تعطیلی گذرگاه الشیب؛ مرز عراق به میدان رقابت کریدورهای منطقه‌ای تبدیل می‌شود؟

به گزارش تجارت نیوز، نشریه «دکرادل» با انتشار یادداشتی مدعی شد: جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، روابط عراق با همسایه شرقی خود را دستخوش تغییر کرده است. بغداد که طی دو دهه گذشته حیاط خلوت تهران و یکی از عرصه‌های کلیدی راهبرد «وحدت جبهه‌ها» به شمار می‌رفت، اکنون در حال بازنگری در مناسبات خود با جمهوری اسلامی است؛ بازنگری‌ای که از گذرگاه‌های مرزی آغاز شده؛ گذرگاه‌هایی که تجارت، زیارت و جابه‌جایی کالا و پول میان دو کشور را امکان‌پذیر می‌کنند.

ساعت ۶ صبح روز ۲۱ اکتبر، عراق گذرگاه مرزی الشیب در استان میسان، روبه‌روی گذرگاه چذابه ایران در استان خوزستان، را تا اطلاع ثانوی به روی مسافران، خودروها و کامیون‌های تجاری بست. گزارش‌ها حاکی است که این تصمیم به دستور علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، اتخاذ شده است.

آیا این اقدام صرفا تدبیری فنی در حوزه امنیت بود یا حلقه دیگری از منازعه‌ای گسترده‌تر بر سر کنترل مسیرهای ارتباطی غرب آسیا؟

چند تحول پیش از این تعطیلی رخ داده بود. روزهای ۱۰ و ۱۱ سپتامبر، پهپادها خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی را هدف قرار دادند؛ مسیری که ریاض از طریق آن تنگه هرمز را دور می‌زند. وزارت خارجه عربستان اعلام کرد که پهپادها از خاک عراق به پرواز درآمده‌اند. بغداد نیز متعاقبا پذیرفت که حمله از مکانی در استان میسان انجام شده و فرمانده عملیات این استان را برکنار کرد.

در پی این رویداد، گذرگاه‌های شلمچه، الشیب و مندلی به‌طور موقت و با هدف احتیاط بسته شدند، اما پس از مدتی دوباره فعالیت خود را از سر گرفتند.

پیش از تعطیلی اخیر، یکی از مقام‌های سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق به رویترز گفته بود که تمهیدات امنیتی در الشیب کافی نیست و برای جلوگیری از قاچاق باید تجهیزات بازرسی و شناسایی در این گذرگاه نصب شود.

عبدالامیر طعیبان، مشاور نخست‌وزیر عراق، نیز درباره قاچاق مواد مخدر و اسکناس‌های تقلبی به شهرهای عماره و ناصریه هشدار داده و این تهدید را «خطرناک‌تر از موشک‌ها» توصیف کرده بود. اوایل اکتبر نیز سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق بیش از ۴۸ میلیون دینار عراقی تقلبی را در الشیب کشف و ضبط کرد.

سه روایت و یک انکار

توجیه امنیتی بغداد با چند روایت رقیب همراه شده است.

حیدر العبودی، سخنگوی دولت عراق، علت تعطیلی را آمادگی فنی و لجستیکی ناکافی این گذرگاه اعلام کرد و الشیب را ضعیف‌ترین گذرگاه مرزی عراق دانست. در همین حال، فرمانده عملیات استان میسان تأکید کرد که تصمیم گرفته‌شده تغییر نخواهد کرد.

دولت همچنین دستور بهبود زیرساخت‌های مرزی را صادر کرد و اجازه داد محموله‌های مواد غذایی فاسدشدنی که در مرز متوقف شده بودند، وارد عراق شوند.

بنابراین، امنیت، زیرساخت و مقابله با قاچاق به توجیهاتی درهم‌تنیده برای این تصمیم تبدیل شده‌اند. وجه مشترک توضیحات رسمی، انکار این ادعاست که واشنگتن دستور تعطیلی را صادر کرده است. با این حال، گزارش منابع سیاسی عراقی روایت دیگری را مطرح می‌کند.

شبکه خبری «العین» مستقر در امارات گزارش داد که الزیدی در نشست شبانه‌ای در دفتر محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر پیشین عراق، به رهبران چارچوب هماهنگی اطلاع داده که بغداد از وزارت خزانه‌داری آمریکا برای بستن گذرگاه‌های خود با ایران درخواستی دریافت کرده است.

بر اساس این گزارش، بغداد با این درخواست مخالفت کرد و واشنگتن در واکنش پیشنهاد داد که تنها دو گذرگاه باز بمانند: یکی در شمال عراق و دیگری در مهران، در بخش مرکزی مرز ایران و عراق. همین منبع مدعی شد که الزیدی اطلاعاتی دریافت کرده بود که از نزدیک بودن دور تازه‌ای از جنگ آمریکا علیه ایران حکایت داشت.

