آس‌بادهای سیستان؛ میراثی از دانش بومی برای استفاده از بادهای ۱۲۰ روزه

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها؛ فاطمه گلوی: آس‌بادهای سیستان از جلوه‌های برجسته دانش بومی، معماری سنتی و سازگاری هوشمندانه مردم این سرزمین با شرایط اقلیمی به شمار می‌روند؛ سازه‌هایی تاریخی که با تکیه بر نیروی باد، سال‌ها در خدمت زندگی و معیشت مردم منطقه بوده‌اند.

سیستان، واقع در شمال استان سیستان و بلوچستان، به دلیل برخورداری از بادهای موسمی ۱۲۰ روزه، از دیرباز زمینه مناسبی برای بهره‌گیری از انرژی طبیعی باد فراهم کرده است؛ ظرفیتی که نیاکان این سرزمین با شناخت دقیق محیط و استفاده از دانش مهندسی بومی، آن را به ابزاری برای تأمین نیازهای روزمره تبدیل کرده بودند.

آس‌بادها علاوه بر نقش کاربردی در آسیاب غلات، نمادی از خلاقیت، تجربه و دانش نسل‌هایی هستند که زندگی خود را با ویژگی‌های طبیعی منطقه هماهنگ ساخته‌اند.

طراحی این سازه‌ها نشان‌دهنده شناخت مردم سیستان از جهت و شدت باد و چگونگی استفاده از نیروی آن برای انجام فعالیت‌های اقتصادی و کشاورزی است.

این میراث ارزشمند، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی منطقه محسوب می‌شود و روایتگر پیوند دیرینه انسان با طبیعت در یکی از بادخیزترین مناطق ایران است.

امروزه، با افزایش توجه به انرژی‌های تجدیدپذیر و ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی، بازشناسی آس‌بادهای سیستان اهمیتی دوچندان یافته است.

معرفی این سازه‌های تاریخی می‌تواند علاوه بر پاسداشت دانش بومی و معماری ایرانی، زمینه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی، تقویت هویت محلی و بهره‌گیری از تجربه‌های گذشتگان در مسیر استفاده پایدار از منابع طبیعی فراهم کند.

آسیاب‌های بادی سیستان؛ جلوه‌ای از نبوغ بومی در مهار بادهای ۱۲۰ روزه سیستان

محمدهادی طهرانی مقدم، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سیستان و بلوچستان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، آسیاب‌های بادی سیستان را از شاخص‌ترین جلوه‌های دانش بومی و میراث مهندسی ایرانی دانست و گفت: آسیاب‌های بادی یا همان آس‌بادهای سیستان، سازه‌هایی هستند که نشان می‌دهند مردم این منطقه چگونه با شناخت دقیق اقلیم و بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی، راهکاری پایدار برای تأمین نیازهای روزمره خود ایجاد کرده‌اند.

طهرانی مقدم تاکید کرد: آس‌بادهای سیستان را باید نمادی از سازگاری هوشمندانه ساکنان این منطقه با شرایط اقلیمی دانست؛ بادهای موسمی سیستان که در اصطلاح محلی به بادهای ۱۲۰ روزه شهرت دارند؛ از ظرفیت‌های طبیعی مهم این منطقه هستند؛ مردم سیستان در طول قرن‌ها با شناخت جهت، شدت و تداوم این بادها، از نیروی آن‌ها برای چرخاندن سنگ آسیاب و تبدیل غلات به آرد استفاده کرده‌اند.

وی با اشاره به تفاوت آس بادها با دیگر شیوه‌های آسیاب‌کردن غلات اظهار کرد: در آسیاب‌های آبی، نیروی جریان آب عامل اصلی حرکت چرخ و سنگ آسیاب است؛ درحالی‌که آسیاب‌های حیوانی با نیروی حیواناتی مانند گاو و الاغ کار می‌کنند و برای فعالیت به نیروی بدنی حیوان و مراقبت مستمر نیاز دارند؛ اما آسیاب‌های بادی سیستان با تکیه بر نیروی باد، امکان انجام بخشی از فرایند تولید آرد را بدون نیاز مستقیم به آب یا نیروی حیوانی فراهم می‌کردند.

معماری آس‌بادها حاصل تجربه مردم محلی و بومی منطقه

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سیستان و بلوچستان افزود: مهم‌ترین مزیت این آسیاب‌ها، استفاده از انرژی طبیعی و تجدیدپذیر باد، کاهش وابستگی به نیروی انسانی و حیوانی و صرفه‌جویی در مصرف آب بوده است؛ البته عملکرد آسیاب‌های بادی به شدت و جهت باد وابسته بود و همین موضوع، شناخت دقیق شرایط جوی و طراحی متناسب با اقلیم را ضروری می‌کرد.

وی تصریح کرد: معماری این سازه‌ها حاصل تجربه نسل‌هایی از مردم محلی بود که دانش خود را در گذر زمان به نسل‌های بعد منتقل کردند.

