همه‌ی اخبار

تهران در آینه آمار؛ سرشماری یک‌پنجم جمعیت ایران چگونه انجام می‌شود

خبرگزاری مهرتأیید نسبی

تهران- استان تهران که حدود یک‌پنجم جمعیت کشور را در خود جای داده، این روزها میزبان یکی از مهم‌ترین طرح‌های آماری کشور یعنی سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۵ است.

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - امیرماهان محمدی یکتا: تهران را نمی‌توان تنها با خیابان‌های شلوغ، برج‌های بلند، محله‌های قدیمی و بزرگراه‌های پرترددش شناخت. پشت این چهره پرجنب‌وجوش، جمعیتی قرار دارد که هر روز در حال تغییر است؛ خانواده‌هایی که از شهرهای دیگر به امید کار و زندگی بهتر راهی پایتخت می‌شوند، ساکنانی که از تهران به شهرهای اطراف نقل مکان می‌کنند، محله‌هایی که در مدت کوتاهی گسترش می‌یابند و سکونتگاه‌هایی که در حاشیه کلان‌شهر شکل تازه‌ای به خود می‌گیرند.

در چنین شرایطی، دانستن اینکه چند نفر در استان تهران زندگی می‌کنند، چند خانوار در آن سکونت دارند، ترکیب سنی جمعیت چگونه است و نیازهای هر منطقه در حوزه مسکن، آموزش، درمان، حمل‌ونقل و خدمات عمومی چیست، دیگر صرفاً یک موضوع آماری نیست؛ بلکه یکی از پایه‌های اصلی برنامه‌ریزی برای آینده استان به شمار می‌رود.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم بر اساس اعلام حسین سپهری، رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران، حدود ۲۰ درصد جمعیت کشور در این استان سکونت دارند.

وی به خبرنگار مهر گفت، همین سهم جمعیتی بالا، اجرای سرشماری در تهران را با پیچیدگی‌های بیشتری نسبت به بسیاری از استان‌های دیگر مواجه می‌کند.

سرشماری متفاوت؛ پایان روش‌های سنتی آمارگیری

سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۵ از نظر شیوه اجرا با دوره‌های گذشته تفاوت اساسی دارد، در حالی که در سرشماری‌های پیشین، بخش عمده اطلاعات از طریق مراجعه مأموران آمارگیری به خانوارها و دریافت پاسخ‌های خوداظهاری جمع‌آوری می‌شد، این بار کشور به سمت روش ثبتی‌مبنا حرکت کرده است؛ روشی که در آن اطلاعات موجود در سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی، مبنای اصلی شناسایی و بررسی جمعیت و خانوارها قرار می‌گیرد.

معاون استاندار و فرماندار ویژه تهران نیز به خبرنگار مهر گفت: سرشماری جدید با اتکا به اطلاعات دستگاه‌های اجرایی و مراجعه محدود به خانوارها انجام می‌شود.

حسین خوش‌اقبال مراجعه مأموران به منازل را تنها در جهت تکمیل اطلاعات، رفع نواقص و صحت‌سنجی داده‌ها دانست و گفت: اطلاعات مربوط به جمعیت، اشتغال، تحصیلات و مشخصات واحدهای مسکونی بررسی می‌شود.

او افزود: مساحت واحد مسکونی، نوع انرژی مصرفی و تجهیزات سرمایشی و گرمایشی نیز در اطلاعات مورد بررسی قرار دارد و همکاری مردم و ارائه اطلاعات صحیح، زمینه تولید آمار قابل اتکا و برنامه‌ریزی بهتر برای توسعه و ارتقای کیفیت خدمات‌رسانی را فراهم می‌کند.

سپهری در این خصوص گفت: مرحله داده‌محور این سرشماری از ۲۵ مهرماه سال جاری آغاز و عملیات اجرایی آن از دوم آبان‌ماه وارد مرحله جدیدی شد، در این شیوه، اطلاعات سامانه‌های مختلف بررسی و با یکدیگر تطبیق داده می‌شوند تا تصویری منسجم از وضعیت جمعیتی کشور به دست آید.

وی درباره این تغییر رویکرد توضیح داد: اطلاعات ثبتی دستگاه‌های اجرایی، پایه اصلی سرشماری خواهد بود و در مواردی که داده‌ها ناقص باشند یا نیاز به راستی‌آزمایی داشته باشند، از مشارکت مردم و مراجعه میدانی استفاده می‌شود.

