خاندوزی: استکبارستیزی اقتصادی باید از سطح شعار فراتر رود

احسان خاندوزی ۱۱ آبان، در همایش بین‌المللی «استکبارستیزی در اندیشه امام شهید» که در مرکز همایش‌های آستان قدس رضوی برگزار شد، با اشاره به دستاوردهای جریان مقاومت و تحولات اخیر در عرصه بین‌الملل، اظهار کرد: در آستانه روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، فرصتی برای رونمایی از میوه و میراث رهبر شهید ماست؛ میراثی که از یک سو به رسوایی بین‌المللی و شکستن هیمنه جهانی استکبار و عزت مجاهدان منجر شده و از سوی دیگر، موجی جدید، نوظهور، جوان و بین‌نسلی از نفرت نسبت به چهره عریان استکبار را در سراسر جهان به وجود آورده است.

وی با ارائه تعریفی از استکبارستیزی اقتصادی، بیان کرد: استکبارستیزی نه صرفاً یک شعار و نه یک اقدامی سلبی و مبتنی بر نفی است، بلکه تلاشی آگاهانه برای بازپس‌گیری حق تصمیم‌سازی و رها کردن ملت‌ها از حلقه‌ای است که در آن سیاست‌ها نه بر مبنای منافع ملت، بلکه بر اساس خواست قدرت‌های مسلط شکل می‌گیرد.

وزیر اسبق اقتصاد اضافه کرد: استکبار در حوزه اقتصاد، صرفاً به دنبال غارت یکباره و استعمار آشکار نیست، بلکه با شیوه‌هایی ظریف‌تر و پیچیده‌تر، در پی تصرف عرصه تصمیم‌گیری است. قدرت‌های سلطه‌گر تلاش می‌کنند حلقه‌های حیاتی تصمیم، تدبیر، تولید و تسویه را چنان به خود گره بزنند که ملت‌ها بدون اجازه آنان نتوانند بیندیشند، بسازند و مقاومت کنند.

خاندوزی با تأکید بر اینکه هدف استکبار، نهادینه‌کردن وابستگی و ایجاد خلأ نظارتی است، گفت: در چنین شرایطی، قدرت ملت از درون تحلیل می‌رود و گره‌های وابستگی شکل می‌گیرد. حتی اگر شعارهای یک کشور ضد استکباری باشد، اما ساختارهای اقتصادی آن در خدمت وابستگی قرار گیرد، در عمل در زمین استکبار بازی کرده است.

وی قدرت ملی در اقتصاد را برخورداری مردم و حاکمیت از توان پیشبرد توسعه عادلانه دانست و افزود: این قدرت به معنای نظارت بر نهادهای مالی، پولی و تجاری، برخورداری از توان تولید و امکان تصمیم‌گیری مستقل است. در مقابل، وابستگی زمانی شکل می‌گیرد که حاکمیت نتواند نظارت خود را اعمال کند، یک بازیگر خارجی بتواند با یک تصمیم اقتصاد کشور را تحت فشار قرار دهد یا منابع ملی به جای تقویت تولید و بنیه مردم، به عاملی برای ایجاد تبعیض و رانت تبدیل شود.

ضرورت عبور از شعارهای صرف و اصلاح ساختارها

رئیس کارگروه بررسی‌های اقتصادی دفتر رهبر انقلاب با تفکیک سطح شعار از سطح ساختار در استکبارستیزی، اظهار کرد: استکبارستیزی به اعلام مواضع سیاسی محدود نمی‌شود، بلکه باید در سطح عملیاتی نیز تحقق پیدا کند. نظام بانکی، نظام تجاری، نظام ارزی، نحوه تخصیص منابع و بودجه کشور باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که ساختارهای ضد استکباری را تقویت و به استحکام بنیه ملی کمک کنند.