طهرانی مقدم در ادامه اظهار کرد: از نظر تاریخی، آس‌بادهای سیستان جایگاهی ویژه در تاریخ فناوری بومی ایران دارند؛ منطقه سیستان به‌دلیل برخورداری از بادهای مداوم و شرایط جغرافیایی خاص، بستر مناسبی برای شکل‌گیری و توسعه این فناوری بوده است؛ در منابع تاریخی، از سده چهارم هجری قمری، گزارش‌های از فعالیت آس‌بادهای سیستان، وجود دارد.

وی در پایان تأکید کرد: حفظ بقایای آسیاب‌های بادی، مستندسازی شیوه ساخت و عملکرد آن‌ها و انتقال دانش سنتی مرتبط با این سازه‌ها، علاوه بر صیانت از هویت تاریخی سیستان، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه گردشگری فرهنگی و معرفی توانمندی‌های مهندسی نیاکان این سرزمین باشد؛ آسیاب‌های بادی سیستان تنها سازه‌هایی برای تولید آرد نبوده اند، بلکه روایتگر شیوه زندگی، دانش اقلیمی و خلاقیت مردمی هستند که از طبیعت برای پاسخ‌گویی به نیازهای خود بهره می‌گرفته‌اند.

آس‌بادهای سیستان؛ جلوه سازگاری انسان با طبیعت

صادق حسینی، رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان زابل در گفت و گو با خبرنگار مهر بیان کرد: آس‌بادهای سیستان را باید یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های هوشمندی، خلاقیت و سازگاری انسان با طبیعت دانست؛ سازه‌هایی تاریخی که نشان می‌دهند مردم این سرزمین چگونه با شناخت دقیق از ویژگی‌های اقلیمی، به‌ویژه بادهای ۱۲۰ روزه سیستان، راهکاری پایدار برای تأمین انرژی مورد نیاز زندگی خود ایجاد کرده‌اند؛ این سازه‌ها با بهره‌گیری از نیروی باد، بدون نیاز به سوخت‌های و انرژی‌های پرهزینه، برای آسیاب‌کردن غلات به کار گرفته می‌شدند و نقش مهمی در اقتصاد، معیشت و شکل‌گیری سکونتگاه‌های منطقه داشتند.

وی ادامه داد: از منظر میراث فرهنگی، ارزش آس‌بادهای سیستان تنها به قدمت تاریخی یا معماری آن‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه این آثار، گنجینه‌ای از دانش بومی، مهندسی سنتی و تجربه زیسته مردمانی هستند که توانسته‌اند از ظرفیت‌های طبیعی محیط خود به بهترین شکل استفاده کنند؛ شناخت ساختار، شیوه عملکرد و ارتباط این سازه‌ها با فرهنگ و زندگی مردم، می‌تواند در بازخوانی تاریخ فناوری در ایران جایگاه مهمی داشته باشد.

حسینی اظهار کرد: امروز حفاظت و معرفی آس‌بادها، فراتر از صیانت از یک اثر تاریخی است؛ این اقدام فرصتی برای پیوند میان میراث فرهنگی، توسعه پایدار، گردشگری فرهنگی و فناوری‌های نوین انرژی به شمار می‌رود؛ آس‌بادهای سیستان یادآور این حقیقت‌اند که بسیاری از پاسخ‌های آینده، در دانش و تجربه گذشتگان ریشه دارند.

پیام آس‌بادهای سیستان برای امروز و آینده

وی بیان کرد: آس‌بادهای سیستان نمونه‌ای ارزشمند از استفاده هوشمندانه از انرژی تجدیدپذیر در تاریخ ایران هستند؛ این سازه‌ها با تکیه بر نیروی باد، نیاز انسان را به انرژی برای فعالیتی اساسی آسیاب‌کردن غلات تأمین می‌کردند.

رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری زابل گفت: اهمیت آن‌ها در روزگار کنونی، زمانی بیشتر نمایان می‌شود که جهان به دنبال کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و بهره‌گیری از منابع پاک انرژی است؛ البته آس‌باد تاریخی را نباید جایگزین مستقیم فناوری‌های نوین دانست؛ بلکه می‌توان آن را الگویی الهام‌بخش برای شناخت ظرفیت‌های اقلیمی، توسعه فناوری بومی و گسترش گردشگری پایدار در منطقه معرفی کرد.

وی در پایان تأکید کرد: مهم‌ترین پیام معرفی آس‌بادهای سیستان این است که این منطقه، علاوه بر پیشینه تمدنی و فرهنگی غنی، دارای سابقه‌ای ارزشمند در شناخت و بهره‌برداری از انرژی طبیعی است؛ معرفی هدفمند این آثار می‌تواند هویت تاریخی سیستان را تقویت کند، توجه عمومی و مسئولان را به ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی افزایش دهد و زمینه رونق گردشگری، اشتغال محلی و توسعه اقتصادی را فراهم آورد؛ این معرفی همچنین می‌تواند نگاه جامعه را از یک بنای قدیمی به یک میراث زنده و الهام‌بخش تغییر دهد.