بودجه ۱۴۰۶ در تنگنای نفت و رکود | محمودی‌اصل: چه جنگ شود چه توافق؛ دولت باید شرایط سیاسی و منطقه‌ای را تغییر دهد

به گزارش اقتصادنیوز، تدوین بودجه سال ۱۴۰۶ در شرایطی به یکی از چالش‌های مهم دولت تبدیل شده است که تداوم محدودیت‌های فروش نفت، اختلال در تجارت خارجی و چشم‌انداز مبهم اقتصاد، برآورد منابع درآمدی و هزینه‌های دولت را با عدم قطعیت مواجه کرده است.

بنابراین، اتکا به عملکرد بودجه سال جاری برای پیش‌بینی درآمدهای سال آینده می‌تواند با خطاهای جدی همراه باشد؛ به‌ویژه آنکه کاهش صادرات و افت فعالیت بخش خصوصی، علاوه بر درآمدهای نفتی، درآمد مالیاتی و گمرکی دولت را نیز تحت فشار قرار می‌دهد. از سوی دیگر، افزایش اسمی درآمدهای مالیاتی در شرایط تورمی لزوماً به معنای بهبود وضعیت اقتصادی نیست و تأمین کسری بودجه از مسیر استقراض نیز می‌تواند به تشدید تورم منجر شود.

حسین محمودی‌اصل، تحلیلگر و کارشناس مسائل اقتصادی، در گفت‌وگو با اقتصادنیوز، با تشریح چالش‌های بودجه‌نویسی در شرایط کنونی، بر ضرورت تدوین بودجه بر مبنای سناریوهای مختلف و اتخاذ تصمیمات واقع‌بینانه تأکید می‌کند.

مشروح گفت‌وگوی اقتصادنیوز را در ادامه می‌خوانید.

*آقای محمودی‌اصل! دولت باید تا آذرماه بودجه سال آینده را به مجلس شورای اسلامی تحویل دهد. چند نکته در این زمینه مطرح است؛ با توجه به شرایط جنگی و محدودیت‌های فروش نفت، آیا می‌توانیم در واقع عملکرد شش‌ماهه بودجه سال ۱۴۰۵ را مبنای مناسبی برای برآورد درآمدهای سال آینده قرار دهیم؟

شرایط شش‌ماهه دوم بسیار پیچیده‌تر است و چشم‌انداز اقتصادی نیز به هر حال مبهم به نظر می‌رسد. شرایط تحریم، محاصره اقتصادی و حتی بستن مرزهای کشورهای همسایه باعث شده که با کاهش حدود ۲۹ درصدی صادرات مواجه شویم. همچنین تغییر ترکیب واردات از کالاهای واسطه‌ای و مواد اولیه به سمت کالاهای نهایی، باعث نگرانی‌های بیشتری می‌شود؛ بدین مفهوم که به جز نفت که پایه بودجه را تشکیل می‌دهد -اگرچه اتکا به درآمدهای مالیاتی بیشتر شده است- بخش مهمی از بودجه نیز شامل اوراق و ایجاد بدهی است.

بنابراین، این امر موجب می‌شود هم درآمدهای نفتی کمتر شود و هم اینکه به دلیل محدودیت‌ها، محاصره اقتصادی و مشکلات مرزی، بخش خصوصی غیرنفتی ما نیز در صادرات و واردات دچار مشکل گردد. در نتیجه، این موضوع خود باعث کاهش درآمدهای مالیاتی ما خواهد شد.

این امر به معنای کاهش درآمدهای گمرکی است. درآمدهای مربوط به ارزش افزوده و مبادلات کالا در داخل کشور کمتر می‌شود و تأثیر آن بر بخش تولید بسیار شدید خواهد بود؛ به طوری که تولید کالا را دچار مشکل می‌کند. طبیعتاً این وضعیت هم بر درآمدهای مربوط به ارزش افزوده، فروش کالا و درآمدهای عملیاتی مالیاتی تأثیر منفی می‌گذارد و هم به کسب‌وکارها لطمه زده، باعث کاهش اشتغال و بروز ناهنجاری‌های مختلف اجتماعی می‌شود. بنابراین، شرایط بسیار پیچیده است و بودجه‌نویسی در چنین شرایطی فوق‌العاده سخت و دشوار خواهد بود.

دولت باید بر اساس سناریوهای پیش‌رو به بودجه‌نویسی بپردازد

* دولت باید پیش از نهایی‌کردن بودجه ۱۴۰۶، چه گزارشی از عملکرد منابع و مصارف بودجه ۱۴۰۵ منتشر کند تا مشخص شود کسری احتمالی از کدام محل‌ها ایجاد شده است؟

معمولاً این گزارش‌ها ارائه می‌شوند و حتی تطبیق آن‌ها با برنامه هفتم توسعه صورت می‌گیرد؛ اما این گزارش‌ها پر از انحراف است و این موضوع طبیعی به نظر می‌رسد. عملکرد ما حتی در شرایط دو یا سه سال گذشته که جنگی وجود نداشت، تحریم‌ها تا این حد سخت نبود و محاصره اقتصادی مطرح نبود، ضعیف بوده است.