خاندوزی ادامه داد: اگر ساختارهای اقتصادی، گره‌های وابستگی را بازتولید کنند، شعارهای ضد استکباری اثربخشی خود را از دست می‌دهند. به تعبیر دقیق‌تر، سردادن شعار مرگ بر استکبار در شرایطی که تسویه‌های تجاری کشورهای مسلمان به مراکزی وابسته است که خزانه‌داری آمریکا بر آن‌ها اشراف و سلطه دارد، یک تناقض ساختاری است. از این رو، استکبارستیزی عملیاتی باید از سطح موضع‌گیری فراتر برود و به سطح معماری توسعه و گسترش یابد.

وی با اشاره به استکبار به‌مثابه یک ساختار قدرت بیان کرد: استکبار اقتصادی، وابستگی را امری حاشیه‌ای نمی‌داند، بلکه آن را به‌عنوان یک ساختار قدرت بازتولید می‌کند. این ساختار از طریق انحصار نقاط گلوگاهی و حیاتی و ایجاد خلأهای نظارتی عمل می‌کند؛ به این معنا که ممکن است حاکمیت در ظاهر حضور داشته باشد، اما در عمل توان مدیریت جریان‌های قدرت را نداشته باشد. حوزه‌های نفتی، ارزی، بانکی و خودرویی را از مصادیق این مسئله است. در چنین شرایطی، قدرت بیرونی بدون نیاز به حضور نظامی، از درون ساختارهای اقتصادی و در لحظه تصمیم‌گیری، اراده ملت را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

رئیس کارگروه بررسی‌های اقتصادی دفتر رهبر انقلاب با تشریح سه لایه وابستگی اقتصادی گفت: نخستین لایه، وابستگی سخت‌افزاری است؛ یعنی انحصار تولید بخش‌های راهبردی، قطعات خاص و فناوری‌های مورد نیاز در خارج از کشور. در این شرایط، ممکن است در ظاهر تولید در داخل انجام شود، اما امکان واقعی تولید و استمرار آن به نقطه‌ای خارج از کشور وابسته باشد؛ این همان وابستگی راهبردی است.

وی دومین لایه را وابستگی نرم‌افزاری دانست و اظهار کرد: استکبار پیش از آنکه بازاری را در اختیار بگیرد، به دنبال ساختن سلیقه است. از طریق تبلیغات، برندها و سیاست‌های برتری‌جویانه، مصرف‌گرایانه و تجمل‌گرایانه تلاش می‌کند آنچه را در راستای منافع خود است، در درون جامعه نهادینه کند. بنابراین مد صرفاً یک سلیقه نیست، بلکه می‌تواند به ابزاری برای وابسته‌کردن یک ملت تبدیل شود.

وزیر اسبق اقتصاد سومین لایه را اقتصاد سیاسی و شکل‌گیری ذی‌نفعان وابستگی برشمرد و تصریح کرد: این مسئله نیز بسیار مهم است؛ چراکه متأسفانه در کشورهای اسلامی و حتی در داخل کشور با جریان‌هایی مواجه هستیم که از استمرار وابستگی ایران منفعت می‌برند و منافع خود را در تداوم همین وضعیت تعریف کرده‌اند.

خاندوزی با تشریح عمیق‌ترین شکل وابستگی اقتصادی گفت: کامل‌ترین شکل وابستگی زمانی اتفاق می‌افتد که یک ملت، استقلال را معادل محرومیت و وابستگی را معادل پیشرفت تلقی کند. در چنین شرایطی، حتی ممکن است نفت به‌عنوان ماده‌ای بدبو معرفی شود که باید از آن رهایی یافت و قراردادی مانند ترکمانچای به‌عنوان قراردادی قابل تحسین جلوه داده شود.

وی ادامه داد: در این مرحله دیگر صرفاً با فشار بیرونی مواجه نیستیم، بلکه با نوعی تصویر وارونه روبه‌رو هستیم که در آن تسلیم‌شدن افتخار و زنجیرشدن به زیور تبدیل می‌شود. در چنین وضعیتی، استکبار برای اعمال قدرت نیازی به مداخله مستقیم ندارد؛ زیرا معیار تشخیص ارزش و ضد ارزش، صلاح و فساد از درون جامعه تحت تأثیر قرار گرفته است.

