آینده غایبان بازی بزرگان / آیا طرف‌های غایب نشست شنژن به موضوع معامله تبدیل می‌شوند؟

به گزارش تجارت نیوز، مدرن دیپلماسی با انتشار یادداشتی نوشت: روز یکشنبه، یوری اوشاکوف، دستیار کرملین، اعلام کرد که مسکو، پکن و واشنگتن «در اصل» با برگزاری نشستی میان رهبران سه کشور در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن، در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر، موافقت کرده‌اند و مقدمات آن آغاز شده است. او در پاسخ به این پرسش که آیا حضور ولادیمیر پوتین در نشست گروه ۲۰ در ماه دسامبر در میامی به برگزاری این دیدار بستگی دارد، گفت: «البته. اول نوامبر می‌رسد و بعد دسامبر».

این جمله، صریح‌ترین توصیف از خواسته مسکو تا به امروز است. شنژن بلیت ورود به ماجراست و میامی پاداش آن. از بروکسل، توکیو و تایپه کسی در فهرست مهمانان نیست، اما منافع هر سه در معرض معامله قرار دارد: اهرم فشار اروپا در توافق احتمالی درباره اوکراین، موضع ژاپن در قبال تایوان و کنترل صادرات تراشه‌ها که تایوان تنها ۹ روز پیش متعهد شده بود نقض آن را جرم‌انگاری کند. نشستی که به گفته کرملین هنوز دستور کار روشنی ندارد، از آن دست نشست‌هایی است که در آن، طرف‌های غایب به موضوع معامله تبدیل می‌شوند.

دو نشست، یک آتش‌بس، بدون دستور کار

ترامپ و شی جین‌پینگ سال جاری دو بار با یکدیگر دیدار کرده‌اند. در پکن، در ماه مه، دو طرف درباره تعهداتی در زمینه خرید سویا، هواپیماهای بوئینگ و تعرفه‌ها به توافق رسیدند، اما اختلافات بر سر عناصر نادر خاکی و تراشه‌ها حل‌نشده باقی ماند. در واشنگتن، در ماه سپتامبر، چارچوبی با عنوان «ثبات راهبردی» را پذیرفتند.

در بیانیه رسمی چین درباره این دیدار آمده که شی از آمریکا خواسته با استقلال تایوان «مخالفت کند»، نه اینکه صرفا از آن «حمایت نکند». همچنین، بسته تسلیحاتی آمریکا به ارزش حدود ۱۴ میلیارد دلار برای تایوان از ماه مه تاکنون در حالت تعلیق باقی مانده است. آتش‌بس تجاری دو کشور نیز تا ۱۰ ژانویه ۲۰۲۷ تمدید شده است.

در همین حال، تعلیق محدودیت‌های صادراتی چین بر عناصر نادر خاکی که در اکتبر ۲۰۲۵ اعمال شده بود، در ۱۰ نوامبر به پایان می‌رسد؛ یعنی هشت روز پیش از نشست شنژن.

در جبهه روسیه، واشنگتن در همین ماه بخش عمده‌ای از تحریم‌های جدید ذیل قانون گراهام را معاف کرد، خرید گازوئیل روسیه را مجاز دانست و از پوتین برای شرکت در نشست میامی دعوت به عمل آورد. ترامپ گفته که در صورت برگزاری نشست سه‌جانبه، هدف اصلی او گفت‌وگو درباره کنترل تسلیحات هسته‌ای خواهد بود، نه «آن‌قدرها درباره اوکراین». اوکراین به این نشست دعوت نشده است. مقام‌های چینی در محافل خصوصی از این ایده استقبال کرده‌اند، اما برای پیشبرد آن تلاش جدی نکرده‌اند.

چکش ریاست در دست «شی»

بخش عمده پوشش رسانه‌ای، نشست شنژن را یا رویدادی مرتبط با روسیه می‌داند یا تلاشی برای تحقق خواسته دیرینه ترامپ جهت برگزاری نشست کنترل تسلیحات. هر دو برداشت، ساختار اصلی ماجرا را نادیده می‌گیرند.

نشست سه‌جانبه مانند یک برنامه بزرگ حراج عمل می‌کند: هر شرکت‌کننده چیزی می‌خواهد که تنها دیگران قادر به تامین آن هستند و کشور میزبان ترتیب طرح موضوعات را تعیین می‌کند. اگر نیازهای هر سه رهبر را بررسی کنیم، مشخص می‌شود که شی جین‌پینگ تنها کسی است که می‌تواند چیزی در اختیار هر سه طرف قرار دهد.

