آلودگی هوا چقدر برای اقتصاد ایران هزینه دارد؟

به گزارش تجارت نیوز، آلودگی هوا در ایران هر سال فقط با افزایش مراجعه به بیمارستان‌ها و تعطیلی مدارس هزینه ایجاد نمی‌کند؛ بخش بزرگی از خسارت آن در جایی دیده می‌شود که کمتر به چشم می‌آید: کاهش توان کاری، غیبت کارکنان، مرگ‌های زودرس، افزایش هزینه درمان، کاهش تولید بنگاه‌ها و حتی اختلال در فعالیت‌های اقتصادی شهرها. به همین دلیل، وقتی از هزینه آلودگی هوا صحبت می‌کنیم، با یک صورت‌حساب چندلایه مواجهیم که بخشی از آن به دولت و نظام سلامت و بخش دیگر مستقیماً به خانوارها و کسب‌وکارها تحمیل می‌شود.

تازه‌ترین برآوردهای داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهد ابعاد این هزینه در ایران بسیار بزرگ‌تر از آن چیزی است که صرفاً از روی تعداد روزهای آلوده می‌توان تصور کرد. در فروردین ۱۴۰۴، وزیر بهداشت اعلام کرد که سالانه حدود ۵۰ هزار نفر در ایران بر اثر پیامدهای آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند و مجموع هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از بیماری‌ها، درمان، مرگ‌ومیر و پیامدهای اجتماعی آلودگی هوا بیش از ۱۲ میلیارد دلار در سال است.

صورت‌حساب چند میلیارد دلاری آلودگی هوا برای ایران

البته رقم خسارت آلودگی هوا بسته به روش محاسبه، سال مورد بررسی و اینکه چه هزینه‌هایی در محاسبات وارد شوند، تفاوت قابل توجهی دارد. برای مثال، مرکز پژوهش‌های مجلس با استناد به مطالعات وزارت بهداشت، خسارت اقتصادی آلودگی هوا را در برخی برآوردها حدود ۱۲ میلیارد دلار و در مطالعات جامع‌تر، با احتساب هزینه بیماری‌ها و سایر پیامدها، تا حدود ۲۳ میلیارد دلار، معادل نزدیک به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی برآورد کرده است. همین گزارش اعلام کرده بود که در سال ۱۴۰۲ بیش از ۳۰ هزار مرگ زودرس در ۵۷ شهر کشور به آلودگی هوا منتسب بوده است.

در یک پژوهش جدیدتر که در سال ۱۴۰۵ مورد توجه رسانه‌های داخلی قرار گرفت، هزینه بهره‌وری از دست‌رفته ناشی از مرگ‌های زودرس منتسب به آلودگی هوا در ایران با استفاده از داده‌های مطالعه جهانی بار بیماری‌ها و روش «سرمایه انسانی» بررسی شده است. نتیجه این مطالعه نشان می‌دهد تنها در سال ۱۳۹۸، هزینه بهره‌وری از دست‌رفته ناشی از این مرگ‌ها حدود ۲۹۳ میلیون دلار بوده است؛ رقمی که شامل همه هزینه‌های درمان یا ارزش‌گذاری آماری جان انسان‌ها نمی‌شود و صرفاً تولید اقتصادی از دست‌رفته بر اثر مرگ زودرس را اندازه‌گیری می‌کند.

این تفاوت اعداد یک نکته مهم را روشن می‌کند: نمی‌توان تمام مطالعات را کنار هم گذاشت و گفت خسارت آلودگی هوا دقیقاً مثلاً ۱۲ یا ۲۳ میلیارد دلار است. هر رقم بخشی از واقعیت را اندازه می‌گیرد. یک مطالعه ممکن است هزینه مرگ‌ومیر را با ارزش آماری زندگی محاسبه کند، مطالعه‌ای دیگر فقط کاهش بهره‌وری را در نظر بگیرد و گزارش دیگری هزینه درمان و بیماری را نیز وارد محاسبات کند.