سپهری گفت: سرشماری جدید به معنای حذف کامل مراجعه حضوری نیست، بلکه قرار است مراجعه‌ها هدفمندتر و محدود به خانوارهایی باشد که اطلاعات مورد نیاز آنها در سامانه‌های موجود کامل نیست یا به بررسی بیشتر نیاز دارد.

تهران؛ ۱۲ هزار حوزه آماری برای ثبت تصویر جدید جمعیت

اهمیت و گستردگی این عملیات در استان تهران را می‌توان از اعدادی که مسئولان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اعلام کرده‌اند، بهتر درک کرد، حسین سپهری، در تشریح ابعاد اجرایی سرشماری گفت: استان تهران مسئولیت ۲۰ درصد از کل عملیات سرشماری کشور را بر عهده دارد.

به گفته وی، از مجموع ۱۲ هزار حوزه آماری استان تهران، هشت هزار و ۳۰۰ حوزه مربوط به محدوده شهر تهران است؛ موضوعی که نشان‌دهنده حجم بالای عملیات آماری در پایتخت است.

سپهری همچنین از به‌روزرسانی نقشه‌های شهری و روستایی استان خبر داد و اعلام کرد: با همکاری دستگاه‌های مرتبط، حدود هشت میلیون کدپستی به بلوک‌های آماری و آبادی‌های استان متصل شده است.

این اقدام از نظر اجرایی اهمیت زیادی دارد؛ چراکه شناسایی دقیق واحدهای مسکونی، تطبیق موقعیت جغرافیایی ساختمان‌ها با اطلاعات ثبتی و جلوگیری از ثبت تکراری یا جاافتادن سکونتگاه‌ها، از پیش‌نیازهای دستیابی به آمار قابل اتکاست.

در استانی که مرز میان شهرها و مناطق پیرامونی آن در بسیاری از نقاط به‌سرعت در حال تغییر است، به‌روزرسانی نقشه‌ها و اتصال اطلاعات مکانی به داده‌های آماری می‌تواند به شناسایی بهتر پراکندگی جمعیت و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای خدمات عمومی کمک کند.

رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران همچنین بر ضرورت همکاری فرمانداری‌ها، شهرداری‌ها، بخشداری‌ها و دهیاری‌ها تأکید کرده و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی را یکی از عوامل اصلی موفقیت این طرح دانست.

یک میلیون و ۳۰۰ هزار خانوار در مرحله بررسی میدانی

اگرچه در روش جدید بخش عمده اطلاعات از سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی استخراج می‌شود، اما همچنان برای اطمینان از صحت داده‌ها، مراجعه به بخشی از خانوارها ضروری است و بر اساس طراحی آماری این طرح، حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار خانوار در سراسر کشور برای جمع‌آوری و تکمیل اطلاعات انتخاب شده‌اند و مأموران سرشماری به این خانوارها مراجعه می‌کنند.

اطلاعات مورد بررسی شامل حدود ۵۸ قلم آماری است که موضوعاتی مانند نرخ بیکاری، توزیع سنی جمعیت، وضعیت بافت‌های فرسوده و مصرف انرژی را در بر می‌گیرد.

این اطلاعات در کنار داده‌های مربوط به خانوار و واحد مسکونی، می‌تواند تصویر گسترده‌تری از شرایط زندگی مردم و نیازهای مناطق مختلف ارائه کند.

نکته مهم آن است که مراجعه مأموران به یک میلیون و ۳۰۰ هزار خانوار به معنای انتخاب صرفاً همین تعداد برای ثبت جمعیت کشور نیست؛ بلکه این مراجعات بخشی از فرایند تکمیل و راستی‌آزمایی اطلاعات در سرشماری ثبتی‌مبناست.

سپهری همچنین درباره نحوه اطلاع‌رسانی به شهروندان توضیح داد: برای سه گروه از افراد، پیامک‌هایی با هدف راستی‌آزمایی یا تکمیل اطلاعات ارسال می‌شود؛ گروهی که اطلاعاتشان کامل است، گروهی که اطلاعات ناقص دارند و افرادی که داده‌های مورد نیازشان در سامانه‌های مربوط ثبت نشده است.