پوتین بیش از هر نتیجه‌ای، خواهان شکل‌گیری این چارچوب است. نشستن آمریکا، چین و روسیه پشت یک میز و گفت‌وگو درباره اوکراین، بدون حضور اوکراین و اروپا، همان الگوی توافق قدرت‌های بزرگ به سبک یالتا است که مسکو از سال ۲۰۲۲ به دنبال آن بوده. پیوندی که اوشاکوف میان نشست شنژن و میامی برقرار کرد، توالی این روند را آشکار می‌سازد: میزبانی چین به تصویر مشترک رهبران مشروعیت می‌بخشد و این تصویر، دعوت پوتین به نشست گروه ۲۰ را از نظر سیاسی در واشنگتن قابل‌دفاع‌تر می‌کند.

پوتین برای پیشبرد اهداف خود نیازی ندارد که شی از مطالبات ارضی روسیه حمایت کند؛ کافی است شی در کنار او بنشیند، درحالی‌که ترامپ درباره آن مطالبات گفت‌وگو می‌کند.

ترامپ به دستاوردی ملموس و در عین حال، بی‌سروصدا به کمک چین در قبال ایران نیاز دارد. صدور بیانیه‌ای درباره کاهش خطرات هسته‌ای میان سه قدرت بزرگ هسته‌ای جهان، دستاوردی خبری و مهم خواهد بود؛ به‌ویژه آنکه آخرین پیمان کنترل تسلیحات هسته‌ای میان آمریکا و روسیه، یعنی پیمان استارت جدید (New START)، در ماه فوریه منقضی شد.

با این حال، ظاهرا خلیج فارس در کانون توجه قرار دارد. چین بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و پیش از جنگ، ۱۳ تا ۱۴ درصد از واردات نفت خام خود را از ایران تامین می‌کرد. اکنون که قیمت نفت برنت به حدود ۱۱۷ دلار به ازای هر بشکه رسیده، ترامپ میان ازسرگیری حملات و ادامه سیاست فشار قرار گرفته است. نفوذ پکن بر تهران، کم‌هزینه‌ترین ابزار در اختیار او برای کاهش تنش است.

شی جین‌پینگ سه امتیاز می‌خواهد که تنها واشنگتن قادر به اعطای آن‌هاست. او خواهان استفاده از واژه «مخالفت» در موضع آمریکا درباره تایوان، تداوم تعلیق بسته تسلیحاتی و نرم‌تر شدن رویکرد واشنگتن در قبال کنترل‌های فناورانه است.

جدیدترین موضوع موردنظر پکن به خود تایپه مربوط می‌شود. تایوان در ۱۶ اکتبر اعلام کرد که تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی و سرورها را به فهرست اقلام تحت کنترل صادراتی خود اضافه خواهد کرد و برای قاچاق این محصولات به چین، مجازات حبس در نظر می‌گیرد. تایوان در ازای برخورداری از نرخ تعرفه ۱۵ درصدی آمریکا و تعهد سرمایه‌گذاری ۲۵۰ میلیارد دلاری، متعهد شده است نظام کنترل صادراتی «مؤثر و مستحکمی» را حفظ کند.

شی همچنین با اهرم فشاری در دست وارد این نشست می‌شود. اینکه چین در ۱۰ نوامبر تعلیق محدودیت‌های صادراتی عناصر نادر خاکی را تمدید کند یا تصمیم بگیرد تمدید آن را به‌عنوان امتیازی در نشست شنژن ارائه دهد، مشخص خواهد کرد که پکن تا چه اندازه می‌تواند در برابر این امتیاز، خواسته‌های خود را مطرح کند. شرکت تایوانی TSMC هم‌اکنون در جست‌وجوی منابع جایگزین عناصر نادر خاکی خارج از چین است؛ موضوعی که نشان می‌دهد این اهرم فشار تا چه اندازه واقعی است.

