تلنگر؛ جنگ علیه ایران و بازنگری در معادلات قدرت و نظم جهانی
تاریخ جنگ‌ها، تاریخ تحول مفهوم قدرت نیز هست. زمانی تعداد سربازان و وسعت سرزمین‌ها تعیین‌کننده بودند؛ سپس ناوگان دریایی، نیروی هوایی، سلاح هسته‌ای و برتری صنعتی به معیارهای قدرت تبدیل شدند. امروز اما پهپادهای ارزان‌قیمت، موشک‌های دقیق، ماهواره‌ها، شبکه‌های ارتباطی و هوش مصنوعی، انحصار قدرت نظامی را به چالش کشیده‌اند.
جنگ علیه ایران را باید در متن همین تحول تاریخی فهمید. این جنگ فقط رویارویی دو نیروی نظامی نیست؛ آزمونی است برای سنجش اینکه در جهان جدید، قدرت چگونه تولید می‌شود و چگونه به نتیجه سیاسی تبدیل می‌شود. تاریخ بارها نشان داده است که برتری نظامی الزاماً به پیروزی سیاسی منجر نمی‌شود. ویتنام، افغانستان و عراق هرکدام به شکلی ثابت کردند که شکست دادن ارتش‌ها با ساختن نظم سیاسی مطلوب تفاوت دارد. کشور ممکن است در میدان نبرد برتری داشته باشد، اما در تعریف آینده‌ای که پس از جنگ شکل می‌گیرد، ناکام بماند. پایان انحصار قدرت نظامی
یکی از تحولات بنیادین عصر ما، کاهش فاصله میان فناوری نظامی پیشرفته و ابزارهای ساده‌تر و در دسترس است. پهپادی با هزینه‌ای محدود ممکن است سامانه‌ای چندین میلیون دلاری را درگیر کند. موشکی با فناوری نسبتاً ساده‌تر نیز می‌تواند هزینه دفاعی سنگینی به طرف مقابل تحمیل کند. شبکه‌های حسگر، داده‌های ماهواره‌ای و الگوریتم‌های هوش مصنوعی، سرعت تصمیم‌گیری و دقت عملیات را دگرگون ساخته‌اند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط برخورداری از پیشرفته‌ترین سلاح نیست؛ بلکه توانایی ایجاد پیچیدگی و فرسایش در توان دفاعی و اقتصادی طرف مقابل با هزینه‌ای کمتر است. گاهی هزینه حمله بسیار کمتر از هزینه دفاع در برابر آن است؛ بنابراین برتری فناورانه لزوماً به معنای برتری اقتصادی یا راهبردی نیست.
هوش مصنوعی نیز این تحول را شتاب داده است. الگوریتم‌ها می‌توانند اطلاعات گسترده را تحلیل و چرخه تصمیم‌گیری نظامی را کوتاه کنند؛ اما همین سرعت، خطر محاسبه اشتباه، تشدید ناخواسته درگیری و کاهش فرصت دیپلماسی را افزایش می‌دهد. فناوری جنگ را لزوماً کوتاه‌تر یا کم‌هزینه‌تر نمی‌کند؛ ممکن است آن را سریع‌تر، پیچیده‌تر و غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر سازد. پیروزی و شکست؛ چه کسی آینده را تعیین می‌کند؟
در روایت‌های سنتی، پیروزی با تصرف سرزمین، تسلیم ارتش یا نابودی زیرساخت‌های نظامی تعریف می‌شد. اما در عصر شبکه‌ها و وابستگی متقابل، این معیارها دیگر کافی نیستند. ممکن است یک طرف توانایی تخریب گسترده داشته باشد، اما نتواند اراده سیاسی طرف مقابل را تغییر دهد. طرف دیگر نیز ممکن است آسیب‌های نظامی سنگینی متحمل شود، اما از تسلیم در برابر خواسته‌های اصلی دشمن خودداری کند. در چنین وضعیتی، اعلام پیروزی از سوی هر دو طرف آسان است؛ اما ارزیابی تاریخی دشوارتر خواهد بود. پیروزی در جنگ، با تعداد اهداف منهدم‌شده سنجیده نمی‌شود؛ با نظمی سنجیده می‌شود که پس از پایان جنگ باقی می‌ماند.