دو منبع سیاسی عراقی نیز به خبرگزاری فرانسه گفتند که واشنگتن بغداد را برای محدود کردن تجارت فرامرزی با ایران تحت فشار قرار داده است. گفته می‌شود وزارت خزانه‌داری آمریکا این موضوع را در جریان سفر الزیدی به نیویورک در ماه سپتامبر مطرح کرده بود.

واشنگتن مدت‌هاست از کنترل خود بر درآمدهای دلاری عراق برای اعمال فشار بر بغداد استفاده می‌کند. این اهرم در سال ۲۰۲۶ تقویت شد؛ زمانی که دولت ترامپ ارسال محموله‌های دلار را متوقف کرد و بغداد را به اعمال تحریم‌های مالی گسترده تهدید کرد تا دولت عراق را به خلع سلاح گروه‌های مقاومت وادار کند و مانع بازگشت نوری المالکی، نخست‌وزیر پیشین، به قدرت شود.

واشنگتن متعاقبا با نامزدی الزیدی به‌عنوان گزینه‌ای مناسب برای نخست‌وزیری موافقت کرد. نیروهای آمریکایی در ۳۰ سپتامبر خروج خود را تکمیل کردند، اما نخست‌وزیر عراق همچنان بر ضرب‌الاجل ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ برای خلع سلاح گروه‌ها تاکید داشت.

آیا تعطیلی گذرگاه تصمیمی آمریکایی بود؟

شواهد حاکی از آن است که این اقدام تحت تاثیر فشار آمریکا شکل گرفته، اما در بغداد و با ملاحظات داخلی تنظیم شده است. عراق همه گذرگاه‌ها را نبست؛ بلکه گذرگاهی را انتخاب کرد که از پیش با کاستی‌های امنیتی روبه‌رو بود و ارتباط نزدیکی با استان میسان داشت؛ همان استانی که حملات پهپادی ماه سپتامبر از آنجا انجام شده بود.

به نظر می‌رسد الزیدی امتیازی با هزینه‌ای قابل‌کنترل به واشنگتن داده و هم‌زمان به تهران اطمینان داده که تجارت از مسیرهای شلمچه، مهران، زرباطیه و المنذریه ادامه خواهد یافت.

یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق، روز ۲۵ اکتبر در گفت‌وگو با خبرگزاری ایرنا تایید کرد که با وجود تعطیلی موقت گذرگاه چذابه، گذرگاه‌های دیگر همچنان فعال هستند.

رئیس اتاق بازرگانی اهواز می‌گوید روزانه حدود ۶۰۰ کامیون از گذرگاه الشیب عبور می‌کنند که حامل محصولاتی مانند سبزیجات، هندوانه، کاشی و سرامیک، سیمان سفید و میلگرد هستند.

این گذرگاه در سال ۱۴۰۴ خورشیدی، برابر با سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ میلادی، میزبان حدود ۱.۵ میلیون مسافر بود که ۶۵۰ هزار نفر از آنان در ایام اربعین از آن عبور کردند.

حجم تجارت دوجانبه ایران و عراق در سال گذشته از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت. بر اساس آمار منتشرشده در روزنامه دنیای اقتصاد، صادرات ایران به عراق در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، برابر با سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ میلادی، حدود ۱۱.۹ میلیارد دلار بود؛ رقمی که عراق را به یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی تهران تبدیل می‌کند.

از این رو، الشیب یکی از شریان‌های پشتیبان اقتصاد ایران در شرایط تحریم است؛ گذرگاهی که تجارت را تسهیل می‌کند، درحالی‌که واشنگتن بیش از گذشته در پی محدود کردن همین مبادلات است. تعطیلی این گذرگاه، حتی به‌صورت موقت، به تجارت دوجانبه آسیب می‌زند؛ آن هم در شرایطی که محاصره دریایی آمریکا فشارها بر جمهوری اسلامی را تشدید کرده است.

در همین حال، مجموعه دیگری از مسیرهای اقتصادی در حال شکل‌گیری در عراق است.

جنگ علیه ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز که صادرات نفت عراق از بنادر جنوبی را به‌شدت مختل کرد، بار دیگر ایده‌ای دیرینه را احیا کرده؛ ایده تبدیل عراق از کشوری رانتیر که پشت تنگه گرفتار شده، به یک مرکز ترانزیت منطقه‌ای.

الزیدی در ماه ژوئیه، هنگام سفر به آنکارا، آغاز اجرای پروژه «جاده توسعه» به طول ۱۲۰۰ کیلومتر را اعلام کرد؛ طرحی که از بندر بزرگ فاو تا مرز ترکیه امتداد می‌یابد. او این پروژه را «رودخانه سوم» عراق نامید.

