان و فعالان اقتصادی، تکمیل زنجیره ارزش را مهمترین راهبرد توسعه صنعت خرما میدانند؛ راهبردی که باید از اصلاح شیوههای تولید در نخلستان آغاز شود و تا فرآوری، بستهبندی، برندینگ، حملونقل و عرضه در بازارهای هدف ادامه یابد.
در این مسیر، چند محور راهبردی اهمیت ویژه دارد ازجمله، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی و تشویق سرمایهگذاری در تولید محصولات متنوع خرمایی با ارزش افزوده بالا؛ ارتقای استانداردهای کیفی و بهداشتی، بستهبندی صادراتمحور و ایجاد برندهای معتبر ایرانی؛ حمایت مالی و فنی از نخلداران و بنگاههای کوچک و متوسط؛ استفاده از ظرفیت دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و فناوریهای نوین در اصلاح تولید، فرآوری و بازاریابی؛ و اصلاح مقررات صادراتی، تسهیل رفع تعهدات ارزی و کاهش موانع اداری و گمرکی.
در همین ارتباط، اجرای طرح ملی «طاها» در استان بوشهر با هدف اتصال بنگاههای خرد و کوچک خرما به زنجیرههای بزرگ صادراتی، اقدامی در جهت سازماندهی ظرفیتهای پراکنده این صنعت محسوب میشود.
بر اساس تفاهمنامه منعقدشده میان ادارهکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی، جهاد کشاورزی و اتاق بازرگانی بوشهر، توانمندسازی تعاونیهای نخلداران، آموزش فنی، اصلاح شیوههای تولید، بازاریابی، برندسازی و ایجاد ارتباط مستقیم با صادرکنندگان و بازارهای هدف دنبال میشود.
این طرح میتواند با تقویت همکاری میان نخلداران و بنگاههای بزرگ اقتصادی، سهم تولیدکنندگان کوچک از ارزش نهایی محصول را افزایش دهد و زمینه توزیع عادلانهتر منافع اقتصادی زنجیره خرما را فراهم کند.
از سوی دیگر، بازنگری و بهروزرسانی سند زنجیره ارزش خرمای استان بوشهر و پیگیری تأمین مالی پنج هزار میلیارد تومانی با مشارکت بانکها و بخش خصوصی، در صورت اجرای هدفمند و نظارت مستمر، میتواند به توسعه زیرساختهای فرآوری، نگهداری و صادرات کمک کند.
نمایشگاهها؛ از معرفی محصول تا ایجاد فرصتهای واقعی تجارت
برگزاری نمایشگاههای تخصصی خرما نیز زمانی میتواند به توسعه این صنعت کمک کند که از معرفی محصولات و توانمندیها فراتر رفته و به بستری برای عقد قراردادهای تجاری، جذب سرمایهگذاری، انتقال فناوری و حل مسائل تولیدکنندگان تبدیل شود.
هشتمین نمایشگاه بینالمللی تخصصی خرما و صنایع وابسته بوشهر با حضور بیش از ۵۰ شرکت از ۱۰ استان کشور، نمونهای از تلاش برای ایجاد ارتباط میان فعالان این صنعت و معرفی ظرفیتهای تولیدی و فناورانه کشور بود.
چنین رویدادهایی باید با حضور مؤثر خریداران خارجی، برگزاری نشستهای تجاری هدفمند و پیگیری نتایج مذاکرات پس از پایان نمایشگاه همراه شود تا دستاورد آن در قالب قراردادهای صادراتی و سرمایهگذاریهای جدید نمایان شود.
چشمانداز؛ تبدیل مزیت تولید به قدرت اقتصادی
چشمانداز صنعت خرمای ایران در سالهای پیشرو به میزان موفقیت کشور در عبور از الگوی سنتی تولید و صادرات و حرکت به سمت یک صنعت رقابتپذیر، فناورانه و صادراتمحور وابسته است.
ایران از مزیتهای مهمی همچون تنوع ارقام خرما، تجربه تاریخی تولید، نیروی انسانی متخصص، موقعیت جغرافیایی مناسب و دسترسی به بازارهای منطقهای برخوردار است؛ اما بهرهبرداری کامل از این ظرفیتها مستلزم هماهنگی سیاستهای دولت، سرمایهگذاری بخش خصوصی و مشارکت مؤثر نهادهای علمی و فناوری است.
در این میان، نباید موفقیت صنعت خرما را فقط با میزان تولید یا حجم صادرات سنجید. بلکه افزایش درآمد نخلداران، رشد ارزش صادرات، توسعه صنایع تبدیلی، ایجاد اشتغال پایدار، ارتقای بهرهوری آب و افزایش سهم ایران از ارزش تجارت جهانی خرما، شاخصهای مهمتری برای ارزیابی عملکرد این صنعت هستند.
اگر سیاستگذاریها از حمایتهای مقطعی به برنامهریزی بلندمدت و پایدار تغییر مسیر دهد و زنجیره تولید تا بازار بهصورت یکپارچه توسعه یابد، خرما میتواند از یک محصول کشاورزی سنتی به یکی از پیشرانهای مهم صادرات غیرنفتی، اشتغالزایی و ارزآوری کشور تبدیل شود.
به نظر میرسد فرصت جهش صنعت خرمای ایران بیش از هر زمان دیگری فراهم است؛ فرصتی که تحقق آن نه در افزایش صرف تولید، بلکه در ارزشآفرینی از هر نخل، ارتقای درآمد نخلداران و تبدیل کیفیت و مزیت جغرافیایی به سهمی پایدار در بازارهای جهانی معنا پیدا میکند.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایهی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایرنا
گفتوگو