وی در عین حال نسبت به انتشار آمارهای تأییدنشده درباره نتایج سرشماری هشدار داده و تأکید کرد: تنها اطلاعاتی معتبر است که از سوی مرکز آمار ایران اعلام شود.

چرا آمار جدید برای تهران اهمیت بیشتری دارد؟

استان تهران در سال‌های گذشته همواره یکی از مهم‌ترین کانون‌های جذب جمعیت کشور بوده است. تمرکز فرصت‌های شغلی، وجود مراکز اداری و اقتصادی، دسترسی به خدمات درمانی و آموزشی و گستردگی فعالیت‌های صنعتی و خدماتی، از جمله عواملی هستند که بر جریان مهاجرت به این استان اثر گذاشته‌اند.

بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت استان تهران حدود ۱۳ میلیون و ۲۶۷ هزار نفر بود. این رقم، تهران را در جایگاه پرجمعیت‌ترین استان کشور قرار داد، البته این عدد مربوط به سرشماری سال ۱۳۹۵ است و نباید آن را به‌عنوان جمعیت فعلی استان معرفی کرد. در فاصله یک دهه پس از آن، تحولات گسترده‌ای در ساختار سکونت و پراکندگی جمعیت تهران رخ داده و اکنون یکی از انتظارات اصلی از سرشماری ۱۴۰۵، ارائه تصویری به‌روز از این تغییرات است.

برای مثال، در شهرستان‌هایی مانند اسلامشهر، بهارستان، شهریار، قدس، رباط‌کریم، ملارد و پردیس، گسترش سکونتگاه‌ها و افزایش تقاضا برای خدمات شهری، موضوعی مهم در برنامه‌ریزی منطقه‌ای است، افزایش جمعیت یک منطقه، تنها به معنای بیشتر شدن تعداد ساکنان آن نیست؛ این تغییر به‌طور مستقیم بر نیاز به مدرسه، درمانگاه، بیمارستان، حمل‌ونقل عمومی، شبکه آب و برق، فضاهای فرهنگی و ورزشی و حتی ظرفیت خدمات مدیریت پسماند اثر می‌گذارد.

در واقع، ممکن است منطقه‌ای در مدت کوتاهی با رشد قابل توجه جمعیت مواجه شود، اما زیرساخت‌های آن همچنان متناسب با جمعیت سال‌های گذشته باقی مانده باشد. در چنین شرایطی، آمار دقیق جمعیتی می‌تواند به مسئولان کمک کند تا فاصله میان ظرفیت خدمات موجود و نیاز واقعی ساکنان را شناسایی کنند.

از تعداد ساکنان تا کیفیت زندگی خانوارها

یکی از ویژگی‌های مهم سرشماری جدید، توجه به اطلاعاتی فراتر از شمارش جمعیت است. داده‌های مربوط به ترکیب سنی، وضعیت اشتغال، شرایط مسکن و امکانات مورد استفاده خانوارها می‌تواند در شناخت دقیق‌تر مسائل اجتماعی و اقتصادی استان نقش داشته باشد.

برای نمونه، اطلاع از توزیع سنی جمعیت می‌تواند به برنامه‌ریزی برای توسعه مدارس، مراکز آموزشی، خدمات سالمندی و امکانات بهداشتی کمک کند. بررسی وضعیت اشتغال نیز تصویری از نیازهای بازار کار و تفاوت شرایط اقتصادی مناطق مختلف ارائه می‌دهد.

در حوزه مسکن نیز اطلاعات مربوط به نوع واحد مسکونی، مساحت، نوع سازه و تجهیزات سرمایشی و گرمایشی اهمیت دارد. این داده‌ها می‌توانند در بررسی کیفیت سکونت، میزان برخورداری خانوارها از امکانات و برنامه‌ریزی برای بهسازی بافت‌های فرسوده مورد استفاده قرار گیرند.

به همین دلیل، سرشماری را نباید صرفاً پروژه‌ای برای تولید یک عدد درباره جمعیت کشور دانست. ارزش اصلی آن در فراهم کردن مجموعه‌ای از اطلاعات قابل استفاده برای تصمیم‌گیری‌های آینده است؛ اطلاعاتی که اگر دقیق و به‌روز باشند، می‌توانند از هزینه‌های ناشی از برنامه‌ریزی نادرست جلوگیری کنند.