وزارت حمل‌ونقل عراق در حال مذاکره درباره ترتیبات تامین مالی این طرح با ترکیه است؛ توافقی مبتنی بر الگوی نفت در برابر ساخت‌وساز. بغداد همچنین پیشنهاد احیای خط لوله انتقال نفت به بندر بانیاس سوریه و بازنگری در طرح دیرینه مسیر عقبه را مطرح کرده است.

تهران این تحولات را با دقت دنبال می‌کند. موسسه مطالعات جنگ و پروژه تهدیدهای حیاتی گزارش دادند که اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در جریان سفر ماه اوت خود به بغداد درباره عبور نفتکش‌های عراقی از تنگه هرمز گفت‌وگو کرده است. پژوهشگران این گفت‌وگوها را بخشی از تلاش تهران برای منصرف کردن عراق از توسعه مسیرهای جایگزین صادرات نفت ارزیابی کردند.

گزارشی که در ماه سپتامبر از سوی شورای امور جهانی خاورمیانه، مستقر در دوحه، به قلم اوزگه گنچ و برکای ماندیراچی منتشر شد، استدلال می‌کند که «بدگمانی ایران، نه همراهی آن، به مبنای جدید روابط تبدیل شده است». نویسندگان هشدار می‌دهند که «تهران ممکن است این کریدور را نه پروژه‌ای برای توسعه عراق، بلکه بخشی از تلاشی گسترده‌تر برای دور زدن، محاصره یا مهار خود تلقی کند».

گزارش‌ها حاکی است که در جریان سفر الزیدی به آنکارا در ۲۸ ژوئیه، وزیر حمل‌ونقل عراق برای امضای توافق‌نامه جاده توسعه تردید داشت. رسانه‌های عراقی این تردید را به مخالفت‌هایی نسبت دادند که گفته می‌شد از سوی سازمان بدر مطرح شده است. نخست‌وزیر علنا مداخله کرد و در نهایت سند به امضا رسید.

اکنون فراکسیون پارلمانی بدر از جمله گروه‌هایی است که خواستار بازگشایی الشیب شده و تاکید می‌کند که تصمیم‌گیری‌ها باید بدون دیکته‌های خارجی انجام شوند.

چه کسی کریدورهای عراق را کنترل می‌کند؟

الشیب در درجه نخست گذرگاهی برای تجارت میان عراق و ایران و رفت‌وآمد زائران دو کشور است. این گذرگاه ارتباط مستقیمی با پروژه جاده توسعه ندارد و رقیب آن نیز محسوب نمی‌شود.

مهم‌ترین مسیر حمل‌ونقلی ایران به عراق، خط‌آهن شلمچه ـ بصره است؛ پروژه‌ای که قرار است شبکه‌های ریلی دو کشور را به یکدیگر متصل کند و رفت‌وآمد تجاری و زیارتی را گسترش دهد.

یک مقام ایرانی در ماه سپتامبر اعلام کرد که عملیات ساخت این خط‌آهن حدود ۷۰ درصد پیشرفت داشته است. بغداد تاکنون گذرگاه شلمچه را تعطیل نکرده است.

بااین‌حال، تعطیلی الشیب را باید در چارچوب رقابت گسترده‌تر بر سر کریدورهای منطقه‌ای بررسی کرد. مساله فراتر از رفت‌وآمد کامیون‌هاست و به کنترل شریان‌های اقتصادی عراق مربوط می‌شود: مراد تنگه هرمز که ایران همچنان اهرم نفوذ قابل‌توجهی در آن دارد، یا مسیرهای جایگزین چون فاو، جیهان و بانیاس که منافع رقیب منطقه‌ای و بین‌المللی از آنها حمایت می‌کنند.

حملات پهپادی ماه سپتامبر به خط لوله شرق به غرب عربستان، حمایت گزارش‌شده واشنگتن از مسیر بانیاس برای کاهش نفوذ ایران، درخواست‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا درباره گذرگاه‌های عراق و عزم بغداد برای پیشبرد پروژه جاده توسعه با وجود مخالفت‌های سازمان بدر، همگی به یک منازعه راهبردی مشترک اشاره دارند.

هر طرفی که پهپادها را از استان میسان به سوی خط لوله‌ای در عربستان به پرواز درآورد که با هدف دور زدن تنگه هرمز ساخته شده، صرفاً عربستان سعودی را هدف نگرفته است؛ بلکه قابلیت اتکای کریدورهای جایگزین را نیز به چالش می‌کشد.

هزینه این تصمیم بر دوش میسان

توجیه فوری تعطیلی الشیب، ملاحظات امنیتی است. زمینه گسترده‌تر آن، رقابت بر سر کریدورهای منطقه‌ای است و به نظر می‌رسد فشار آمریکا نیز بر تصمیم بغداد تاثیر گذاشته باشد. بااین‌حال، در زیر این ملاحظات درهم‌تنیده، بعد چهارمی نهفته که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد: اقتصاد سیاسی گذرگاه‌های مرزی عراق.