باید میان موفقیت تاکتیکی، دستاورد عملیاتی و پیروزی راهبردی تفاوت گذاشت. تخریب یک تأسیسات می‌تواند موفقیت عملیاتی باشد؛ اما اگر هدف نهایی تغییر رفتار سیاسی یک کشور بوده و محقق نشده باشد، نمی‌توان از پیروزی راهبردی سخن گفت. از سوی دیگر، مقاومت در برابر حمله نیز به‌تنهایی معادل پیروزی نهایی نیست. معیار نهایی، میزان تحقق اهداف، هزینه‌های پرداخت‌شده و توانایی تبدیل وضعیت پس از جنگ به نظمی پایدار است. تنگه هرمز؛ وقتی یک جغرافیا به مسئله‌ای جهانی تبدیل می‌شود
جنگ ایران نشان داد که در اقتصاد جهانی امروز، جغرافیا همچنان قدرت دارد؛ گاهی حتی بیش از آنچه در محاسبات نظامی تصور می‌شود. تنگه هرمز فقط یک مسیر دریایی نیست؛ یکی از شریان‌های حیاتی انرژی جهان است. اختلال در این گذرگاه می‌تواند قیمت انرژی، هزینه بیمه و حمل‌ونقل دریایی، تولید صنعتی و حتی قیمت مواد غذایی را در کشورهای دوردست تحت تأثیر قرار دهد. به این ترتیب، جنگی منطقه‌ای به بحرانی اقتصادی در مقیاس جهانی تبدیل می‌شود.
برآورد مؤسسه اقتصاد و صلح (IEP) نشان می‌دهد که در سناریوی تداوم آتش‌بس شکننده و بازگشایی نسبی تنگه هرمز، زیان تولید ناخالص داخلی جهان در سال ۲۰۲۶ می‌تواند حدود ۱.۳ تریلیون دلار باشد. در سناریوی ازسرگیری جنگ، بسته ماندن تنگه برای شش ماه یا بیشتر و گسترش درگیری، این رقم به حدود ۳.۵ تریلیون دلار می‌رسد. تفاوت ۲.۲ تریلیون دلاری این دو سناریو، ارزش اقتصادی جلوگیری از تشدید بحران را نشان می‌دهد؛ نه خسارتی که تاکنون به‌طور قطعی محقق شده باشد.
رئیس کمیسیون اروپا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که اختلال در تنگه هرمز، از زمان بسته شدن آن، ۱۲۷ میلیارد یورو هزینه اضافی واردات سوخت‌های فسیلی به اروپا تحمیل کرده است. وزارت حمل‌ونقل سنگاپور نیز از افزایش نرخ بیمه ریسک جنگ برای عبور از تنگه هرمز، از حدود ۰.۱۰ تا ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی به ۳.۵ تا ۷.۵ درصد خبر داده است. این ارقام را نباید با برآورد کلان ۳.۵ تریلیون دلاری جمع کرد؛ زیرا بخشی از این هزینه‌ها در محاسبات کلان منعکس شده‌اند. اما پیام آن‌ها روشن است: هزینه جنگ دیگر فقط بر دوش ارتش‌ها و دولت‌های درگیر نیست؛ مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان و اقتصادهای سراسر جهان نیز آن را می‌پردازند. از این پس، محاسبه هزینه حمله به ایران نمی‌تواند فقط به بودجه یک عملیات نظامی چندمیلیارد دلاری محدود شود. در سناریوی تشدید جنگ، خطر تحمیل زیانی در مقیاس ۳.۵ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی مطرح است. در جهان به‌هم‌پیوسته امروز، ممکن است یک تصمیم نظامی در چند ساعت گرفته شود، اما هزینه اقتصادی آن سال‌ها باقی بماند. هزینه سیاسی جنگ؛ وقتی میدان نبرد به صندوق رأی می‌رسد صورت‌حساب جنگ فقط در بودجه نظامی و بازار انرژی ظاهر نمی‌شود؛ یکی از مهم‌ترین هزینه‌های آن ممکن است در سیاست داخلی کشور آغازکننده جنگ ثبت شود. انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ نمونه‌ای قابل تأمل از این واقعیت بود. دموکرات‌ها در یک چرخش انتخاباتی گسترده، کنترل هر دو مجلس کنگره را از جمهوری‌خواهان گرفتند؛ حتی در برخی حوزه‌هایی که