عملکرد نظام مدیریتی ما ضعیف است. مکانیسم انتخاب و ارزیابی مدیران، بخشی به نظام مدیریتی و بخشی به شرایط موجود در کشور مربوط می‌شود، اما در کل معلوم است که گزارش‌های باکیفیتی نخواهیم داشت.

از سوی دیگر، خود دولت مجبور می‌شود دست به استقراض بیشتری بزند که نتیجه آن چاپ پول بیشتر و ایجاد تورم بیشتر است. به نظر می‌رسد حتی اگر گزارش عملکرد هم منتشر شود، در نیمه دوم سال قطعاً با کاهش درآمدهای مالیاتی مواجه خواهیم شد. درست است که تورم وجود دارد و همین تورم باعث بالا رفتن عدد ریالی درآمدهای مالیاتی می‌شود، اما تناسب‌های اقتصادی به هم خواهد ریخت.

به عقیده من، دولت باید سناریومحور باشد و بر اساس سناریوهای پیش‌رو به بودجه‌نویسی بپردازد و با توجه به شرایط واقعی اقدام کند.

*همان‌طور که خودتان هم اشاره کردید در شرایطی که حجم صادرات نفت، امکان دریافت وجوه حاصل از فروش و هزینه‌های انتقال پول با عدم قطعیت مواجه شده‌اند، دولت باید درآمد نفتی سال آینده را بر اساس چه شاخص‌ها و مختصاتی محاسبه کند؟

شرایط به این شکل باقی نخواهد ماند و این وضعیت در هر صورت باید تغییر کند؛ چه از طریق جنگ و چه از طریق توافق. دولت باید سعی کند شرایط سیاسی و منطقه‌ای را تغییر دهد.

به هر حال، دشمنان سناریوهایی تدوین می‌کنند و بر اساس این سناریوها ما را در مسیرهای مشخصی قرار می‌دهند. گاهی رویکردهای حماسی بر تصمیم‌گیرندگان غلبه می‌کند؛ در حالی که حتی در جنگ باید منطقی جنگید و در عرصه سیاست نیز باید رفتار منطقی داشت و از رفتارهای احساسی پرهیز کرد. البته جنگیدن حتماً نیازمند رویکردی حماسی است، اما ما باید واقع‌بینانه عمل کنیم.

دولت حتی برای اینکه بودجه دچار مشکل نشود و عوارض اجتماعی به همراه نداشته باشد، باید کمی بر امور سیاسی و منطقه‌ای تمرکز کند و شرایط را برای تصمیم‌گیری واقع‌بینانه گزارش دهد تا تصمیمات واقع‌بینانه‌ای اتخاذ شود. اگر بخواهیم صرفاً بر اساس وضعیت موجود بودجه را ببندیم، شرایط بسیار سخت خواهد بود.

درآمدهای مالیاتی متناسب با تورم افزایش پیدا کرده است

*خبری منتشر شده مبنی بر اینکه رئیس سازمان امور مالیاتی از افزایش درآمدهای مالیاتی دولت خبر داده است. سؤال این است که در شرایط کنونی که طبق آمارهای رسمی، اقتصاد ایران دچار رکود ۱۰ درصدی است، چطور درآمد مالیاتی افزایش یافته است؟ آیا این افزایش مالیات به تعمیق رکود منجر نمی‌شود؟

ببینید، درآمدهای مالیاتی متناسب با تورم افزایش پیدا کرده است. به عنوان مثال، پیش از این کالایی فرضاً به قیمت ۱۰۰ تومان به فروش می‌رسید و مالیات بر ارزش افزوده ۱۰ درصدی آن ۱۰ هزار تومان می‌شد؛ اما هم‌اکنون همان کالا به قیمت ۳۰۰ هزار تومان به فروش می‌رسد و درآمد مالیاتی آن به ۳۰ هزار تومان افزایش می‌یابد. بنابراین، این افزایش درآمد عمدتاً ناشی از تورم است.

البته به‌تدریج سامانه‌ها و مکانیسم‌هایی مانند حساب‌های الکترونیکی، فاکتورهای الکترونیکی و زیرساخت‌های نرم‌افزاری کمک می‌کنند تا پایه‌های جدید مالیاتی نیز شناسایی شوند، اما متأسفانه بخش اعظم این افزایش درآمد مستقیماً مربوط به رشد قیمت‌ها است.

نکته مهم این است که باید توازن و تعادل ایجاد شود و بهترین تصمیمات اتخاذ گردد. تصمیمات باید در اوج عزت و شرافتمندی استخراج و اتخاذ شوند تا نقشه‌هایی که دشمنان می‌خواهند برای کشور ایجاد کنند جای خود را به عقلانیت بدهد و بهترین مسیر برای کشور انتخاب شود.