گزارش‌ها حاکی است که گذرگاه الشیب ماهانه حدود ۶ میلیارد دینار عراق درآمد ایجاد می‌کند؛ درحالی‌که برآورد منابع محلی نشان می‌دهد معیشت حدود ۴ هزار خانواده به فعالیت‌های این گذرگاه وابسته است. گروه‌های مسلح و احزاب سیاسی نیز مدت‌هاست در گذرگاه‌های جنوبی عراق منافع خود را دنبال می‌کنند.

پیامدهای اقتصادی این تصمیم واکنشی کم‌سابقه و تند در استان میسان برانگیخته است.

مصطفی دویر المحمداوی، رئیس شورای استانی میسان، تهدید کرد که در صورت بازگشایی نشدن گذرگاه، نافرمانی مدنی و حتی «جدایی استان از پیکره عراق» را در دستور کار قرار خواهد داد. او تا روز پنجشنبه به بغداد مهلت داد تا پاسخ دهد.

خشم او بازتاب نگرانی بازرگانان، کارکنان بخش حمل‌ونقل و خانواده‌هایی بود که معیشتشان به تجارت فرامرزی وابسته است. استاندار میسان نیز هشدار داد که تعطیلی گذرگاه موجب افزایش قیمت‌ها و اختلال در فعالیت‌های تجاری شده است.

المحمداوی این پرسش را مطرح کرد که چرا باید میسان برای برآورده کردن خواسته‌های آمریکا قربانی شود؟ برای استان‌های مرزی محروم عراق، رقابت واشنگتن و تهران بر سر نفوذ، هزینه اقتصادی سنگینی دارد؛ هزینه‌ای که جوامع محلی وابسته به تجارت مرزی ناچار به پرداخت آن هستند.

الزیدی در ۲۶ اکتبر دستور داد درباره رئیس شورای استانی میسان به دلیل تهدیدهای او به نافرمانی مدنی و اظهاراتی که دفتر نخست‌وزیری آنها را نامناسب دانسته بود، تحقیق شود. بدین‌ترتیب، رویارویی از محدوده یک گذرگاه مرزی فراتر رفته و به اختلافی بر سر اقتدار بغداد در استان میسان تبدیل شده است.

در همین حال، تهران پیام این اقدام را دریافت کرده است. وزارت کشور ایران به اطلاع‌رسانی نشدن قبلی درباره تعطیلی گذرگاه اعتراض کرد و سفارت ایران در بغداد نیز اتهام‌های طعیبان درباره قاچاق را رد و آنها را نادرست توصیف کرد. این واکنش‌ها نشان می‌دهد که حساسیت‌های موجود بسیار فراتر از ارزش تجاری این گذرگاه است.

الزیدی همچنین در حال سنجیدن محدودیت‌های سیاستی است که خود آن را «موازنه‌گری فعال» می‌نامد. او در کاخ سفید در کنار دونالد ترامپ ایستاده، در مقابل به تهران سفر کرده و اکنون به‌جای بستن ۱۰ گذرگاه، یکی از آنها را تعطیل کرده است.

چارچوب هماهنگی که زمینه به قدرت رسیدن او را فراهم کرد، اکنون درمی‌یابد که نامزد مورد توافق این ائتلاف، بیش از پیش در شرایطی حکومت می‌کند که طرف دیگر این مصالحه آن را شکل می‌دهد.

اما پرسش دشوارتر همچنان پابرجاست: اگر الشیب واقعا از نظر لجستیکی ضعیف‌ترین گذرگاه عراق بود، چرا درحالی‌که فعالیتش ادامه داشت، زیرساخت‌های آن ارتقا نیافت؟ چرا کاستی‌های آن تنها زمانی به مسئله‌ای فوری تبدیل شد که فشار آمریکا افزایش یافت و احتمال ازسرگیری جنگ با ایران جدی‌تر به نظر رسید؟

عراق دیگر نمی‌تواند، آن‌گونه که مشاوران الزیدی دوست دارند القا کنند، نقش دروازه‌ای میان واشنگتن و تهران را ایفا کند، بی‌آنکه با این پرسش روبه‌رو شود که کلید این دروازه در دست چه کسی است.

گذرگاه کوچک الشیب، در میانه ملاحظات امنیت مرزی و رقابت بر سر کریدورهای منطقه‌ای، به معیاری برای سنجش فاصله گرفتن بغداد از تهران تبدیل شده است. اینکه این فاصله در حد تعدیلی حساب‌شده باقی می‌ماند یا به گسستی جدی تبدیل می‌شود، پرسشی است که عراق گرفتار میان هرمز و فاو نمی‌تواند با بی‌اعتنایی از کنار آن بگذرد.