پایگاه مطمئن جمهوری‌خواهان محسوب می‌شدند. این نتیجه نشانه نارضایتی بخش بزرگی از رأی‌دهندگان از مسیر سیاسی و اقتصادی دولت بود. جنگ ایران در کنار تورم، افزایش هزینه زندگی، تعرفه‌های تجاری و نارضایتی از عملکرد دولت، از عوامل مؤثر بر این نتیجه معرفی شد. رویترز گزارش داد که جنگ و افزایش قیمت سوخت و کالاها در شکل‌گیری نارضایتی انتخاباتی نقش داشته‌اند. دونالد ترامپ نیز پذیرفت که جنگ ایران بخشی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بوده است. البته نسبت دادن تمام نتیجه انتخابات به جنگ، ساده‌سازی واقعیت سیاسی آمریکاست. رأی‌دهندگان مجموعه‌ای از نگرانی‌های اقتصادی و اجتماعی را در نظر داشتند. اما نمی‌توان نادیده گرفت که جنگی با محاسبات نظامی و امنیتی آغاز شد و سرانجام به یکی از موضوعات مؤثر در داوری سیاسی شهروندان آمریکا تبدیل شد. از ژانویه ۲۰۲۷، دولت ترامپ با کنگره‌ای روبه‌رو خواهد شد که هر دو مجلس آن در اختیار حزب مخالف است. این وضعیت می‌تواند نظارت و تحقیقات کنگره را افزایش دهد و تصویب بودجه و سیاست‌های دفاعی را دشوارتر کند. البته ریاست‌جمهوری و اختیارات اجرایی ترامپ تغییر نمی‌کند؛ آنچه تغییر کرده، موازنه قدرت در واشنگتن است. در نظام‌های دموکراتیک، جنگ دیر یا زود به زندگی روزمره شهروندان منتقل می‌شود؛ از قیمت بنزین و مواد غذایی تا مالیات، بودجه عمومی و اعتماد به دولت. هنگامی که مردم هزینه یک سیاست خارجی را در زندگی روزانه خود احساس کنند، صندوق رأی می‌تواند به ابزار بازنگری در آن سیاست تبدیل شود. این تحول یک درس تاریخی دارد: دولت‌ها ممکن است جنگ را با تصمیم خود آغاز کنند، اما نمی‌توانند تضمین کنند که پیامدهای سیاسی آن نیز تحت کنترلشان باقی بماند. بازدارندگی در عصر پهپادها و هوش مصنوعی
در گذشته، بازدارندگی عمدتاً بر توازن قدرت نظامی و تهدید به پاسخ متقابل استوار بود. امروز توانایی ایجاد اختلال در تجارت جهانی، تهدید مسیرهای انرژی، فرسایش سامانه‌های دفاعی و افزایش هزینه‌های اقتصادی نیز بخشی از این معادله شده‌اند. این به معنای هم‌تراز شدن نظامی همه کشورها با قدرت‌های بزرگ نیست. تفاوت عظیمی میان ایجاد اختلال و برخورداری از قدرت پایدار وجود دارد. اما فناوری‌های جدید این امکان را فراهم کرده‌اند که حتی بازیگران فاقد برتری صنعتی و نظامی، هزینه‌های نامتقارنی به طرف مقابل تحمیل کنند. در نتیجه، قدرت در حال توزیع مجدد است؛ نه به این معنا که همه کشورها برابر شده‌اند، بلکه به این معنا که انحصار تعیین‌کننده بودن در میدان نبرد بیش از گذشته به چالش کشیده شده است. در عصر فناوری‌های فراگیر، ممکن است پیروزی در یک نبرد، آغاز بحرانی اقتصادی و سیاسی بزرگ‌تر باشد. نظم آینده؛ امنیت بدون توافق ممکن نیست
جنگ ایران بار دیگر نشان داد که امنیت منطقه را نمی‌توان صرفاً با حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای یا برتری تسلیحاتی یک بازیگر تضمین کرد. هیچ نظم امنیتی پایداری با حذف دائمی بازیگران اصلی منطقه شکل نمی‌گیرد. کشورهای منطقه ناگزیرند میان تداوم چرخه تهدید، رقابت تسلیحاتی و درگیری‌های پرهزینه، یا حرکت به سوی ترتیباتی که منافع و نگرانی‌های امنیتی طرف‌های مختلف را به رسمیت بشناسد، انتخاب کنند.