رئیس کارگروه بررسی‌های اقتصادی دفتر رهبر انقلاب با اشاره به سازوکارهای تقویت جبهه استکبار از درون اظهار کرد: تقویت جبهه استکبار لزوماً از طریق اقدامات آشکار علیه منافع ملت‌های آزاده صورت نمی‌گیرد، بلکه ایجاد خلأ نظارتی، شکل‌دهی به وابستگی‌های راهبردی و رانت‌سازی نیز می‌تواند این هدف را محقق کند.

خاندوزی ادامه داد: زمانی که یک نهاد مالی بزرگ از نظارت خارج می‌شود، نظام ارزی به یک کانال خارجی گره می‌خورد یا تولید ملی زیر فشار واردات تحلیل می‌رود و توان تولیدی کشور کاهش پیدا می‌کند، طرف مقابل بدون نیاز به اقدام نظامی می‌تواند از درون کشور به اهرم فشار دست یابد.

وی اضافه کرد: مدت‌هاست در کشور درباره این مسئله صحبت می‌شود که نباید بند ناف تسویه‌های ارزی به اراده حاکم امارات گره خورده باشد؛ چراکه این حاکمیت ممکن است تحت فشار آمریکا تصمیم‌گیری کند. چنین وضعیتی به معنای بازی در زمین استکبار است؛ نه لزوماً از مسیر خیانت، بلکه از طریق بی‌اثرشدن قدرت حاکمیت در نقاط حیاتی اقتصاد.

وزیر اسبق اقتصاد افزود: رهبر شهید بارها بر تولید دانش‌بنیان با مشارکت گسترده مردم تأکید کردند؛ الگویی که کاملاً عدالت‌محور بود و در مبارزه با فساد نیز تعارف نداشت. همچنین در این الگو، وزن تعاملات خارجی باید به کشورهای همسایه، همسو، مسلمان و کشورهای جنوب جهانی اختصاص می‌یافت، نه اینکه روابط اقتصادی دوباره در مدارهای وابستگی به آمریکا تعریف شود.

خاندوزی با اشاره به آثار این رویکرد در مقاومت اقتصادی کشور در برابر تحریم‌ها، تصریح کرد: تاب‌آوری ایران در ۱۵ سال اخیر در برابر شدیدترین فشارهای تحریمی، محدودیت‌های تجاری و نفتی، بلوکه‌شدن منابع ارزی، محرومیت از روابط رسمی بانکی، دو جنگ بی‌سابقه، محدودیت انتقال کالا و تهدید سایر کشورها برای خودداری از تعامل با ایران، از ثمرات این الگوی فکری است.

وی ادامه داد: در حاشیه اجلاس‌های غیررسمی، برخی نمایندگان کشورهای دیگر به نمایندگان ایران می‌گویند کشور دیگری در این جغرافیای جهان توان تحمل چنین فشارهایی را نداشته و ندارد. این تاب‌آوری، محصول تحقق بخشی از دستگاه فکری رهبر شهید ما در عرصه اقتصاد است.

وزیر اسبق اقتصاد اضافه کرد: راز ناکامی‌های ما در برخی حوزه‌های دیگر اقتصاد، از جمله ارزش پول ملی و مسائل ارزی، تکمیل‌نشدن پروژه‌های کریدور شمال به جنوب و نوسان در بهره‌گیری از ظرفیت اقتصادهای شرقی و نوظهور، به عدم تداوم دستگاه فکری رهبر شهید در تدابیر دستگاه‌های اجرایی کشور بازمی‌گردد.

رئیس کارگروه بررسی‌های اقتصادی دفتر رهبر انقلاب با اشاره به ضرورت اصلاح ساختارهای اقتصادی کشور بیان کرد: باید با نظمی اقتصادی که از طریق تولید ناکارآمدی و فساد، حامیان داخلی برای استکبار پرورش می‌دهد و همچنین نظمی که با گروگان‌گرفتن نقاط تصمیم‌گیری، عملاً در زمین استکبار بازی می‌کند، تعیین تکلیف کرد.