تهران؛ شهری که بخش بزرگی از هزینه را می‌پردازد

تهران به دلیل جمعیت زیاد، تراکم خودروها، فعالیت‌های صنعتی، ترافیک و شرایط جغرافیایی، یکی از مهم‌ترین کانون‌های اقتصادی هزینه آلودگی هوا در ایران است. بانک جهانی در مطالعه‌ای درباره کیفیت هوای تهران برآورد کرده بود که هزینه‌های اقتصادی مرگ‌ومیر و بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا در پایتخت حدود ۲.۶ میلیارد دلار در سال است. نکته مهم این است که این رقم فقط آثار مرتبط با سلامت را در نظر گرفته و هزینه‌هایی مانند کاهش بهره‌وری کشاورزی، کاهش دید، خسارت به زیرساخت‌ها، افت کیفیت زندگی و تعطیلی مدارس را شامل نمی‌شود؛ بنابراین هزینه واقعی می‌تواند بالاتر باشد.

یک پژوهش علمی منتشرشده در مجله Environmental Research نیز با استفاده از داده‌های سال ۲۰۱۷ به برآورد دقیق‌تری از هزینه آلودگی هوای تهران رسیده است. بر اساس این مطالعه، حدود ۷۱۴۶ مرگ در افراد بالای ۲۵ سال در سال ۲۰۱۷ به مواجهه با PM2.5 نسبت داده شد. ارزش اقتصادی این خسارت، بسته به روش ارزش‌گذاری، حدود ۵۹۱ میلیون دلار تا ۲.۸۹۴ میلیارد دلار در سال برآورد شد. در روش ارزش آماری زندگی، رقم نزدیک به ۲.۹ میلیارد دلار به دست آمد که معادل حدود ۴.۸ درصد تولید ناخالص داخلی تهران در آن زمان بود.

پژوهش دیگری که وضعیت تهران را در سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ بررسی کرده، نشان می‌دهد شاخص کیفیت هوا در این شهر در حدود ۱۷ تا ۳۳ درصد روزهای سال در محدوده ناسالم برای گروه‌های حساس یا ناسالم قرار داشته است. این مطالعه همچنین سهم منابع متحرک، یعنی خودروها و وسایل نقلیه، را در انتشار آلاینده‌ها حدود ۸۴ درصد برآورد کرده است.

هزینه درمان؛ بخش قابل مشاهده خسارت

یکی از نخستین هزینه‌هایی که آلودگی هوا به اقتصاد تحمیل می‌کند، هزینه درمان است. افزایش بیماری‌های قلبی و عروقی، بیماری‌های تنفسی، سرطان ریه و سایر بیماری‌های مرتبط با ذرات معلق به معنای افزایش مراجعه به پزشک، مصرف دارو، بستری شدن و استفاده از خدمات اورژانسی است.

مطالعات انجام‌شده در ایران نشان داده‌اند که افزایش آلودگی هوا با افزایش بستری‌های تنفسی و مراجعه به اورژانس ارتباط دارد. بانک جهانی نیز در بررسی خود درباره تهران تأکید کرده که روزهای آلوده‌تر با افزایش پذیرش بیمارستانی همراه بوده‌اند.

یک مطالعه جدیدتر درباره بار اقتصادی بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا در ایران نیز نشان داده است که هزینه‌های مستقیم پزشکی در کنار هزینه‌های غیرپزشکی و غیرمستقیم، بار قابل توجهی ایجاد می‌کنند. در نمونه مورد بررسی این مطالعه، متوسط هزینه مستقیم پزشکی برای هر بیمار حدود ۴۴۸۵ دلار و متوسط هزینه غیرمستقیم حدود ۱۷۱۳ دلار برآورد شده است. البته این ارقام مربوط به نمونه و روش همان مطالعه هستند و نباید آنها را به کل جمعیت ایران تعمیم داد.

در واقع، حتی زمانی که یک کارمند تنها یک روز به دلیل بیماری ناشی از آلودگی هوا از محل کار غیبت می‌کند، هزینه واقعی فقط ویزیت پزشک یا دارو نیست؛ کارفرما بخشی از ظرفیت تولید خود را از دست می‌دهد، فرد بیمار بخشی از درآمد یا زمان خود را از دست می‌دهد و در موارد شدیدتر، اعضای خانواده نیز باید برای مراقبت از او وقت صرف کنند.