با کنار هم گذاشتن این عوامل، صورت معامله‌ها روشن می‌شود: تمدید تعلیق محدودیت‌های صادراتی عناصر نادر خاکی و اعمال فشار چین بر تهران، امتیازهایی برای ترامپ خواهد بود. استفاده از عبارت‌های مبهم‌تر در موضع آمریکا درباره تایوان، اجرای کندتر کنترل‌های صادراتی تراشه‌ها و تمدید تعلیق بسته تسلیحاتی، امتیازهایی برای شی خواهد بود. در مقابل، پوتین بیانیه‌ای سه‌جانبه درباره «ثبات راهبردی» دریافت خواهد کرد که در آن به اوکراین نیز اشاره می‌شود.

برای عملی شدن این معامله‌ها لزوما نیازی نیست توافق‌ها به‌صورت مکتوب ثبت شوند.اما هزینه این معاملات بر دوش دیگران خواهد افتاد.

آینده نشست بزرگان

اروپا نخستین طرفی است که هزینه را می‌پردازد. چارچوبی برای حل‌وفصل مساله اوکراین که به تایید سه عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل برسد، اروپا را در موقعیتی قرار می‌دهد که باید هزینه‌های توافقی را تامین کند و تضمین‌های لازم را ارائه دهد؛ توافقی که در شکل‌گیری آن نقشی نداشته است. واکنش کمیسیون اروپا مبنی بر اینکه اروپا «نقشی کلیدی ایفا خواهد کرد» و تمامیت ارضی اوکراین باید محترم شمرده شود، بیشتر یک موضع‌گیری اعلامی بود تا اهرم فشاری واقعی.

واشنگتن پیش‌تر کاهش تحریم‌ها و ازسرگیری جریان گاز را به مسکو پیشنهاد کرده؛ اقداماتی که اروپا با آن‌ها مخالفت کرده بود.

ژاپن هزینه موضع‌گیری درباره تایوان را می‌پردازد. سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن، تنها در صورتی در نشست شرکت خواهد کرد که پارلمان اجازه دهد. در همین حال، پکن همچنان خواستار آن است که او از اظهارات خود درباره تایوان عقب‌نشینی کند. هرگونه حرکت آمریکا به‌سوی استفاده از عبارت «مخالفت با استقلال تایوان» می‌تواند توکیو را در موقعیتی قرار دهد که موضعش درباره تایوان از موضع متحد آمریکایی‌اش صریح‌تر و سخت‌گیرانه‌تر باشد.

تایوان دو بار هزینه خواهد پرداخت. این جزیره ریسک سیاسی جرم‌انگاری صادرات تراشه به چین را به‌عنوان بهای توافق تجاری با آمریکا پذیرفته است. اگر واشنگتن در ادامه، اجرای سهل‌گیرانه‌تر این محدودیت‌ها را با هدف دستیابی به امتیازهایی در زمینه عناصر نادر خاکی معامله کند، تایپه بدون دریافت حمایتی که در ازای آن هزینه پرداخته بود، متحمل زیان خواهد شد.

مهم‌ترین استدلال مخالف این تحلیل آن است که نشست شنژن چیزی بیش از فرصتی برای گرفتن عکس یادگاری نخواهد بود. دیدارهای ترامپ و شی تاکنون بیشتر با تشریفات همراه بوده‌اند تا دستاوردهای ملموس و پکن نیز برای برگزاری قالب سه‌جانبه تلاش نکرده است.

این ارزیابی احتمالا درباره متن توافق‌ها درست است، اما هزینه‌های سیاسی را نادیده می‌گیرد. برای متحدان غایب، نمادگرایی خود بخشی از نتیجه است. اینکه چه کسانی پشت میز می‌نشینند، چارچوب مذاکرات را تعیین می‌کند؛ انتخاب یک واژه درباره تایوان، مبنای موضع‌گیری‌ها را تغییر می‌دهد و عقب‌افتادن بی‌سروصدای مهلت اجرای یک محدودیت، به بازارها پیام می‌فرستد.

شنژن برای نمایش قدرت فناورانه چین انتخاب شده است. تصویری از شی جین‌پینگ در مقام میزبان روسای‌جمهور آمریکا و روسیه در این شهر، می‌تواند ارزشمندترین نمایش سیاسی پکن از زمان برگزاری بازی‌های المپیک باشد.

سه سناریو برای شنژن

سناریوی پایه؛ احتمال حدود ۵۰ درصد: دیداری کوتاه، بیانیه هسته‌ای و ابهام فراوان بدین معنا که سه رهبر دیداری کوتاه خواهند داشت و توافق می‌کنند گفت‌وگویی درباره «ثبات راهبردی» یا کاهش خطرات هسته‌ای آغاز شود؛ درحالی‌که اشاره به اوکراین در سطح کلی باقی می‌ماند.

