آزادی انتخاب در عصر الگوریتم‌ها با پارادوکس روبه‌روست

به گزارش خبرگزاری مهر، یحیی جهانگیری‌سهروردی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، در کنفرانس بین‌المللی مطالعات اسلامی، آموزش، علوم و تحول اجتماعی (SICIESST 2026)، با تشریح فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی، بر ضرورت مواجهه فعال و انتقادی جهان اسلام با این فناوری و نقش‌آفرینی اندیشمندان مسلمان در شکل‌دهی به آینده معرفتی و تمدنی آن تأکید کرد.

این کنفرانس با حضور سخنرانان و پژوهشگرانی از کشورهای مختلف، از جمله کشورهای آفریقایی، افغانستان، مالزی و ایران، روزهای ۳۱ اکتبر و اول نوامبر ۲۰۲۶ به میزبانی دانشگاه اسلامی دولتی شیخ علی حسن احمد الداری (UIN Syekh Ali Hasan Ahmad Addary) در شهر پادانگ‌سیدیمپوان اندونزی برگزار شد. محور اصلی این رویداد، «پیشبرد دانش و تمدن بشری در عصر هوش مصنوعی، تلفیق ارزش‌های اسلامی، نوآوری فراگیر و آینده‌های پایدار» بود.

دستاوردهای علمی ایران، حاصل ایمان و خودباوری

جهانگیری‌سهروردی در بخش نخست سخنان خود به تحولات علمی جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی پرداخت و پیشرفت‌های کشور در حوزه‌های علوم انسانی، فنی و مهندسی، پزشکی و فناوری‌های نوین را تشریح کرد.

وی با بیان اینکه دستاوردهای علمی ایران را نمی‌توان صرفاً به توسعه زیرساخت‌های علمی و فناوری نسبت داد، ایمان، خودباوری ملی، اراده برای استقلال علمی و تلاش مستمر دانشمندان را از عوامل بنیادین این پیشرفت‌ها دانست.

رایزن فرهنگی ایران در اندونزی همچنین با اشاره به حضور زنان ایرانی در عرصه‌های دانشگاهی و پژوهشی، نقش آنان را در توسعه آموزش عالی و تولید علم برجسته کرد و گفت تصویر ارائه‌شده از زنان ایرانی در برخی رسانه‌های بین‌المللی با واقعیت مشارکت علمی و اجتماعی آنان فاصله دارد.

وی با انتقاد از رویکرد رسانه‌های امپریالیستی در بازنمایی ایران، بر ضرورت معرفی واقعیت‌های علمی و اجتماعی کشور به جامعه دانشگاهی بین‌المللی تأکید کرد.

ضرورت عبور از مصرف‌کنندگی فناوری هوش مصنوعی

جهانگیری در ادامه با معرفی ظرفیت‌های علمی، مراکز پژوهشی و تولیدات دانش‌بنیان ایران در حوزه هوش مصنوعی، توسعه همکاری‌های علمی میان کشورهای اسلامی در زمینه فناوری‌های نوظهور را ضروری دانست.

وی هوش مصنوعی را از مهم‌ترین تحولات علمی و تمدنی دوران معاصر توصیف کرد که در کنار تسهیل فعالیت‌های پژوهشی و افزایش سرعت پردازش اطلاعات، پرسش‌ها و چالش‌های عمیقی در حوزه‌های فلسفی، اخلاقی و اجتماعی ایجاد کرده است.

به گفته وی، مواجهه با هوش مصنوعی نباید به استفاده ابزاری از امکانات آن محدود شود، بلکه اندیشمندان مسلمان باید در تحلیل مبانی معرفتی، بررسی پیامدهای اخلاقی و طراحی الگوهای حکمرانی این فناوری نیز مشارکت فعال داشته باشند.

سلطه بر داده‌ها، شکل جدیدی از سلطه بر جوامع

یکی از محورهای اصلی سخنرانی جهانگیری، مسئله حکمرانی داده‌ها و پیامدهای تمرکز اطلاعات در اختیار قدرت‌های بزرگ بود.

وی با اشاره به گردآوری و پردازش حجم گسترده‌ای از داده‌های مربوط به زندگی انسان‌ها در سامانه‌های هوش مصنوعی اظهار کرد: داده‌های مرتبط با اقتصاد، سبک زندگی، پوشاک، سلامت جسمی و روانی، رفتارهای فردی و حتی انتخاب‌های روزمره انسان‌ها به منابعی راهبردی تبدیل شده‌اند و تمرکز این ابرداده‌ها می‌تواند استقلال تصمیم‌گیری و حکمرانی عادلانه کشورهای مستقل را تهدید کند.

وی هشدار داد که سلطه بر داده‌ها می‌تواند به شکل جدیدی از سلطه بر جوامع تبدیل شود، نوعی سلطه که برخلاف اشکال سنتی قدرت، لزوماً از مسیر ابزارهای نظامی و سیاسی اعمال نمی‌شود، بلکه از طریق کنترل اطلاعات، شناخت رفتارهای انسانی و تأثیرگذاری بر فرایندهای تصمیم‌گیری شکل می‌گیرد.

هوش مصنوعی و چالش آزادی انتخاب انسان

رایزن فرهنگی ایران در اندونزی در بخش دیگری از سخنان خود به آنچه «پارادوکس آزادی انتخاب در عصر الگوریتم‌ها» خواند، پرداخت.