غیبت از کار و افت بهره‌وری؛ هزینه پنهان آلودگی

شاید مهم‌ترین بخش صورت‌حساب اقتصادی آلودگی هوا، همان بخشی باشد که در آمار هزینه‌های درمان دیده نمی‌شود. فردی که به دلیل سردرد، مشکلات تنفسی، بیماری قلبی یا عوارض دیگر نمی‌تواند با ظرفیت معمول کار کند، الزاماً بیمارستان نمی‌رود؛ اما اقتصاد از کاهش عملکرد او آسیب می‌بیند.

غیبت از محل کار، کاهش ساعات کاری، کاهش تمرکز و خستگی از مهم‌ترین کانال‌هایی هستند که آلودگی هوا از طریق آنها به بهره‌وری نیروی انسانی ضربه می‌زند. در موارد شدیدتر، مرگ زودرس نیروی کار باعث از بین رفتن سال‌هایی از زندگی مولد می‌شود که می‌توانست به تولید اقتصادی منجر شود.

پژوهش منتشرشده در سال ۱۴۰۴ درباره هزینه اقتصادی مرگ‌های ناشی از PM2.5 در ایران نشان داد که بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۶، مرگ‌های منتسب به آلودگی هوای محیطی در مجموع حدود ۳.۷۹ میلیون سال زندگی بالقوه مولد را از بین برده‌اند. هزینه بهره‌وری از دست‌رفته در این دوره حدود ۵.۶۲ میلیارد دلار برآورد شد و این هزینه از حدود ۱۱۹ میلیون دلار در سال ۲۰۰۱ به حدود ۴۹۱ میلیون دلار در سال ۲۰۱۶ افزایش یافته است.

این مطالعه همچنین نشان می‌دهد که هزینه اقتصادی آلودگی هوا فقط در بیمارستان‌ها یا بودجه دولت ظاهر نمی‌شود؛ بخشی از آن در ترازنامه شرکت‌ها، ساعات کاری از دست‌رفته و ظرفیت تولیدی است که دیگر به اقتصاد بازنمی‌گردد.

کسب‌وکارها چگونه از آلودگی هوا آسیب می‌بینند؟

برای کسب‌وکارها، آلودگی هوا می‌تواند هم‌زمان از چند مسیر هزینه ایجاد کند. در روزهای بسیار آلوده ممکن است مدارس و مراکز آموزشی تعطیل شوند و والدین ناچار شوند از محل کار مرخصی بگیرند. افزایش بیماری کارکنان نیز غیبت و کاهش بهره‌وری را بالا می‌برد. در مشاغل خدماتی و خرده‌فروشی، کاهش تردد شهروندان در فضای شهری می‌تواند تقاضا را کاهش دهد و برای کسب‌وکارهایی مانند رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، مراکز تفریحی و خدمات شهری هزینه ایجاد کند.

از سوی دیگر، اختلال در حمل‌ونقل و افزایش زمان سفر نیز به معنای مصرف بیشتر سوخت و از دست رفتن ساعات کاری است. در شهری مانند تهران، که بخش بزرگی از اقتصاد خدماتی ایران در آن متمرکز است، هر عاملی که رفت‌وآمد نیروی کار و مشتریان را مختل کند، اثر اقتصادی خود را در طیف وسیعی از فعالیت‌ها نشان می‌دهد.

بانک جهانی در بررسی هزینه‌های آلودگی هوای تهران تأکید کرده بود که محاسبه صرفاً بر اساس بیماری و مرگ، تصویر کاملی از خسارت اقتصادی ارائه نمی‌دهد و هزینه‌هایی مانند کاهش بهره‌وری، تعطیلی مدارس، کاهش کیفیت زندگی و خسارت به فعالیت‌های دیگر نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

وضعیت ایران در آمارهای جهانی

داده‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهند مسئله آلودگی هوا محدود به تهران نیست. گزارش State of Global Air 2025 که با همکاری مؤسسه Health Effects Institute، مؤسسه سنجش و ارزیابی سلامت دانشگاه واشنگتن و NCD Alliance تهیه شده، داده‌های آلودگی هوا و بار بیماری را برای بیش از ۲۰۰ کشور بررسی کرده است. این گزارش بر اساس داده‌های تا سال ۲۰۲۳ اعلام می‌کند که آلودگی هوا در جهان در سال ۲۰۲۳ با حدود ۷.۹ میلیون مرگ ارتباط داشته و همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل خطر مرگ زودرس در جهان است.