معامله اصلی در دیدار دوجانبه ترامپ و شی انجام خواهد شد: تعلیق محدودیت‌های صادراتی عناصر نادر خاکی تمدید می‌شود، آتش‌بس تجاری فراتر از ژانویه ادامه می‌یابد و موضع آمریکا درباره تایوان عمدا مبهم باقی می‌ماند. پوتین نیز تصویر مشترک با دو رهبر و دعوت‌نامه نشست میامی را به دست می‌آورد.

هزینه متحدان آمریکا عمدتا نمادین خواهد بود، اما این هزینه‌ها در مجموع انباشته می‌شوند. فرض اصلی این سناریو آن است که ترامپ به‌جای ازسرگیری حملات پیش از نشست شنژن، سیاست فشار بر ایران را ادامه دهد.

سناریوی نامطلوب؛ احتمال حدود ۲۵ درصد: «تفاهم شنژن»: بدین معنا که ترامپ به کمک فوری چین نیاز پیدا می‌کند؛ خواه به‌دلیل وخیم‌تر شدن وضعیت تنگه هرمز و خواه برای مهار پیامدهای حمله احتمالی آمریکا به ایران، و در ازای آن امتیاز می‌دهد.

سه رهبر اصولی را برای حل‌وفصل مساله اوکراین تایید می‌کنند؛ از جمله تثبیت خطوط کنونی جبهه و عدم عضویت اوکراین در ناتو. در همین حال، آمریکا عبارت موردنظر پکن، یعنی «مخالفت با استقلال تایوان»، را تکرار می‌کند یا اعلام می‌کند بسته تسلیحاتی را کنار گذاشته است.

در این صورت، اروپا در مذاکرات ابوظبی با وضعیتی انجام‌شده روبه‌رو خواهد شد و ژاپن نیز با واشنگتنی مواجه می‌شود که در موضوع تایوان از موضع توکیو عبور کرده است. برای شرکت‌ها، این سناریو می‌تواند به توقف یا تعویق لایحه کنترل صادرات تراشه تایوان در پارلمان منجر شود.

سناریوی جایگزین؛ احتمال حدود ۲۵ درصد: نشست سه‌جانبه برگزار نمی‌شود، در چننی شرایطی ازسرگیری درگیری میان آمریکا و ایران، شکست مذاکرات اوکراین در اواسط نوامبر یا بی‌میلی پکن به ایفای نقش در مقام هماهنگ‌کننده دیداری با حضور پوتین، می‌تواند نشست شنژن را به مجموعه‌ای از دیدارهای دوجانبه تقلیل دهد.

این نتیجه برای متحدان غایب آمریکا بهترین گزینه خواهد بود. بااین‌حال، احتمال وقوع آن کمتر از چیزی است که به نظر می‌رسد؛ زیرا هر سه رهبر اکنون منافعی در ثبت تصویر مشترک خود دارند.

دهم نوامبر را جدی بگیرید

نشست شنژن کنفرانسی برای برقراری صلح نیست؛ بلکه حراجی است که کشور میزبان اداره می‌کند و بیشتر کالاهای عرضه‌شده در آن به کسانی تعلق دارند که در اتاق حضور ندارند: حق اظهارنظر اروپا درباره اوکراین، موضع ژاپن درباره تایوان و کنترل‌های صادراتی تایوان بر تراشه‌ها.

نشانه تعیین‌کننده، هشت روز زودتر ظاهر خواهد شد. اگر پکن در ۱۰ نوامبر و بدون سروصدا تعلیق محدودیت‌های صادراتی عناصر نادر خاکی را تمدید کند، به معنای آن است که در پی جلب حسن نیت طرف مقابل است. اما اگر اجازه دهد مهلت به پایان برسد یا تمدید آن را به نشست شنژن موکول کند، نشان خواهد داد که در ازای این امتیاز، خواسته‌هایی دارد؛ خواسته‌هایی که بهای آن‌ها را غایبان نشست خواهند پرداخت.

در اجلاس‌های قدرت‌های بزرگ، متحدانی که پشت میز حضور ندارند، اغلب همان کسانی هستند که منافعشان موضوع معامله قرار می‌گیرد.