نگرانی از خطای آماری و ضرورت اعتماد عمومی

در کنار مزایای روش ثبتی‌مبنا، یکی از موضوعات مهم، کیفیت و به‌روز بودن اطلاعات ثبت‌شده در سامانه‌های مختلف است. اطلاعات هویتی، نشانی محل سکونت، وضعیت خانوار و داده‌های مربوط به واحدهای مسکونی باید با دقت بررسی شوند تا جابه‌جایی افراد، تغییر محل زندگی یا تفاوت میان نشانی ثبتی و سکونت واقعی، موجب خطا در نتایج نشود.

برای مثال، فردی ممکن است نشانی ثبت‌شده در یک سامانه را به‌روزرسانی نکرده باشد یا خانواری در واحدی سکونت داشته باشد که اطلاعات آن در سامانه‌های مربوط کامل نیست. چنین مواردی ضرورت مراجعه میدانی و راستی‌آزمایی را نشان می‌دهد.

از سوی دیگر، اعتماد عمومی به این فرایند نیز اهمیت زیادی دارد. شهروندان باید بدانند اطلاعاتی که ارائه می‌کنند با چه هدفی جمع‌آوری می‌شود و چگونه در اختیار نظام آماری قرار می‌گیرد. اطلاع‌رسانی شفاف درباره شیوه اجرا، حفاظت از داده‌ها و هویت مأموران سرشماری می‌تواند از نگرانی‌های احتمالی بکاهد.

در این میان، شهروندان باید مراقب پیامک‌های جعلی و لینک‌های ناشناس باشند. مرکز آمار ایران اعلام کرده است پیامک‌های مربوط به مراجعه حضوری مأموران سرشماری حاوی لینک نیستند؛ بنابراین نباید به لینک‌های مشکوکی که با عنوان سرشماری برای دریافت اطلاعات شخصی یا بانکی ارسال می‌شوند، اعتماد کرد.

سرشماری امروز، نقشه توسعه فردای تهران

برنامه‌ریزی برای آینده تهران، بدون شناخت دقیق جمعیت و نیازهای واقعی ساکنان آن امکان‌پذیر نیست. استانی که بخش بزرگی از جمعیت کشور را در خود جای داده و هم‌زمان با چالش‌هایی مانند تمرکز جمعیت، مهاجرت، کمبود زیرساخت‌ها، فرسودگی برخی سکونتگاه‌ها و فشار بر منابع خدماتی مواجه است، بیش از بسیاری از مناطق دیگر به داده‌های دقیق و قابل اتکا نیاز دارد.

بر اساس اعلام رئیس مرکز آمار ایران، مطالعات سرشماری ۱۴۰۵ پس از سرشماری سال ۱۳۹۵ آغاز شده و عملیات اجرایی آن با رویکرد جدید در سال جاری به مرحله اجرا رسیده است. طبق برنامه اعلام‌شده، فرایند سرشماری تا اسفندماه ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت و نتایج اولیه پس از تکمیل مراحل و بررسی صحت اطلاعات منتشر می‌شود.

اکنون تهران در یکی از گسترده‌ترین عملیات‌های آماری کشور، مسئولیت اجرای یک‌پنجم حجم سرشماری را بر عهده دارد؛ عملیاتی که از به‌روزرسانی نقشه‌ها و اتصال میلیون‌ها کدپستی آغاز شده و تا بررسی اطلاعات خانوارها و راستی‌آزمایی داده‌های ثبتی ادامه پیدا می‌کند.

حاصل این فرایند قرار است فراتر از اعلام تعداد جمعیت باشد؛ تصویری از اینکه مردم کجا زندگی می‌کنند، چه نیازهایی دارند و کدام مناطق برای توسعه زیرساخت‌ها و خدمات عمومی به توجه بیشتری نیازمندند.

سرشماری ۱۴۰۵ برای تهران فرصتی است تا پس از یک دهه، بار دیگر خود را در آینه آمار ببیند؛ آینه‌ای که اگر داده‌های آن دقیق و تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر آن واقع‌بینانه باشد، می‌تواند مسیر توسعه متوازن‌تر پایتخت و شهرستان‌های اطراف را روشن‌تر کند.

راستی‌آزماییتأیید نسبی۴۲٪

خبرهای مشابهی در منابع دیگر هست، ولی داور خودکار هنوز هم‌خوانی‌شان را بررسی نکرده است.

همین رویداد در منابع دیگر:

بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.