در مورد ایران نیز داده‌های IQAir نشان می‌دهد میانگین سالانه PM2.5 کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۸.۱ میکروگرم بر مترمکعب بوده است؛ یعنی حدود ۵.۶ برابر راهنمای سالانه سازمان جهانی بهداشت. ایران در رتبه‌بندی ۲۰۲۵ این مؤسسه در میان ۱۴۳ کشور در رتبه ۲۲ از نظر آلودگی هوا قرار گرفت.

سازمان جهانی بهداشت نیز در سال ۲۰۲۵ پروفایل سلامت محیطی ایران را منتشر کرده و آلودگی هوا را در چارچوب چالش‌های سلامت محیطی کشور بررسی کرده است.

عدد ۱۷.۲ میلیارد دلار؛ خسارت مرگ‌های منتسب به آلودگی در سال ۱۴۰۳

یکی از جدیدترین ارقام منتشرشده در داخل کشور مربوط به سال ۱۴۰۴ است. معاون بهداشت وزارت بهداشت در آبان ۱۴۰۴ اعلام کرد که در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۸ هزار و ۹۷۵ نفر در ایران بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست داده‌اند؛ یعنی به طور متوسط حدود ۱۶۱ نفر در روز.

بر اساس همان اظهارات، خسارت اقتصادی مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۷.۲ میلیارد دلار برآورد شده است. این رقم با برآوردهای دیگر تفاوت دارد، زیرا روش محاسبه و دامنه هزینه‌هایی که در هر مطالعه وارد می‌شود متفاوت است.

در برآورد دیگری که درباره سال ۱۴۰۳ منتشر شده، خسارت اقتصادی کل موارد مرگ منتسب به آلودگی هوا در کشور حدود ۱۳.۹۴ میلیارد دلار، معادل حدود ۱۰۰۴ هزار میلیارد تومان اعلام شده است. در همین برآورد، هزینه مرگ‌های ناشی از مواجهه با ذرات معلق در تهران حدود ۲.۸۸ میلیارد دلار یا حدود ۲۰۷ هزار میلیارد تومان محاسبه شده است.

این اختلاف میان ۱۳.۹۴، ۱۷.۲، ۱۲ و ۲۳ میلیارد دلار در نگاه اول ممکن است متناقض به نظر برسد، اما در واقع نشان‌دهنده تفاوت روش‌شناسی است. برای تحلیل اقتصادی آلودگی هوا باید مشخص شود که محاسبه بر اساس مرگ‌های منتسب انجام شده، یا هزینه بیماری، یا ارزش آماری زندگی، یا تولید از دست‌رفته، یا ترکیبی از همه این موارد.

چرا هزینه واقعی احتمالاً بیشتر از ارقام اعلام‌شده است؟

آنچه تاکنون محاسبه شده، هنوز تمام هزینه اقتصادی آلودگی هوا نیست. بسیاری از خسارت‌ها به‌سختی قابل اندازه‌گیری هستند. کاهش کیفیت زندگی، افت ارزش برخی دارایی‌ها، کاهش جذابیت شهری، تأثیر بر گردشگری، خسارت به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها، کاهش عملکرد دانش‌آموزان و دانشجویان و هزینه زمانی ناشی از اختلال در حمل‌ونقل از جمله مواردی هستند که ممکن است در بسیاری از برآوردها یا اصلاً لحاظ نشوند یا به‌طور کامل اندازه‌گیری نشوند.

حتی بانک جهانی نیز در مطالعه خود درباره تهران تأکید کرده بود که رقم ۲.۶ میلیارد دلار تنها هزینه‌های مرتبط با سلامت را در بر می‌گیرد و با اضافه کردن سایر آثار اقتصادی، رقم واقعی بالاتر خواهد بود.

به همین دلیل، مقایسه آلودگی هوا با یک «هزینه درمان سالانه» تصویر ناقصی از مسئله ارائه می‌دهد. آلودگی هوا در واقع بخشی از سرمایه انسانی کشور را مستهلک می‌کند؛ یعنی از طول عمر سالم، توان کار و ظرفیت تولید اقتصادی می‌کاهد.