وی توضیح داد که هوش مصنوعی در ظاهر با ارائه گزینه‌های متنوع، دامنه انتخاب انسان را گسترش می‌دهد، اما الگوریتم‌ها با شناخت ترجیحات، علایق و رفتار کاربران می‌توانند مسیر انتخاب‌های آنان را نیز تحت تأثیر قرار دهند.

جهانگیری در این زمینه گفت: چالش هوش مصنوعی تنها این نیست که چه محتوایی را برای تصمیم‌گیری در اختیار ما قرار می‌دهد، مسئله عمیق‌تر آن است که این فناوری می‌تواند در فرایند تصمیم‌گیری و حتی در شکل‌گیری اصل تصمیم ما نقش داشته باشد.

وی این مسئله را منشأ پرسش‌های مهمی درباره استقلال اراده، اختیار انسانی، آزادی و مسئولیت اخلاقی دانست و بر ضرورت بررسی آن از سوی فیلسوفان، متکلمان و اندیشمندان مسلمان تأکید کرد.

مرز معرفتی هوش مصنوعی در فلسفه اسلامی

جهانگیری در ادامه با بهره‌گیری از مفاهیم فلسفه اسلامی، به تمایز میان «علم حصولی» و «علم حضوری» پرداخت و ظرفیت‌ها و محدودیت‌های معرفت‌شناختی هوش مصنوعی را تشریح کرد.

وی توضیح داد که هوش مصنوعی در تحلیل داده‌ها، پردازش مفاهیم، بررسی متون و پژوهش‌های مبتنی بر اطلاعات و واژگان توانمندی‌های قابل توجهی دارد، اما این قابلیت‌ها را نمی‌توان معادل تمام ساحت‌های معرفت انسانی دانست.

وی با اشاره به جایگاه علم حضوری در فلسفه اسلامی، به‌ویژه در حکمت اشراق سهروردی، خاطرنشان کرد که معرفت انسانی تنها به پردازش داده‌ها و استدلال‌های مفهومی محدود نیست و ساحت‌هایی از آگاهی و شهود درونی را نیز دربرمی‌گیرد که از سنخ مواجهه بی‌واسطه با حقیقت هستند.

به گفته وی، هوش مصنوعی با وجود توانایی گسترده در پردازش اطلاعات، نمی‌تواند جایگزین تجربه زیسته و شهود حضوری انسان شود.

از خوارزمی تا سهروردی، ضرورت حفظ تفکر مستقل

رایزن فرهنگی ایران در اندونزی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به میراث علمی و فلسفی تمدن اسلامی، از اندیشمندانی همچون محمد بن موسی خوارزمی، شهاب‌الدین سهروردی، ملاصدرا، شهید سیدمحمدباقر صدر و علامه طباطبایی نام برد.

وی تأکید کرد که اهمیت این شخصیت‌ها صرفاً در گردآوری اطلاعات و بازتولید دانش پیشینیان نبود، بلکه آنان با طرح پرسش‌های بنیادین، تفکر خلاق و گشودن افق‌های تازه معرفتی، مرزهای دانش را جابه‌جا کردند.

جهانگیری با تفکیک میان «پردازش اطلاعات» و «تفکر اصیل» هشدار داد که وابستگی افراطی به هوش مصنوعی می‌تواند به‌تدریج توانایی انسان در پرسشگری مستقل، خلاقیت معرفتی و تولید اندیشه‌های نو را تضعیف کند.

وی یکی از تهدیدهای جدی آینده را عادت کردن انسان‌ها به بازتولید پاسخ‌های آماده و الگوهای رایج سامانه‌های هوشمند، به جای اندیشیدن و طرح پرسش‌های مستقل دانست.

به اعتقاد وی، تمدن اسلامی در طول تاریخ صرفاً از مسیر انتقال و انباشت دانش پیشرفت نکرده، بلکه ظهور متفکرانی که توانسته‌اند افق‌های تازه‌ای در معرفت، فلسفه، الهیات و علوم بگشایند، از عوامل اصلی پویایی آن بوده است.

وی همچنین هشدار داد که اگر نظام‌های آموزشی و پژوهشی در عصر هوش مصنوعی صرفاً بر آموزش مهارت‌های استفاده از فناوری متمرکز شوند و از تربیت متفکران مستقل غفلت کنند، ممکن است پیشرفت فناوری با رکود در تفکر اصیل انسانی همراه شود.

نقش‌آفرینی تمدنی جهان اسلام در آینده هوش مصنوعی

جهانگیری در جمع‌بندی سخنان خود، مواجهه فعال، انتقادی و تمدنی با هوش مصنوعی را ضرورتی برای جهان اسلام دانست و تأکید کرد که بهره‌گیری از فرصت‌های علمی و فناورانه این عرصه باید با صیانت از استقلال فکری، آزادی انتخاب، عدالت در حکمرانی داده‌ها و حفظ جایگاه معرفتی انسان همراه باشد.

وی آینده جهان اسلام در عصر هوش مصنوعی را وابسته به عواملی فراتر از دسترسی به فناوری‌های پیشرفته دانست و تولید نظریه، نقد مبانی فلسفی فناوری و ارائه الگوهای اخلاقی و انسانی برای حکمرانی آن را از الزامات نقش‌آفرینی تمدنی اندیشمندان مسلمان برشمرد.

این سخنرانی با پیوند دادن تجربه علمی ایران، میراث فلسفی تمدن اسلامی و چالش‌های نوظهور هوش مصنوعی، بر ضرورت عبور جهان اسلام از جایگاه مصرف‌کننده فناوری و حرکت به سمت تولید دانش، نظریه‌پردازی و اثرگذاری در آینده این عرصه تأکید داشت.