چنین نظمی به گفت‌وگو، توافق‌های قابل راستی‌آزمایی، تضمین‌های متقابل و سازوکارهای مدیریت بحران نیاز دارد. جایگزین آن، تکرار جنگ‌هایی است که هر بار هزینه بیشتری به منطقه و اقتصاد جهانی تحمیل می‌کنند. قدرت‌های بزرگ نیز باید بپذیرند که امنیت پایدار را نمی‌توان تنها با افزایش ظرفیت تخریب به دست آورد. گاهی هنر سیاست، نه در آغاز جنگ، بلکه در جلوگیری از جنگی است که هیچ‌کس نمی‌تواند پایان آن را با اطمینان پیش‌بینی کند.
تلنگر؛ تاریخ به محاسبات اشتباه فرصت زیادی نمی‌دهد
«تلنگر» در اقتصاد رفتاری به تغییری در چارچوب تصمیم‌گیری گفته می‌شود که افراد و نهادها را به بازنگری در انتخاب‌های خود سوق می‌دهد. گاهی تاریخ چنین تلنگری را با هزینه‌ای سنگین به دولت‌ها و ملت‌ها وارد می‌کند. جنگ ایران می‌تواند یکی از این لحظات باشد؛ فرصتی برای بازنگری در چهار تصور قدیمی: «اینکه برتری نظامی الزاماً به پیروزی سیاسی منجر می‌شود؛ جنگ را می‌توان در مرزهای یک منطقه محصور نگه داشت؛ هزینه یک درگیری بزرگ را فقط طرف‌های حاضر در میدان می‌پردازند؛ و پیامدهای جنگ را می‌توان از سیاست داخلی و اراده رأی‌دهندگان جدا نگه داشت».
در عصر پهپادها، موشک‌ها، هوش مصنوعی و فناوری‌های فراگیر، دیگر نمی‌توان صرفاً با تصاویر انفجارها، نقشه‌های عملیاتی یا آمار تسلیحات درباره سرنوشت یک جنگ داوری کرد. باید پرسید چه کسی به اهداف خود نزدیک‌تر شده، چه کسی هزینه بیشتری پرداخته، چه کسی اقتصاد و ائتلاف‌های خود را حفظ کرده و چه کسی قادر است پس از جنگ، نظم سیاسی و امنیتی مطلوب‌تری بسازد.
شاید مهم‌ترین پرسش این باشد: آیا جهان از این بحران برای بازسازی عقلانیت سیاسی و معماری امنیتی منطقه استفاده خواهد کرد، یا بار دیگر منتظر جنگ بعدی خواهد ماند؟تاریخ نشان می‌دهد قدرت‌هایی که فقط توان آغاز جنگ را محاسبه می‌کنند و نه هزینه پایان دادن به آن را، دیر یا زود با واقعیت روبه‌رو می‌شوند. در جهان امروز، قدرت تخریب می‌تواند سرنوشت یک نبرد را تغییر دهد؛ اما تنها عقلانیت سیاسی است که می‌تواند آینده پس از آن را بسازد.
تا این لحظه منبع مستقل دیگری این خبر را منتشر نکرده است.
بررسی خودکار: مقایسه با خبرهای ۷۲ ساعت اخیر منابع دیگر و اعتبار پایه‌ی منبع؛ جایگزین داوری انسانی نیست.منبع: ایرنا