تهران و کلان‌شهرها؛ نقطه تمرکز خسارت اقتصادی

تهران تنها شهر درگیر این مسئله نیست. مشهد، اصفهان، اهواز، تبریز، اراک و دیگر کلان‌شهرها نیز با ترکیبی از ترافیک، صنایع، مصرف سوخت و در برخی مناطق گردوغبار مواجه‌اند. اما وزن اقتصادی تهران باعث می‌شود هر روز آلودگی در این شهر آثار گسترده‌تری بر اقتصاد کشور داشته باشد.

مطالعات انجام‌شده درباره ۴۲۹ شهر ایران نیز نشان داده‌اند که مواجهه مزمن با PM2.5 با مرگ‌ومیر قابل توجهی همراه است و برآورد خسارت اقتصادی در یک مطالعه برای سال ۲۰۱۸، بسته به نوع داده مورد استفاده، حدود ۱۲.۸ تا ۱۱۰.۷ میلیارد دلار گزارش شده است؛ تفاوت بسیار بزرگ میان این دو عدد نشان می‌دهد که روش اندازه‌گیری و ارزش‌گذاری در برآورد خسارت آلودگی هوا نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

از این منظر، آلودگی هوا را باید یک مسئله اقتصادی کلان دانست، نه صرفاً موضوعی مربوط به سلامت یا محیط زیست. هر روزی که نیروی کار بیمار می‌شود، هر بیماری که هزینه درمان ایجاد می‌کند و هر مرگ زودرسی که بخشی از سال‌های کاری فرد را از بین می‌برد، در نهایت بخشی از ظرفیت اقتصادی کشور را کاهش می‌دهد.

هزینه آلودگی هوا فقط پول درمان نیست

صورت‌حساب آلودگی هوا برای ایران را نمی‌توان با یک عدد واحد خلاصه کرد، اما مجموعه شواهد موجود تصویری روشن ارائه می‌دهد: هزینه اقتصادی این پدیده سالانه در مقیاس ده‌ها میلیارد دلار قرار دارد و تهران سهم بزرگی از آن را به دوش می‌کشد.

از یک سو، وزارت بهداشت از بیش از ۱۲ میلیارد دلار هزینه مستقیم و غیرمستقیم و ده‌ها هزار مرگ سالانه سخن گفته است؛ از سوی دیگر، برآوردهای سال ۱۴۰۳ ارقام ۱۳.۹ تا ۱۷.۲ میلیارد دلار را برای خسارت‌های اقتصادی مرتبط با مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا نشان می‌دهند. مطالعات گسترده‌تر نیز با احتساب بیماری‌ها، کاهش بهره‌وری و سایر پیامدها، رقم خسارت را تا حدود ۲۳ میلیارد دلار یا نزدیک به ۵ درصد GDP برآورد کرده‌اند.

در تهران نیز مطالعات معتبر بین‌المللی از هزینه‌ای در محدوده چند میلیارد دلار در سال خبر می‌دهند؛ رقمی که فقط بخش سلامت را شامل می‌شود و با اضافه شدن هزینه‌های مربوط به بهره‌وری، تعطیلی مدارس، حمل‌ونقل، کسب‌وکارها و سایر خسارت‌های غیرمستقیم می‌تواند افزایش یابد.

بنابراین، کاهش آلودگی هوا صرفاً یک هزینه برای دولت نیست؛ در واقع می‌تواند نوعی سرمایه‌گذاری اقتصادی باشد. کاهش PM2.5 و سایر آلاینده‌ها به معنای کاهش هزینه درمان، کاهش غیبت از کار، افزایش بهره‌وری، کاهش مرگ‌های زودرس و در نهایت افزایش ظرفیت تولید اقتصاد است. تجربه مطالعات تهران نیز نشان داده که کاهش آلودگی می‌تواند میلیاردها دلار از هزینه‌های اقتصادی قابل اجتناب را در هر سال کاهش دهد.

در نهایت، پرسش اصلی دیگر این نیست که «آلودگی هوا چقدر برای اقتصاد هزینه دارد؟»؛ بلکه این است که هزینه ادامه وضعیت موجود بیشتر است یا هزینه اصلاح آن؟ شواهد موجود نشان می‌دهد صورت‌حساب ادامه آلودگی، سال‌به‌سال در حال تبدیل شدن به یکی از هزینه‌های پنهان اما بسیار بزرگ اقتصاد ایران است.